Η Πόλη Unplugged: Το Athens Photo Festival 2026 αποτυπώνει τη βαθιά μελαγχολία μας

Μπαίνοντας στους χώρους του Μουσείου Μπενάκη στην Πειραιώς, υπάρχει μια παράξενη αίσθηση ότι μπαίνεις μέσα σε έναν κόσμο που ήδη υπάρχει εκεί έξω, αλλά συνήθως δεν έχουμε τον χρόνο ή την ψυχική δύναμη να τον κοιτάξουμε. Το Athens Photo Festival 2026 λειτουργεί σαν ένα αρχείο της εποχής μας. Ένα μεγάλο, πολυφωνικό ημερολόγιο του πλανήτη, όπου οι προσωπικές ιστορίες συναντούν τις μεγάλες παγκόσμιες κρίσεις. Η απώλεια, η μνήμη, ο πόλεμος, η ταυτότητα, το σώμα, η μετανάστευση, η οικογένεια, η σχέση μας με τον τόπο και η αγωνία για το μέλλον περνούν μπροστά από τα μάτια μας μέσα από διαφορετικές φωτογραφικές γλώσσες.

Η φετινή διοργάνωση, που συνεχίζεται έως τις 26 Ιουλίου στο Μουσείο Μπενάκη / Πειραιώς 138, συγκεντρώνει 70 καλλιτέχνες και καλλιτέχνιδες από 30 χώρες. Το Κεντρικό Πρόγραμμα αναπτύσσεται σε 3.000 τετραγωνικά μέτρα και καταλαμβάνει όλους τους εκθεσιακούς χώρους του μουσείου. Φωτογραφικά έργα, προβολές, αρχειακό υλικό, καλλιτεχνικές εκδόσεις και εγκαταστάσεις δημιουργούν μια εμπειρία που ξεπερνά τα όρια της παραδοσιακής έκθεσης.

Δεν είναι τυχαίο ότι το Athens Photo Festival έχει εξελιχθεί σε έναν από τους σημαντικότερους θεσμούς για τη φωτογραφία και τον σύγχρονο οπτικό πολιτισμό στην Ελλάδα. Από την ίδρυσή του από το Ελληνικό Κέντρο Φωτογραφίας μέχρι σήμερα, έχει λειτουργήσει ως σημείο συνάντησης δημιουργών από όλο τον κόσμο, αλλά και ως χώρος όπου η φωτογραφία δοκιμάζει συνεχώς τα όριά της.

Στην ξενάγηση, ο καλλιτεχνικός διευθυντής και επιμελητής της έκθεσης Μανόλης Μωρεσόπουλος ξεκινά από μια ερώτηση που μοιάζει απλή αλλά τελικά αποδεικνύεται δύσκολη κάθε φορά να την απαντήσει: πόσες φωτογραφίες φιλοξενεί αυτή η έκθεση; Πραγματικά είναι αμέτρητες, όχι μόνο γιατί απλώνεται σε τρεις ορόφους του Μουσείου Μπενάκη, αλλά και επειδή η φωτογραφία σήμερα δεν ακολουθεί τη γραμμικότητα, αλλά μια πολυεπίπεδη απεικόνιση που διαμορφώνει μια αφήγηση και μια οπτική.

«Δεν υπάρχει αρχή, μέση και τέλος αλλά αυτό λειτουργεί προς όφελος της αφήγησης εφόσον αυτή περιέχει διαφορετικά επίπεδα» σημειώνει ο Μανόλης Μωρεσόπουλος. Πράγματι, στο Athens Photo Festival δεν ακολουθείς ένα μονοπάτι ανάγνωσης, περισσότερο θα έλεγα δημιουργείς το δικό σου μονοπάτι ανάμεσα στις εικόνες. Μπορεί να σταθείς σε μια φωτογραφία και κάποια άλλη να την προσπεράσεις, να ορίσουν τη διαδρομή σου εκεί μέσα διαφορετικοί συνειρμοί.

Το μάτι κυριολεκτικά χάνεται μέσα στην οπτική πληροφορία, ειδικά σε κάποια έργα όπως ένα κολάζ εκατοντάδων φωτογραφιών που προσπαθεί να δώσει την αίσθηση των υπηρεσιών υγείας γύρω και πέρα από την άμβλωση, και το δικαίωμα στην αυτοδιάθεση του σώματος.

