Η Αριστερά στην Εξουσία

Όταν ο Γιάνης Βαρουφάκης πέρασε μπροστά από τον άντρα της σκοπιάς βαδίζοντας προς το σημείο που περίμενε να τον υποδεχτεί ο Υπουργός Οικονομικών της Μεγάλης Βρετανίας Τζων Όσμπορν (φορώντας ένα μαύρο αντισυμβατικό μπουφάν-παλτό, ένα πουκάμισο σε πολύ έντονο μπλε, έξω από το παντελόνι), τα βίντεο και οι φωτογραφίες που τραβήχτηκαν εκείνη τη στιγμή έκαναν τον γύρο του κόσμου, με ταχύτητα αστραπής. Ήταν ό,τι πιο αντισυμβατικό έχει υπάρξει στην διεθνή πολιτική σκηνή, εδώ και χρόνια. Το ίδιο αντισυμβατική ήταν η εμφάνιση του Βαρουφάκη στο Γιούρογκρουπ λίγες μέρες αργότερα, όπου εμφανίστηκε μ’ ένα κασκόλ μπέρμπερυ ανάμεσα στους γραβατωμένους συναδέλφους του. Εξίσου αντισυμβατική, αλλά όχι τόσο έντονα, είναι και η εμφάνιση του Αλέξη Τσίπρα, που όμως έχει αναβαθμιστεί τον τελευταίο καιρό και αποτελείται συνήθως από ένα άψογο μαύρο κουστούμι και ένα άσπρο πουκάμισο χωρίς γραβάτα, που συμπτωματικά είναι και η αντρική εμφάνιση της μόδας, στα ιταλικά αντρικά περιοδικά μόδας. Από επικοινωνιακή μεριά – όλα στις μέρες μας έχουν σαν στόχο κατ’ αρχάς την «επικοινωνία»- ήταν η πιο αριστοτεχνική καμπάνια που μας έρχεται στο νου. Αν το ζητούμενο ήταν να στραφούν οι προβολείς της δημοσιότητας προς την Ελλάδα, αυτό επιτεύχθηκε σε υπερθετικό βαθμό. Και μάλιστα με ελάχιστο κόστος, αφού δεν συμπεριελάμβανε ούτε καν το κόστος της αγοράς μιας γραβάτας. Κάνοντας χιούμορ πάνω σ’ αυτό, ο Πρωθυπουργός της Ιταλίας, Ματέο Ρέντσι, χάρισε στο Αλέξη Τσίπρα, μια γραβάτα μετά το τέλος της πρώτης κοινής συνέντευξης Τύπου, που έδωσαν εκείνες τις μέρες, μετά την πρώτη τους συνάντηση στην Ιταλία. Εξίσου αντισυμβατικές ήταν και οι θέσεις της αριστερής Κυβέρνησης Τσίπρα στις διαπραγματεύσεις με τους Ευρωπαίους ομολόγους τους, είτε στα απανωτά Γιούρογκρουπ και τις συναντήσεις κορυφής που ακολούθησαν τους δυο πρώτους μήνες της διακυβέρνησης του Σύριζα. Σιγά σιγά, τόσο η ρητορική όσο και οι θέσεις της ελληνικής κυβέρνησης άρχισαν να αλλάζουν. Όταν χρωστάς πάνω από 300 δις ευρώ, είναι ανεδαφικό να περιμένεις ότι οι δανειστές σου θα εντυπωσιαστούν από ένα πουκάμισο χωρίς γραβάτα και έξω από το παντελόνι ή από ένα κασκόλ.

Τους δυο αυτούς πρώτους μήνες η κύρια δραστηριότητα του Σύριζα επικεντρώθηκε στην αλλαγή κάποιων λέξεων που είχαν αποκτήσει άσχημη χροιά. Η Τρόικα έγινε Θεσμοί, το διάστημα των διαπραγματεύσεων μέχρι το τέλος Ιουνίου ονομάστηκε Γέφυρα, η 5^η αξιολόγηση έγινε κάτι άλλο και πάει λέγοντας.

Και κάπως έτσι περίπου δυόμισι μήνες μετά την ανάληψη της Εξουσίας, η λεγόμενη Αριστερά όπως προσδιορίζεται, βρίσκεται με διάφορα επικοινωνιακά ατού, αλλά και με μεγάλα οικονομικά προβλήματα να λύσει, πολλά από τα οποία οξύνθηκαν σε βαθμό οικονομικής ασφυξίας, που προκλήθηκαν από την τεράστια δυστοκία στο να πάρει αποφάσεις με πολιτικό κόστος. Είναι κι αυτή η πραγματικότητα που είναι πολύ επίμονη, όπως θα έλεγε και ο Μαρξ.

