Ο ξεχασμένος πόλεμος του Σουδάν: Η γενοκτονία που συγκλονίζει εκατομμύρια ανθρώπους και η σιωπή του κόσμου

Το Σουδάν ανήκει πλέον σε αυτή τη δεύτερη κατηγορία.

Την ώρα που η διεθνής προσοχή παραμένει στραμμένη στην Ουκρανία, στη Γάζα, στο Ιράν και στις γεωπολιτικές εξελίξεις της Μέσης Ανατολής, στην αφρικανική χώρα εξελίσσεται μια από τις πιο σοβαρές ανθρωπιστικές τραγωδίες του 21ου αιώνα. Οι εικόνες παιδιών που υποσιτίζονται, οικογενειών που εγκαταλείπουν τα σπίτια τους και ολόκληρων χωριών που εξαφανίζονται από τον χάρτη θυμίζουν σκοτεινές σελίδες της σύγχρονης ιστορίας.

Κι όμως, το Σουδάν δεν είναι μια άγνωστη ιστορία.

Είναι μια χώρα που μοιάζει καταδικασμένη να επιστρέφει ξανά και ξανά στον ίδιο εφιάλτη. Εμφύλιοι πόλεμοι, πραξικοπήματα, λιμοί, εθνοτικές συγκρούσεις και πολιτική αστάθεια συνθέτουν επί δεκαετίες μια πραγματικότητα που δεν επιτρέπει ποτέ στην κοινωνία να ανασάνει.

Σήμερα, όμως, η κατάσταση φαίνεται να έχει ξεπεράσει κάθε προηγούμενο.

Δεν είναι τυχαίο ότι ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών χαρακτηρίζει τη σημερινή κρίση ως τη σοβαρότερη ανθρωπιστική καταστροφή στον κόσμο.

Μια χώρα που δεν πρόλαβε ποτέ να σταθεί στα πόδια της

Το Σουδάν είναι το τρίτο μεγαλύτερο κράτος της Αφρικής και μία από τις πλουσιότερες περιοχές του πλανήτη σε φυσικούς πόρους. Διαθέτει χρυσό, εύφορες γεωργικές εκτάσεις, στρατηγική γεωγραφική θέση και σημαντικά ενεργειακά αποθέματα.

Θα μπορούσε να αποτελεί παράδειγμα ανάπτυξης για ολόκληρη την ήπειρο.

Αντί γι’ αυτό, η ιστορία του γράφεται εδώ και δεκαετίες με αίμα.

Από την ανεξαρτησία του το 1956, το κράτος σχεδόν ποτέ δεν κατάφερε να αποκτήσει πολιτική σταθερότητα. Στρατιωτικά πραξικοπήματα, εμφύλιες συγκρούσεις μεταξύ βορρά και νότου, οικονομική κατάρρευση και διαρκείς εθνοτικές αντιπαραθέσεις εμπόδισαν τη δημιουργία ισχυρών θεσμών.

Η απόσχιση του Νοτίου Σουδάν το 2011 δημιούργησε την ψευδαίσθηση μιας νέας αρχής.

Στην πραγματικότητα, όμως, άφησε πίσω της ακόμη μεγαλύτερα κενά εξουσίας.

Η σύγκρουση που βύθισε ξανά τη χώρα στο χάος

Τον Απρίλιο του 2023 η εύθραυστη ισορροπία κατέρρευσε.

Από τη μία πλευρά βρέθηκαν οι Σουδανικές Ένοπλες Δυνάμεις (SAF), ο επίσημος στρατός της χώρας.

Από την άλλη οι Δυνάμεις Ταχείας Υποστήριξης (RSF), μια πανίσχυρη παραστρατιωτική οργάνωση που δημιουργήθηκε μέσα από τις διαβόητες πολιτοφυλακές Τζαντζαουίντ, οι οποίες είχαν κατηγορηθεί στο παρελθόν για εγκλήματα πολέμου στο Νταρφούρ.

