Η Πόλη Unplugged: Το burlesque δεν αφορά το γδύσιμο αλλά το ξεγύμνωμα

Την Παρασκευή και το Σάββατο, στον Μικρό Κεραμεικό, ένας θίασος ανέβηκε στη σκηνή για να δείξει ότι το burlesque δεν είναι ένα απολίθωμα μιας άλλης εποχής, ούτε μια νοσταλγική αναπαράσταση της δεκαετίας του ’40 και του ’50 αλλά μια ζωντανή μορφή τέχνης που εξακολουθεί να συνομιλεί με το σήμερα. Μπορεί να γεννήθηκε πριν από περισσότερο από έναν αιώνα, όμως εξακολουθεί να βρίσκει νέους τρόπους να μιλά για την ταυτότητα, τη σεξουαλικότητα, την αυτοδιάθεση, την ευαλωτότητα και τελικά για την ανθρώπινη ανάγκη της έκφρασης.

Στο εξωτερικό το burlesque έχει εδώ και χρόνια κατοχυρώσει τη θέση του στο σύγχρονο καλλιτεχνικό τοπίο. Στην Ελλάδα, η αναβίωσή του εξελίσσεται σταδιακά. Ίσως επειδή για πολύ καιρό παρεξηγήθηκε, ίσως επειδή πολλοί αγνοούσαν ότι πίσω από τα γάντια, τα φτερά, τα στρας και το γυμνό κρύβεται μια ολοκληρωμένη θεατρική γλώσσα.

Αν κάποιος έχει συμβάλει ουσιαστικά ώστε αυτή η τέχνη να αποκτήσει ελληνική σκηνή, αυτός είναι η Ζοζεφίν Ivanova, γνωστή και ως Luna Sin. Χορογράφος, ερευνήτρια και ιδρύτρια του Ministry of Tease, της πρώτης και μοναδικής σχολής και καλλιτεχνικής ομάδας στην Ελλάδα αφιερωμένης αποκλειστικά στο burlesque, επιχειρεί εδώ και χρόνια να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο το κοινό αντιλαμβάνεται το ίδιο το είδος.

Στην παράσταση έβλεπες εντυπωσιακά κοστούμια, θεατρικότητα, αισθησιασμό και χορό, αλλά κυρίως έβλεπες ανθρώπους που ανέβαιναν στη σκηνή για να αποκαλύψουν τον εσωτερικό τους κόσμο. Κάθε performance λειτουργούσε σαν μια μικρή εξομολόγηση. Άλλοτε σατιρική, άλλοτε σκοτεινή, άλλοτε τρυφερή ή εκρηκτική. Άλλοι έπαιζαν με το χιούμορ, άλλοι με τη μελαγχολία, άλλοι με τη σεξουαλικότητα και άλλοι με προσωπικές ανασφάλειες. Τα περισσότερα νούμερα ήθελαν να επικοινωνήσουν όσα δύσκολα λέγονται με λόγια και εκεί, και ο πιο ανίδεος ακόμα στο κοινό θα μπορούσε να καταλάβει ότι το burlesque δεν αφορά το γδύσιμο αλλά το ξεγύμνωμα.

Ποια είναι η Ζοζεφίν Ivanova

Η Ζοζεφίν Ivanova μεγάλωσε σε μια οικογένεια όπου το θέαμα αποτελούσε μέρος της καθημερινότητας. Η θεία της, η Georgia Moranti, υπήρξε γνωστή burlesque και cabaret performer στην Αμερική αλλά και στην Αθήνα, όπου εμφανιζόταν στο ιστορικό Copacabana, δίπλα σε κορυφαίους καλλιτέχνες της εποχής. Η μητέρα της εργάστηκε επίσης ως χορεύτρια, προτού ακολουθήσει μια επιτυχημένη πορεία στη ζωγραφική. «Δεν ήταν έκπληξη ότι κάποια στιγμή θα κατέληγα κι εγώ εδώ», μου λέει. «Ήταν σχεδόν αναμενόμενο».