Τι σημαίνει όμως «Αριστερά» στην εποχή μας; Είναι ο Τσίπρας αριστερός; Είναι ο Βαρουφάκης αριστερός; Είναι ο Λαφαζάνης αριστερός; Τι στο καλό σημαίνει «Αριστερά» στις μέρες μας;

Ήταν μια εποχή που τα πράγματα ήταν λίγο πιο καθαρά. Ο όρος «αριστερά», ως γνωστόν, οφείλει την προέλευσή του στην Γαλλική Εθνοσυνέλευση, όπου στα αριστερά του Προέδρου κάθονταν όσοι εναντιώνονταν στην Μοναρχία και υποστήριζαν την επανάσταση και ένα κοσμικό καθεστώς, ενώ στα δεξιά κάθονταν όσοι υποστήριζαν το παλαιό καθεστώς. Στην συνέχεια ο όρος «Αριστερά» κάλυψε μια μεγαλύτερη γκάμα πολιτικών ιδεολογιών και κατά κάποιο τρόπο ταυτίστηκε με τον Σοσιαλισμό και τον Κομμουνισμό, ενώ είχε και μια απροσδιόριστη σχέση με τον Αναρχισμό. Στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα έφθασε να καλύπτει και άλλα κινήματα, όπως το αντιρατσιστικό, το φεμινιστικό, το οικολογικό και άλλα, ενώ είναι σε γενικές γραμμές αντίθετη με την παγκοσμιοποίηση, μια και για την Αριστερά η παγκοσμιοποίηση επιφέρει πιέσεις για χαμηλότερες αποδοχές, καθώς εντείνει τον διεθνή οικονομικό ανταγωνισμό. Από τις αρχές όμως του 20ού αιώνα και από το 1917, όταν η Οκτωβριανή επανάσταση έριξε το τσαρικό καθεστώς και οδήγησε στην ίδρυση της Σοβιετικής Ένωσης, ο όρος «Αριστερά» ταυτίστηκε σχεδόν απόλυτα για κάποιο διάστημα αρκετών δεκαετιών με το μοντέλο του απόλυτου κρατισμού του Σοβιετικού καθεστώτος. Η εμφάνιση του κομμουνισμού ήταν μια ιστορική αναγκαιότητα και οφείλει την γέννησή του στην Βιομηχανική Επανάσταση που προηγήθηκε. Η Βιομηχανική Επανάσταση άλλαξε σε τέτοιο, ασύλληπτο τότε, βαθμό την δομή της παραγωγής και της οικονομίας, που κανείς δεν γνώριζε αν το τεράστιο αυτό μέγεθος θα ήταν ικανότερος να τον διαχειριστεί ο ιδιωτικός τομέας ή το Κράτος. Η σχετική αντιπαράθεση έληξε με την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, ενώ ο Καπιταλισμός δεν έπαψε ποτέ να έχει τα δικά του προβλήματα, με τις ανισότητες που προκαλεί και που έχουν οξυνθεί ιδιαίτερα στις μέρες μας, που έχει επικρατήσει η λεγόμενη οικονομία της Αγοράς.

Ωστόσο η ταύτιση της Αριστεράς με τον Κομμουνισμό αποτελεί και ένα ιστορικό παράδοξο, που δεν έχει αναλυθεί σε ικανοποιητικό βαθμό. Τι σχέση μπορεί να έχει η Αριστερά της ανθρωπιστικής ιδεολογίας με ένα μοντέλο που εξαφανίζει το άτομο, προς όφελος κάποιων ατόμων που αποτελούν τον στενό πυρήνα ενός κομμουνιστικού καθεστώτος; Είναι γνωστό πως για τα δύο εκατομμύρια μέλη του Σοβιετικού Κομμουνιστικού Κόμματος, η ζωή ήταν πολύ διαφορετική απ’ ό,τι για τους υπόλοιπους κατοίκους της Σοβιετικής Ένωσης και ιδιαίτερα γι` αυτούς που διαφωνούσαν με το καθεστώς. Η σταδιακή αποκάλυψη αυτής της πραγματικότητας, εξάλλου, ήταν εκείνη που οδήγησε στην πολυδιάσπαση των αριστερών ιδεολογικών κινημάτων στις χώρες της Δύσης. Η πτώση της Σοβιετικής  Ένωσης έκανε ακόμη πιο δύσκολο το να προσδιορίσει κανείς τι σημαίνει Αριστερά στις μέρες μας.