Η αρχική αντιπαράθεση αφορούσε την ένταξη της RSF στον τακτικό στρατό και τη διανομή της πολιτικής και στρατιωτικής εξουσίας μετά την ανατροπή του επί δεκαετίες προέδρου Ομάρ αλ-Μπασίρ.

Σύντομα, όμως, η διαμάχη μετατράπηκε σε έναν ανεξέλεγκτο πόλεμο.

Οι μάχες εξαπλώθηκαν από την πρωτεύουσα Χαρτούμ μέχρι το Νταρφούρ και άλλες περιοχές της χώρας.

Κανένα σημείο δεν θεωρείται πλέον ασφαλές.

Όταν οι άμαχοι γίνονται στόχος

Σε κάθε πόλεμο υπάρχουν θύματα.

Στο Σουδάν, όμως, οι άμαχοι δεν βρίσκονται απλώς στη μέση της σύγκρουσης.

Πολλές φορές αποτελούν τον βασικό στόχο.

Ολόκληρα χωριά έχουν πυρποληθεί. Νοσοκομεία και σχολεία έχουν δεχθεί επιθέσεις. Γιατροί εγκατέλειψαν τις δομές υγείας επειδή οι ίδιες έγιναν πεδία μάχης.

Ανεξάρτητοι εμπειρογνώμονες, οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και υπηρεσίες του ΟΗΕ έχουν καταγράψει εκτελέσεις αμάχων, εκτεταμένη σεξουαλική βία, διώξεις συγκεκριμένων εθνοτικών ομάδων και συστηματικές επιθέσεις που, σύμφωνα με αρκετές εκτιμήσεις, φέρουν χαρακτηριστικά γενοκτονίας.

Η λέξη είναι βαριά.

Γι’ αυτό και χρησιμοποιείται με ιδιαίτερη προσοχή στο διεθνές δίκαιο.

Ωστόσο, ολοένα και περισσότερες φωνές υποστηρίζουν ότι όσα συμβαίνουν στο Νταρφούρ θυμίζουν επικίνδυνα όσα συγκλόνισαν την ίδια περιοχή πριν από δύο δεκαετίες.

Ο κόσμος που κοιτάζει αλλού

Ίσως το πιο ανησυχητικό στοιχείο δεν είναι μόνο η ένταση της βίας.

Είναι η απουσία διεθνούς προσοχής.

Στις αρχές της δεκαετίας του 2000, η κρίση στο Νταρφούρ είχε προκαλέσει παγκόσμια κινητοποίηση. Πολιτικοί, καλλιτέχνες και ακτιβιστές ζητούσαν παρεμβάσεις, ενώ μεγάλα διεθνή μέσα ενημέρωσης αφιέρωναν συνεχώς χώρο στην τραγωδία.

Σήμερα, η εικόνα είναι εντελώς διαφορετική.

Οι αλλεπάλληλες διεθνείς κρίσεις έχουν δημιουργήσει έναν ιδιότυπο «ανταγωνισμό» για την παγκόσμια προσοχή. Οι συγκρούσεις στην Ευρώπη και στη Μέση Ανατολή κυριαρχούν στην ατζέντα, αφήνοντας το Σουδάν σχεδόν εκτός δημόσιας συζήτησης.

Και όταν μια κρίση παύει να απασχολεί την επικαιρότητα, συχνά μειώνεται και η πολιτική πίεση για ουσιαστική διεθνή δράση.

Όταν ένας εμφύλιος μετατρέπεται σε διεθνή γεωπολιτική σύγκρουση

Αν κάποιος επιχειρήσει να εξηγήσει τον πόλεμο στο Σουδάν ως μια απλή μάχη μεταξύ δύο στρατηγών που διεκδικούν την εξουσία, θα έχει περιγράψει μόνο την κορυφή του παγόβουνου.

Η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη.

Πίσω από τις συγκρούσεις που συγκλονίζουν το Χαρτούμ και το Νταρφούρ, πίσω από τα κατεστραμμένα νοσοκομεία, τις ουρές για λίγο νερό και τα εκατομμύρια των εκτοπισμένων, βρίσκεται μια αόρατη μάχη συμφερόντων. Μια σύγκρουση που ξεπερνά τα σύνορα του Σουδάν και αγγίζει τις ισορροπίες ολόκληρης της περιοχής.