Το Athens Photo Festival έχει αναδείξει σημαντικούς εκπροσώπους της φωτογραφίας, φιλοξενώντας διαχρονικά καλλιτέχνες που χρησιμοποιούν την εικόνα για να μιλήσουν για την εποχή τους. Πρωτίστως, θέλει να αναδείξει τη φωτογραφία ως γλώσσα. Όπως εξηγεί ο επιμελητής: «Λέω πάντα να μην προσπαθούμε να βρούμε τι σημαίνει κάθε εικόνα αλλά να εστιάσουμε στο ποιος είναι ο σκοπός που καλείται να εκτελέσει η φωτογραφία σήμερα. Μπορεί να γίνει μαρτυρία, ντοκουμέντο, μυθοπλασία, πολιτική πράξη, πράξη αντίστασης..»

Μια τομή του Athens Photo Festival που μετράει πολλά πια χρόνια, ήταν το 2013 όπου εισάχθηκε η λογική του κεντρικού χώρου, κάτι που έδωσε τη δυνατότητα της κλίμακας και της έκτασης, ένα πλαίσιο δηλαδή που μπορούσε να φιλοξενήσει πολλές φωνές. Η επιλογή αυτή άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο ο θεσμός αντιμετωπίζει την έκθεση. Από μια σειρά μεμονωμένων φωτογραφιών δημιουργείται πλέον ένα σύνολο, ένας χώρος συνάντησης διαφορετικών πραγματικοτήτων. Ένας φωτογράφος από μια χώρα που βιώνει πόλεμο μπορεί να συνομιλεί με έναν δημιουργό που καταγράφει μια προσωπική οικογενειακή ιστορία. Και κάπου ανάμεσα στις δύο εικόνες δημιουργείται μια απρόσμενη σύνδεση.

Ένα από τα πιο δυνατά σημεία της έκθεσης είναι ο τρόπος με τον οποίο οι σύγχρονοι φωτογράφοι μιλούν για τον τόπο τους. Όχι πια σαν εξωτερικοί παρατηρητές, αλλά σαν άνθρωποι που κουβαλούν μέσα τους τις ιστορίες που φωτογραφίζουν.Κάτι που επισημαίνει ο επιμελητής είναι ότι οι σύγχρονοι φωτογράφοι έχουν υπερβεί το παλιότερο στεγανό, ότι κάποιος πάει σ’ ένα μέρος και απεικονίζει τη συνθήκη εκεί. Οι περισσότεροι πλέον αποτυπώνουν τα δικά τους βιώματα, τα μέρη της καταγωγής τους ή τις πατρίδες που έχασαν. Η έκθεση έχει πολλούς φωτογράφους από μέρη που μαστίζουν οι πόλεμοι και όπου οι κάτοικοι βιώνουν βίαιους εκτοπισμούς.

Προσωπικά, με συγκλόνισε το έργο του Taysir Batniji. Κατά μήκος ενός τοίχου απλώνονται δεκάδες φωτογραφίες κλειδιών από κατοικίες που άνθρωποι έχασαν, κλειδιά που δεν πρόκειται να χρησιμοποιηθούν πια. Κάτω από κάθε φωτογραφία, υπάρχει και η πληροφορία του ποιός είχε αυτά τα κλειδιά και από ποιόν τόπο ξεριζώθηκε.

Στον δεύτερο όροφο του μουσείου, η ματιά στρέφεται στη νέα γενιά δημιουργών μέσα από το τμήμα «Νέοι Έλληνες Φωτογράφοι», το οποίο παρουσιάζεται παράλληλα με το Κεντρικό Πρόγραμμα του Athens Photo Festival 2026. Η ενότητα αυτή, σε επιμέλεια της Μαρίλιας Φωτοπούλου, λειτουργεί ως μια πλατφόρμα ανάδειξης, δικτύωσης και ανάπτυξης της καλλιτεχνικής πρακτικής νέων δημιουργών έως 35 ετών. Φέτος παρουσιάζεται το έργο δεκατεσσάρων καλλιτεχνών και καλλιτέχνιδων, οι οποίοι επιλέχθηκαν ανάμεσα σε 400 προτάσεις που κατατέθηκαν μέσω ανοιχτής πρόσκλησης.

Η παρουσία των νέων Ελλήνων φωτογράφων είναι μια υπενθύμιση ότι η ελληνική φωτογραφική σκηνή έχει πλέον τη δική της δυναμική, με δημιουργούς που δεν περιορίζονται στην καταγραφή της ελληνικής πραγματικότητας αλλά συνομιλούν με τα διεθνή καλλιτεχνικά ρεύματα. Οι θεματικές τους κινούνται ανάμεσα στην προσωπική μνήμη, την οικογένεια, τον χώρο, το σώμα και την αναζήτηση ταυτότητας. Είναι μια γενιά που μεγάλωσε μέσα σε αλλεπάλληλες κρίσεις και αυτό αποτυπώνεται στις εικόνες της. Όχι απαραίτητα με έναν άμεσο πολιτικό τρόπο, αλλά μέσα από μια αίσθηση αβεβαιότητας, αναζήτησης και προσπάθειας να καταλάβουν τον κόσμο γύρω τους.