Κι έτσι φτάνουμε στα δικά μας και στον Σύριζα.

Πριν από αυτό όμως πρέπει να λύσουμε και ένα άλλο μυστήριο: Πώς προέκυψε αυτό το «πρώτη φορά Αριστερά». Από τα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης και για πολλά χρόνια μετά, κυρίαρχο στην πολιτική σκηνή ήταν το Πασόκ. Στη περίοδο ιδίως πριν από το 1981, που το Πασόκ κατέκτησε για πρώτη φορά την εξουσία, η εντύπωση όλων ήταν πως το σοσιαλιστικό Πασόκ ήταν μια πολύ επιθετική Αριστερά, που φάνταζε να είναι ακόμη πιο αριστερά και από το κομμουνιστικό κόμμα, καθώς είχε οικειοποιηθεί και όλα τα αριστερά συνθήματα της εποχής. «Έξω από την ΕΟΚ. Έξω από το ΝΑΤΟ». Ο Ανδρέας, που ήταν και ο απόλυτος κυρίαρχος του παιχνιδιού, αλλά κυρίως στο κόμμα του, έλυσε τον γρίφο χωρίς περιστροφές όταν ρωτήθηκε γιατί δεν έβγαλε τη χώρα από την ΕΟΚ και από το ΝΑΤΟ. «Άλλο η Κυβέρνηση, άλλο το Κόμμα» είχε πει τότε ο Ανδρέας και κανείς δεν σκεφτόταν καν να έχει αντίθετη γνώμη. Άλλωστε επί Ανδρέα στο Πασόκ, όλοι γνώριζαν πως το να πας κόντρα στον Ανδρέα ήταν ο συντομότερος τρόπος για να σε ξεχάσει την άλλη μέρα ακόμη και ο θυρωρός της πολυκατοικίας σου. Για το τι ήταν το Πασόκ, θα αποφανθεί η ιστορία.

Ο Σύριζα, που προήλθε από την σύμπραξη των πολλών λεγομένων συνιστωσών του, είχε σαν κύριο κορμό τον παλιό Συνασπισμό, εκείνο το συμπαθές μικρό κόμμα, που το ψήφιζαν κάποιοι ρομαντικοί της Αριστεράς και που κανείς δεν φανταζόταν ότι είχε κάποτε τις πιθανότητες να γίνει Εξουσία. Ο Σύριζα προήλθε από την εξαέρωση της δύναμης του Πασόκ, που έπεσε στα σημερινά ποσοστά του, κάτω από το βάρος των πολιτικών που έφερε η κρίση. Αλλά προφανώς ο Σύριζα ψηφίστηκε ακόμη και από ψηφοφόρους της μεσαίας τάξης, που παραδοσιακά ψήφιζαν συνήθως τη Νέα Δημοκρατία και που είδαν τις ακίνητες περιουσίες τους να φορολογούνται άγρια, με αποκορύφωμα τον περίφημο ΕΝΦΙΑ. Η ρητορική του Σύριζα στα δυόμισι περίπου χρόνια, της διακυβέρνησης από τον Αντώνη Σαμαρά, ήταν όσο πιο οξεία γινόταν, με τα γνωστά «θα σκίσουμε τα Μνημόνια», που κυριάρχησαν αυτά τα χρόνια.