Το Σουδάν δεν είναι μια οποιαδήποτε αφρικανική χώρα. Βρίσκεται σε μία από τις πιο στρατηγικές γεωγραφικές θέσεις του κόσμου. Συνδέει τη Βόρεια με την Υποσαχάρια Αφρική, ελέγχει σημαντικούς εμπορικούς διαδρόμους προς την Ερυθρά Θάλασσα και διαθέτει πλούσια κοιτάσματα χρυσού και άλλων φυσικών πόρων. Όποιος επηρεάζει το Σουδάν, αποκτά ταυτόχρονα γεωπολιτικό και οικονομικό αποτύπωμα σε μια ιδιαίτερα κρίσιμη περιοχή.

Η μάχη για την εξουσία έγινε μάχη για την επιρροή

Οι Σουδανικές Ένοπλες Δυνάμεις (SAF) και οι Δυνάμεις Ταχείας Υποστήριξης (RSF) δεν πολεμούν μόνο για τον έλεγχο της χώρας. Καθεμία επιδιώκει διεθνή στήριξη, οικονομικούς πόρους και πολιτική νομιμοποίηση.

Αυτό έχει ως αποτέλεσμα η εσωτερική σύγκρουση να αποκτά ολοένα και πιο έντονα χαρακτηριστικά πολέμου δι’ αντιπροσώπων. Περιφερειακές και διεθνείς δυνάμεις παρακολουθούν στενά τις εξελίξεις, καθώς κάθε αλλαγή ισορροπίας επηρεάζει τη δική τους στρατηγική θέση.

Η Αίγυπτος, για παράδειγμα, έχει διαχρονικά στενούς δεσμούς με τον τακτικό στρατό του Σουδάν. Η σταθερότητα στη γειτονική χώρα θεωρείται κρίσιμη για την ασφάλειά της και για ζητήματα όπως η διαχείριση των υδάτων του Νείλου.

Την ίδια στιγμή, αρκετοί αναλυτές και οργανώσεις έχουν υποστηρίξει ότι οι RSF έχουν δεχθεί εξωτερική υποστήριξη, μεταξύ άλλων μέσω δικτύων που συνδέονται με τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα. Τα ίδια τα ΗΑΕ έχουν απορρίψει επανειλημμένα τις κατηγορίες ότι εξοπλίζουν την παραστρατιωτική οργάνωση. Ωστόσο, το θέμα παραμένει αντικείμενο διεθνούς έρευνας και πολιτικής αντιπαράθεσης.

Ο χρυσός που τροφοδοτεί τον πόλεμο

Υπάρχει όμως ακόμη ένας πρωταγωνιστής.

Ο χρυσός.

Το Σουδάν συγκαταλέγεται στις μεγαλύτερες παραγωγούς χώρες χρυσού στην Αφρική. Τα τελευταία χρόνια, μεγάλο μέρος της παραγωγής ελέγχεται από ένοπλες ομάδες ή δίκτυα που συνδέονται με αυτές.

Τα έσοδα από το πολύτιμο μέταλλο δεν αποτελούν μόνο πηγή πλούτου. Μετατρέπονται σε όπλα, πυρομαχικά, στρατολόγηση νέων μαχητών και χρηματοδότηση μιας σύγκρουσης που μοιάζει να αυτοτροφοδοτείται.

Όσο ο πόλεμος συνεχίζεται, τόσο δυσκολότερο γίνεται να διακοπεί αυτή η οικονομική αλυσίδα.

Οι γυναίκες και τα παιδιά πληρώνουν το μεγαλύτερο τίμημα

Σε κάθε πόλεμο, οι αριθμοί είναι ψυχροί.

Πίσω όμως από κάθε στατιστική υπάρχει ένας άνθρωπος.

Μια μητέρα που κρατά το υποσιτισμένο παιδί της στην αγκαλιά της. Ένα κορίτσι που δεν θα επιστρέψει ποτέ στο σχολείο. Μια οικογένεια που περπατά ημέρες ολόκληρες αναζητώντας ασφάλεια.