Στον τρίτο όροφο του μουσείου, η φωτογραφία μοιάζει να εγκαταλείπει οριστικά τη δισδιάστατη φύση της. Οι εικόνες δεν βρίσκονται πλέον μόνο απέναντι από τον θεατή, αλλά γύρω του. Εδώ όλη η αίθουσα μετατρέπεται σε φωτογραφική εγκατάσταση μέσα στην οποία περιηγείσαι.

Ένα ακόμη ιδιαίτερο τμήμα της έκθεσης είναι το Book Program, το οποίο σε επιμέλεια της Σύλβιας Σαχίνη προσεγγίζει το φωτογραφικό βιβλίο ως μια αυτόνομη μορφή καλλιτεχνικής έκφρασης. Όπως σημειώνει ο Μανόλης Μωρεσόπουλος στην ξενάγηση, για πολλούς φωτογράφους σήμερα, το βιβλίο είναι η μοναδική γέφυρα για να φτάσει το έργο τους στο κοινό. Σε μια εποχή όπου η ψηφιακή εικόνα κατακλύζει καθημερινά την οθόνη μας, η έντυπη φωτογραφική έκδοση αποκτά μια διαφορετική βαρύτητα έτσι, καθώς πολλοί φωτογράφοι σήμερα δεν εκθέτουν σε φυσικό χώρο: «Τα πιο πολλά βιβλία εδώ περιέχουν έργα που δεν έχουν παρουσιαστεί σε εκθέσεις» σημειώνει ο επιμελητής.

Το Book Program αναδεικνύει ακριβώς αυτή τη νέα σχέση ανάμεσα στη φωτογραφία και την έκδοση, φιλοξενώντας ανεξάρτητες καλλιτεχνικές εκδόσεις και υβριδικά εγχειρήματα, ενώ παράλληλα περιλαμβάνει παρουσιάσεις, συζητήσεις και βραβεία που ενισχύουν τη φωτογραφική βιβλιοπαραγωγή.

Πέρα όμως από τους χώρους του μουσείου, το Athens Photo Festival συνεχίζει να συνομιλεί με την πόλη. Μέσα από το Satellite Program, η διοργάνωση επεκτείνεται σε ανεξάρτητους χώρους, ιδρύματα και πολιτιστικούς φορείς της Αθήνας, δημιουργώντας ένα δίκτυο δράσεων που συνδέει τη φωτογραφία με τον αστικό ιστό. Γιατί η φωτογραφία απλώνεται πέρα από τις αίθουσες ενός μουσείου. Βρίσκεται στους δρόμους, στα πρόσωπα των ανθρώπων, στις γειτονιές, στις αλλαγές μιας πόλης που μεταμορφώνεται συνεχώς.

Παράλληλα, το νέο Athens Photo Research Center φιλοδοξεί να δημιουργήσει μια σταθερή πλατφόρμα έρευνας, τεκμηρίωσης και παραγωγής γνώσης γύρω από τη φωτογραφία και τον σύγχρονο οπτικό πολιτισμό. Με εκπαιδευτικές δράσεις, προγράμματα φιλοξενίας και διεθνείς συνεργασίες, επιχειρεί να συνδέσει την καλλιτεχνική δημιουργία με την έρευνα.

Όσο προχωράς μέσα στην έκθεση, ένα συναίσθημα επανέρχεται ξανά και ξανά. Το σύνολο του φωτογραφικού έργου αναδύει μια βαθιά μελαγχολία που νομίζω είναι ο κοινός παρανομαστής εδώ. Ένας προβληματισμός, μια βουβή κραυγή αγωνίας, μια θλίψη που υποβόσκει στην εικόνα και μια αισιοδοξία που παλεύει να βρει χαραμάδα να τρυπώσει, για να υπάρξει και αυτή στο πλάνο.

Είναι η συνθήκη της εποχής, τα δεδομένα της που διαμορφώνουν μια παγκόσμια ψυχολογία, την οποία μοιραία μεταφέρει και το Athens Photo Festival 2026. Άλλωστε, η φωτογραφία δεν καταγράφει μόνο αυτό που βλέπουμε, αλλά και αυτό που οι περισσότεροι αισθανόμαστε, το οποίο είναι μια βαθιά και δύσκολα διαχειρίσιμη απαισιοδοξία.

Πάντως, όσο μπορούμε ακόμα να σταθούμε μπροστά στην Τέχνη και να νιώθουμε κάτι, υπάρχει ακόμη χώρος για μια μικρή χαραμάδα φωτός.