 Τι είναι όμως ο Σύριζα; Έχει μερικά κλασικά χαρακτηριστικά των λεγόμενων «αριστερών» κομμάτων, όπως για παράδειγμα την εναντίωση στις ιδιωτικοποιήσεις και την διεύρυνση του Δημόσιου τομέα, που -για κάποιο περίεργο λόγο- όλοι νομίζουν ότι πρόκειται για αριστερή πολιτική. Αυτή η συμπάθεια προς το Δημόσιο, παρόλο που θεωρείται γενικά «αριστερή» πολιτική, στην πραγματικότητα δεν έχει ούτε «αριστερό» ούτε «δεξιό» πρόσημο. Ήταν η πάγια προτίμηση όλων των κομμάτων που κυβέρνησαν, τα τελευταία 40 χρόνια. Χωρίς Δημόσιο δεν μπορεί να λειτουργήσει κανένα κράτος. Στην Ελλάδα όμως το Δημόσιο μετατράπηκε σ’ έναν στρατό ψηφοφόρων, εξαγορασμένων από τις εκάστοτε Κυβερνήσεις με τα λεφτά των υπόλοιπων ψηφοφόρων. Το Δημόσιο είναι το «κράτος εν κράτει» που ουσιαστικά κυβέρνησε την Ελλάδα. Στον πολύ στενό πυρήνα του, βρίσκονταν οι εκάστοτε κυβερνητικοί υπάλληλοι και ένας πυρήνας μεγάλων επιχειρηματικών οικογενειών, που σταδιακά κυριάρχησαν και στα Μέσα Ενημέρωσης. Το οικονομικό μοντέλο στην Ελλάδα ήταν το μοντέλο ενός πρωτόγονου κρατικού καπιταλισμού, που γιγάντωσε οικονομικά τις επιχειρηματικές οικογένειες που αποτελούσαν τον κεντρικό πυρήνα του, σε βαθμό που να γίνουν οι αφανείς κυβερνήτες. Γύρω από αυτόν το πυρήνα, αναπτύχθηκαν χιλιάδες άλλοι ομόκεντροι κύκλοι, με μικρότερη οικονομική δραστηριότητα, όσο απομακρύνονταν από το κέντρο. Ο ιδιωτικός τομέας αφέθηκε στην τύχη του, σε γενικές γραμμές, μια και δεν είχε ιδιαίτερο ενδιαφέρον, για το γιγαντιαίο «εσωκράτος» που κυβερνούσε, παρά μόνο ως φορολογητέα ύλη.

Οι υπόλοιπες «αριστερές» ιδεολογικές κατευθύνσεις της «Αριστεράς», όπως  αυτές για το μεταναστευτικό -ή για τις καταλήψεις κ.λπ.- μοιάζουν περισσότερο με εφηβικές φαντασιώσεις, μια και η εποχή μας έχει γίνει πολύ βίαια και πολιτικά και κοινωνικά και οικονομικά και γεωπολιτικά, για να μπορεί να αντιμετωπιστεί με ευχετήριες κάρτες. Είναι σύνθετα προβλήματα χωρίς εύκολη λύση. Επίσης, για πολλούς και διάφορους λόγους, η «αριστερή» ιδεολογία, έμοιαζε συχνά με ένα φοβικό σύνδρομο, στα όρια του αυτισμού. Όχι στο Μετρό, όχι στο Αεροδρόμιο, όχι στις μαρίνες για τα σκάφη, όχι στις επενδύσεις, όχι στο ένα , όχι στο άλλο. Σαν το ζητούμενο να ήταν η πλήρης ακινησία. Η ακινησία όμως, είναι το κύριο χαρακτηριστικό της συντηρητικής σκέψης. Έτσι το συντηρητικό μπερδεύτηκε ανεπανόρθωτα με το λεγόμενο «προοδευτικό».

Ο κόσμος σήμερα είναι πολύ πιο σύνθετος και πολύ πιο δύσκολος στην διαχείρισή του, για να μπορεί να αναλυθεί με τους όρους «αριστερά» και «δεξιά», που είναι όροι μιας παλιότερης εποχής, πολύ πιο απλής και ευανάγνωστης από την σημερινή. Μπορεί να είναι κανείς υπέρ ή κατά του κρατισμού, υπέρ ή κατά της ελεύθερης εισόδου μεταναστών, υπέρ ή κατά του δικαιώματος όποιου θέλει να διαδηλώνει στο προαύλιο της Βουλής, υπέρ ή κατά της συνεργασίας με τους Ρώσους, τους Κινέζους, ή τους Αμερικανούς. Αυτές είναι απόψεις για κάποια θέματα. Δεν είναι όμως ούτε αριστερές ούτε δεξιές. Είναι απλώς καλές ή κακές, καλύτερες ή χειρότερες, ανάλογα με το συνολικό αποτέλεσμα που παράγουν. Αυτή η σύγχυση που υπάρχει στην εποχή μας ως προς το τι είναι «αριστερό» και τι «δεξιό», έδωσε και δίνει την ευχέρεια σε πολλούς να φορούν ένα «αριστερό» προσωπείο, ενώ η πρακτική της ζωής τους αποδεικνύει το αντίθετο. 