Οι οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων καταγράφουν μαρτυρίες για μαζικές δολοφονίες, εκτεταμένη σεξουαλική βία, λεηλασίες και βίαιους εκτοπισμούς πληθυσμών. Πολλές από αυτές τις καταγγελίες βρίσκονται υπό διερεύνηση, ενώ ανεξάρτητοι ειδικοί του ΟΗΕ κάνουν λόγο για σοβαρές παραβιάσεις του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου.

Ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι το γεγονός ότι εκατομμύρια παιδιά έχουν μείνει εκτός εκπαίδευσης. Για μια ολόκληρη γενιά, η καθημερινότητα δεν περιλαμβάνει σχολικές αίθουσες, αλλά στρατόπεδα εκτοπισμένων, ουρές για λίγο φαγητό και τον φόβο της επόμενης επίθεσης.

Όταν η πείνα γίνεται όπλο

Οι πόλεμοι δεν σκοτώνουν μόνο με σφαίρες.

Σκοτώνουν και με την πείνα.

Η καταστροφή γεωργικών εκτάσεων, οι αποκλεισμοί δρόμων και η διάλυση των αλυσίδων εφοδιασμού έχουν οδηγήσει εκατομμύρια ανθρώπους σε οξύ επισιτιστικό κίνδυνο.

Σε αρκετές περιοχές του Νταρφούρ, διεθνείς οργανισμοί προειδοποιούν για συνθήκες λιμού. Η πρόσβαση στην ανθρωπιστική βοήθεια παραμένει εξαιρετικά δύσκολη, καθώς οι συγκρούσεις συνεχίζονται και τα κομβόι βοήθειας γίνονται πολλές φορές στόχος επιθέσεων ή λεηλασιών.

Το αποτέλεσμα είναι ένας φαύλος κύκλος: όσο δυσκολότερα φτάνει η βοήθεια, τόσο αυξάνονται οι ανθρώπινες απώλειες.

Γιατί ο κόσμος δείχνει να έχει κουραστεί;

Ίσως το πιο δύσκολο ερώτημα δεν αφορά μόνο το τι συμβαίνει στο Σουδάν.

Αφορά το γιατί δεν συζητείται περισσότερο.

Οι διεθνείς κρίσεις διαδέχονται η μία την άλλη με τέτοια ταχύτητα, ώστε η προσοχή της παγκόσμιας κοινής γνώμης μετακινείται συνεχώς. Ο πόλεμος στην Ουκρανία, η σύγκρουση στη Γάζα, οι εντάσεις με το Ιράν, οι εξελίξεις στην Ασία δημιουργούν μια διαρκή υπερφόρτωση πληροφορίας.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ακόμη και μια από τις μεγαλύτερες ανθρωπιστικές κρίσεις στον κόσμο δυσκολεύεται να παραμείνει στην κορυφή της ειδησεογραφίας.

Και όταν μια κρίση παύει να βρίσκεται στα πρωτοσέλιδα, μειώνεται συχνά και η πολιτική πίεση προς τις κυβερνήσεις για ουσιαστική δράση.

Η σιωπή που κοστίζει ζωές: Όταν ο κόσμος συνηθίζει την τραγωδία

Υπάρχουν αριθμοί που είναι τόσο μεγάλοι, ώστε στο τέλος χάνουν το πραγματικό τους νόημα.

Δέκα χιλιάδες.

Εκατό χιλιάδες.

Ένα εκατομμύριο.

Τριάντα τέσσερα εκατομμύρια άνθρωποι.

Όταν όμως σταματήσεις να βλέπεις τους αριθμούς και κοιτάξεις τα πρόσωπα, τότε η πραγματικότητα γίνεται σχεδόν αφόρητη.

Η μητέρα που κρατά στην αγκαλιά της το υποσιτισμένο βρέφος της. Το παιδί που κλαίει από την πείνα. Ο ηλικιωμένος που εγκαταλείπει το σπίτι όπου γεννήθηκε. Ο γιατρός που αναγκάζεται να επιλέξει ποιον ασθενή θα προσπαθήσει να σώσει, επειδή δεν υπάρχουν φάρμακα ούτε για τους μισούς.