Οι δικές της σπουδές, ωστόσο, την οδήγησαν μακρύτερα από την οικογενειακή παράδοση. Ξεκίνησε με κλασικό χορό και modern jazz, συνέχισε στη Βρετανία, εμβάθυνε στην ιστορία του χορού, στη μουσική, στη jazz των δεκαετιών του ’20, του ’30 και του ’40, ενώ η ακαδημαϊκή της πορεία κορυφώθηκε με διδακτορικό από το University of Edinburgh. Έπειτα συνδύασε τη θεατρική εκπαίδευση με την επιστημονική έρευνα, δημιουργώντας μια δική της παιδαγωγική προσέγγιση που αξιοποιεί τεχνικές του Stanislavski, του ψυχοδράματος και της σωματοποιημένης έκφρασης. Αυτή ακριβώς η σύνθεση τέχνης και επιστήμης χαρακτηρίζει τη σχολή της. Πρόκειται για έναν χώρο όπου η δημιουργία μιας σκηνικής περσόνας αντιμετωπίζεται σαν προσωπική διαδρομή αυτογνωσίας.

Ministry of Tease

Όταν η Ζοζεφίν ζούσε ως φοιτήτρια στο εξωτερικό, επέστρεφε κάθε καλοκαίρι στην Αθήνα και παρατηρούσε ότι, σε αντίθεση με άλλες ευρωπαϊκές πόλεις, δεν υπήρχε ούτε σκηνή swing ούτε cabaret ούτε burlesque. Οι πρώτες της προσπάθειες να παρουσιάσει το είδος συνάντησαν αμηχανία: «Δεν υπήρχε ανταπόκριση», θυμάται. Έτσι, αποφάσισε να το εισαγάγει έμμεσα μέσα από τις παραστάσεις των Athens Swing Cats, του γνωστού χορευτικού σχήματος που δημιούργησε. Ανάμεσα στα swing νούμερα παρεμβάλλονταν δύο ή τρεις burlesque performances. Το κοινό τις αποδέχθηκε πολύ πιο εύκολα.

Όμως αυτό δεν της αρκούσε: «Το burlesque έμενε πάντα κάτω από την ομπρέλα του swing. Δεν στεκόταν ποτέ μόνο του» αναφέρει. Το 2018 πήρε την απόφαση να αφιερωθεί αποκλειστικά σε αυτό, οριοθετώντας το σημείο καμπής για την ελληνική σκηνή.

Η μεγαλύτερη παρεξήγηση γύρω από το burlesque, όπως λέει, είναι ότι πολλοί εξακολουθούν να το αντιμετωπίζουν σαν μια αισθησιακή αναπαράσταση μιας άλλης εποχής. Η ίδια διαφωνεί: «Δεν ρομαντικοποιούμε το παρελθόν. Δανειζόμαστε μόνο κάποια αισθητικά στοιχεία του». Η vintage αισθητική υπάρχει, αλλά λειτουργεί ως εργαλείο και όχι ως αυτοσκοπός. Άλλωστε οι νεότεροι performers στρέφονται πλέον όλο και περισσότερο σε πιο σκοτεινές, σύγχρονες ή ακόμα και πολιτικές θεματικές. Το dark burlesque, όπως μου εξηγεί η Ζοζεφίν, το οποίο η σχολή της έχει εισαγάγει στο σκηνικό στερέωμα, είναι και αυτό που πρωταγωνιστεί στις προτιμήσεις όσων περνούν το κατώφλι της.

«Πιστεύω ακράδαντα ότι από όλες τις μορφές τέχνης, το burlesque είναι εκείνο που δίνει το μεγαλύτερο βήμα έκθεσης του εσωτερικού εαυτού», σημειώνει η ίδια. Η φράση της πράγματι συνοψίζει όσα είδα. Το burlesque χρησιμοποιεί τη γύμνια, αλλά δεν σταματά εκεί. Χρησιμοποιεί την έκθεση, την επαφή με το κοινό, τη δημιουργία μιας περσόνας που λειτουργεί ως μεγεθυντικός φακός της προσωπικότητας. Στη σχολή, οι μαθητές δεν εκπαιδεύονται μόνο στον χορό. Περνούν από το λεγόμενο Personal Lab, ένα εργαστήριο όπου, μέσα από θεατρικές τεχνικές και εργαλεία όπως ο Stanislavski, ο Moreno και ο Grotowski, χτίζουν σταδιακά τον σκηνικό τους χαρακτήρα.