Αυτές δεν είναι μεμονωμένες ιστορίες.

Είναι η καθημερινότητα εκατομμυρίων ανθρώπων.

Σύμφωνα με τις τελευταίες εκτιμήσεις των ανθρωπιστικών οργανισμών, περίπου το 72% του πληθυσμού του Σουδάν χρειάζεται πλέον κάποια μορφή ανθρωπιστικής βοήθειας. Πρόκειται για δεκάδες εκατομμύρια ανθρώπους που δεν γνωρίζουν αν αύριο θα έχουν φαγητό, καθαρό νερό ή πρόσβαση σε γιατρό.

Περισσότερα από 26 εκατομμύρια άτομα αντιμετωπίζουν οξεία επισιτιστική ανασφάλεια, ενώ σε περιοχές του Νταρφούρ οι διεθνείς οργανισμοί προειδοποιούν για συνθήκες λιμού.

Την ίδια ώρα, εκατομμύρια παιδιά έχουν μείνει εκτός σχολείου.

Κάθε μέρα που περνά χωρίς εκπαίδευση, χωρίς εμβόλια, χωρίς στοιχειώδη προστασία, δημιουργείται μια γενιά που μεγαλώνει γνωρίζοντας μόνο τη βία.

Όταν καταρρέει ένα ολόκληρο κράτος

Σε πολλές περιοχές του Σουδάν, το κράτος έχει ουσιαστικά πάψει να λειτουργεί.

Νοσοκομεία έχουν βομβαρδιστεί ή εγκαταλειφθεί. Γιατροί και νοσηλευτές εγκατέλειψαν τις θέσεις τους για να σώσουν τις οικογένειές τους. Ηλεκτροδότηση, ύδρευση και τηλεπικοινωνίες διακόπτονται συνεχώς.

Η οικονομία βρίσκεται σε ελεύθερη πτώση.

Οι επιχειρήσεις που απέμειναν δυσκολεύονται να λειτουργήσουν, οι επενδύσεις έχουν παγώσει και η παραγωγή έχει καταρρεύσει. Όταν ένας πόλεμος διαρκεί τόσο πολύ, δεν καταστρέφει μόνο υποδομές. Διαλύει την εμπιστοσύνη, αποθαρρύνει κάθε επενδυτική πρωτοβουλία και ακυρώνει οποιαδήποτε προοπτική ανάπτυξης.

Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία και για την παγκόσμια οικονομία. Το Σουδάν διαθέτει σημαντικά αποθέματα χρυσού, κρίσιμες πρώτες ύλες και στρατηγική θέση στις εμπορικές διαδρομές της Ερυθράς Θάλασσας. Η αποσταθεροποίησή του δεν είναι μόνο μια ανθρωπιστική τραγωδία· αποτελεί και έναν παράγοντα που επηρεάζει την ασφάλεια και τις οικονομικές ισορροπίες της ευρύτερης περιοχής.

Η κόπωση της διεθνούς κοινής γνώμης

Ίσως η πιο ανησυχητική διάσταση αυτής της κρίσης να είναι η εξοικείωση του κόσμου με τον ανθρώπινο πόνο.

Ζούμε σε μια εποχή όπου η πληροφορία διαδέχεται την πληροφορία με απίστευτη ταχύτητα. Σήμερα συγκλονιζόμαστε από έναν πόλεμο, αύριο από μια φυσική καταστροφή και μεθαύριο από μια νέα γεωπολιτική κρίση.

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος δυσκολεύεται να επεξεργαστεί τόση δυστυχία.

Και κάπως έτσι δημιουργείται ένα επικίνδυνο φαινόμενο: η κόπωση της συμπόνιας.

Δεν σημαίνει ότι οι άνθρωποι δεν νοιάζονται.

Σημαίνει ότι βομβαρδίζονται καθημερινά από τόσες εικόνες καταστροφής, ώστε πολλές φορές αδυνατούν να αντιδράσουν.

Το αποτέλεσμα είναι τραγικό.

Ορισμένες κρίσεις μετατρέπονται σε «κανονικότητα».

Και όταν ένας πόλεμος παύει να προκαλεί σοκ, κινδυνεύει να ξεχαστεί.

Μπορεί να υπάρξει λύση;

Καμία ειρηνευτική διαδικασία δεν μπορεί να πετύχει χωρίς πολιτική βούληση από τις αντιμαχόμενες πλευρές και χωρίς συντονισμένη διεθνή πίεση.

Το ζητούμενο δεν είναι μόνο η κατάπαυση του πυρός.

Είναι η δημιουργία θεσμών που θα μπορέσουν να εγγυηθούν ασφάλεια, δικαιοσύνη και ανάπτυξη.

Διαφορετικά, ακόμη κι αν οι μάχες σταματήσουν προσωρινά, οι αιτίες που οδήγησαν στη σύγκρουση θα παραμείνουν.

Και τότε ο κύκλος της βίας θα επαναληφθεί.

Το Σουδάν έχει ζήσει αυτή την ιστορία πολλές φορές.

Το ερώτημα είναι αν θα τη ζήσει ξανά.

Ένας πόλεμος που μας αφορά όλους

Ίσως κάποιοι θεωρούν ότι όσα συμβαίνουν χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά δεν επηρεάζουν τη δική μας καθημερινότητα.

Η πραγματικότητα, όμως, είναι διαφορετική.

Οι ανθρωπιστικές κρίσεις οδηγούν σε μετακινήσεις πληθυσμών, επηρεάζουν τις αγορές, την ενεργειακή ασφάλεια, τις εμπορικές αλυσίδες και τελικά την παγκόσμια σταθερότητα.

Σε έναν αλληλοσυνδεδεμένο κόσμο, καμία μεγάλη κρίση δεν παραμένει τοπική για πολύ.

Το Σουδάν είναι μια ακόμη υπενθύμιση ότι η ειρήνη δεν είναι δεδομένη και ότι η αδιαφορία έχει κόστος.

Επίλογος

Οι φωτογραφίες από το Σουδάν δεν είναι απλώς σκληρές εικόνες.

Είναι ένας καθρέφτης της συλλογικής μας συνείδησης.

Κάθε παιδί που κλαίει από την πείνα, κάθε μητέρα που κρατά το άρρωστο βρέφος της, κάθε άνθρωπος που εγκαταλείπει το σπίτι του αναζητώντας μια ευκαιρία να επιβιώσει μάς υπενθυμίζει πως πίσω από τις γεωπολιτικές αναλύσεις, τις διπλωματικές ισορροπίες και τα οικονομικά συμφέροντα υπάρχουν άνθρωποι.

Και ίσως αυτή να είναι η πιο δύσκολη αλήθεια.

Δεν είναι ότι ο κόσμος δεν γνωρίζει τι συμβαίνει στο Σουδάν.

Είναι ότι έχει μάθει να ζει με την ιδέα πως κάπου, πάντα, θα υπάρχει ένας πόλεμος.

Όμως καμία κοινωνία δεν μπορεί να θεωρεί φυσιολογική τη μαζική ανθρώπινη δυστυχία.

Η ιστορία έχει δείξει πως κάθε φορά που η διεθνής κοινότητα άργησε να αντιδράσει απέναντι σε εγκλήματα πολέμου και μαζικές θηριωδίες, το τίμημα ήταν βαρύ και η συγγνώμη ήρθε πολύ αργά.

Το Σουδάν δεν ζητά μόνο ανθρωπιστική βοήθεια.

Ζητά να το ξαναδούμε.

Να το ξανακούσουμε.

Να πάψει να είναι ο «ξεχασμένος πόλεμος».

Γιατί όταν μια τραγωδία χάνεται από τα πρωτοσέλιδα, δεν σημαίνει ότι σταματά να υπάρχει. Σημαίνει απλώς ότι συνεχίζεται μακριά από τα μάτια μας. Και ίσως αυτή να είναι η πιο επικίνδυνη μορφή σιωπής.