Ακόμη κι όταν μια performance δεν είναι απολύτως έτοιμη, ανεβαίνει στη σκηνή: «Θέλω να ζήσουν την εμπειρία της έκθεσης», εξηγεί η Ζοζεφίν. «Να νιώσουν τι σημαίνει να παρουσιάζεις κάτι βαθιά προσωπικό μπροστά σε κόσμο». Αυτό ίσως εξηγεί γιατί το ηλικιακό εύρος των μαθητών είναι τόσο μεγάλο. Όπως εξηγεί, στη σχολή η ηλικιακή κλίμακα κυμαίνεται από 25 έως και 64 ετών. Έχει γυναίκες και άντρες, άτομα με εντελώς διαφορετικές ζωές και επαγγέλματα. Κανείς δεν έρχεται πια από περιέργεια: «Παλιά μου έλεγαν “γιατί όχι;”. Σήμερα έρχονται γνωρίζοντας ακριβώς γιατί βρίσκονται εδώ. Μου λένε “θέλω να ανακαλύψω τον εαυτό μου”, “θέλω να απελευθερωθώ”, “θέλω να εξερευνήσω τη θηλυκή ή την αρσενική μου πλευρά”. Είναι μια πολύ πιο συνειδητή επιλογή». Και, όπως τονίζει, κανείς δεν έχει ξεκινήσει και να εγκατέλειψε επειδή δεν κατάλαβε τι είναι το burlesque. Ίσως επειδή τελικά βρίσκει εκεί κάτι που δεν περίμενε.

Η διεθνής σκηνή ως πηγή έμπνευσης

Η Ζοζεφίν αναγνωρίζει χωρίς δεύτερη σκέψη τη συμβολή καλλιτεχνών όπως η Dita Von Teese στην παγκόσμια αναβίωση του burlesque, ενώ προσωπικές της επιρροές παραμένουν θρυλικές performers διαφορετικών εποχών, από τη Gypsy Rose Lee μέχρι τη Tempest Storm. Ωστόσο, το βλέμμα της είναι στραμμένο περισσότερο στο μέλλον παρά στο παρελθόν.

Όπως αναφέρει, η δουλειά του Ministry of Tease έχει ήδη αναγνωριστεί από τη Βρετανία, όπου παρουσιάστηκε ως αντικείμενο σε διεθνές συνέδριο Gender and Women’s Studies. Για την ίδια, όμως, η μεγαλύτερη πρόκληση βρίσκεται εδώ στην Ελλάδα: «Θέλω να μεγαλώσει το κοινό», λέει χαρακτηριστικά. «Με ενοχλεί να αποκαλούν πλέον το burlesque εναλλακτικό. Είναι ένα είδος θεάματος όπως όλα τα υπόλοιπα. Δεν χρειάζεται να απολογείται για την ύπαρξή του. Δεν χρειάζεται να περιορίζεται σε μικρούς χώρους».

Ίσως αυτή να είναι και η μεγαλύτερη αλλαγή που συντελείται σήμερα. Το burlesque στην Ελλάδα δεν προσπαθεί πια να αποδείξει ότι δεν είναι αυτό που πολλοί φαντάζονται. Αρχίζει απλώς να δείχνει τι πραγματικά είναι. Μια σκηνική τέχνη όπου το σώμα γίνεται εργαλείο αφήγησης. Όπου η πρόκληση δεν έχει στόχο το σοκ αλλά την επικοινωνία. Όπου το χιούμορ, η ειρωνεία, η μουσική, η θεατρικότητα και ο χορός συνθέτουν κάτι πολύ πιο σύνθετο από μια αισθησιακή παράσταση.

Εξάλλου, η μεγαλύτερη μορφή έκθεσης δεν είναι να αφαιρείς τα ρούχα σου. Είναι να επιτρέπεις στους άλλους να δουν ποιος πραγματικά είσαι.