Η πρώτη επαφή του Σύριζα με την εξουσία, πραγματοποιήθηκε εξάλλου με την, τουλάχιστον περίεργη, σύμπραξή του με τους Ανεξάρτητους Έλληνες του Πάνου Καμένου, που η γενική άποψη τους τοποθετεί στο χώρο της εθνικιστικής «δεξιάς». Ένα «ριζοσπαστικά αριστερό» κόμμα, με ένα «εθνικιστικά δεξιό». Ανορθόδοξο. Τουλάχιστον. Αλλά αυτά ήταν κανονισμένα από καιρό. Όλα είναι κανονισμένα από καιρό. Κατά τα άλλα, οι πρώτοι μήνες της διακυβέρνησης του Σύριζα ήταν όπως πάνω κάτω θα περίμενε κανείς από μια ομάδα ανθρώπων χωρίς κυβερνητική πείρα, που έχουν ζήσει ένα μεγάλο μέρος της ζωής τους με κάποιες αξιοσημείωτες εμμονές. Οι οποίες δύσκολα ξεφεύγουν από τα όρια του πειραματικού ερασιτεχνισμού. Και οι οποίες όταν έρχονται σε επαφή με την πραγματικότητα, κάτι παθαίνουν. Αυτή είναι εξάλλου η φυσιολογική πορεία της ζωής σε σχέση με την πολιτική. Εκτός εξουσίας λέμε ό,τι θέλουμε. Εντός εξουσίας κάνουμε άλλα. Είναι η συνήθης πρακτική των κομμάτων όταν βρίσκονται στην αντιπολίτευση. Είναι εξάλλου και το συνήθειο των ψηφοφόρων, που δείχνουν διαχρονικά μια ιδιαίτερη συμπάθεια στον λαϊκισμό. Είναι ζήτημα προσφοράς και ζήτησης. Ή μάλλον ζήτησης και προσφοράς.

Είναι όμως πολύ νωρίς για να κρίνει κανείς τον Σύριζα. Για κάθε θέμα που προκύπτει και για λόγους επικοινωνιακούς, υπάρχουν και τέσσερις-πέντε διαφορετικές απόψεις. Ο Σύριζα είναι συγχρόνως κυβέρνηση, αλλά και αντιπολίτευση του εαυτού του. Όταν κάποτε καταλήξουν στα βασικά θέματα και αρχίσουν να κυβερνάνε πραγματικά, τότε θα κριθούν. Όλα θα κριθούν από τα αποτελέσματα μακροχρόνια. Και παρόλο που πολλοί πιστεύουν ή εύχονται το αντίθετο, το πιθανότερο είναι πως ο Σύριζα θα μακροημερεύσει. Όπως και ο Αλέξης Τσίπρας.

Υπάρχουν όμως και πολλά ακόμη. Ο σημερινός κόσμος είναι ένας κόσμος με κύριο χαρακτηριστικό την αλληλοεξάρτηση, σε πολύ πιο έντονο βαθμό απ’ ό,τι στο παρελθόν. Κανείς, ακόμη και ο ηγέτης της πιο ισχυρής χώρας του κόσμου, δεν μπορεί να κάνει ό,τι θέλει. Γιατί δεν είναι μόνο οι κυβερνήσεις που αποφασίζουν. Είναι και τα ατέλειωτα κεφάλαια, που σαρώνουν την υφήλιο, με δυνατότητα να καταστρέφουν ή να αναβαθμίζουν χώρες ολόκληρες ή οικονομικές αξίες. Μέσα στους τελευταίους έξι μήνες, έγιναν κοσμοϊστορικές αλλαγές, που μπορούν να πληγώσουν ακόμη και γίγαντες. Η ισοτιμία του ευρώ με το δολάριο, όπως και η τεράστια πτώση των τιμών του πετρελαίου, σημαίνουν τεράστιες μετατοπίσεις κεφαλαίων, που λειτουργούν είτε ως σπαθί είτε ως ασπίδα. Με καινούργιες ευκαιρίες και καινούργιους κινδύνους. Ασύμμετρες απειλές, από τις οποίες κανείς δεν μπορεί να προστατευτεί. Για όποια χώρα βρεθεί «εκτός πλαισίου», οι κίνδυνοι που παραμονεύουν δεν είναι μόνο οικονομικοί, είναι και γεωπολιτικοί. Υπάρχει και η οικονομική κατάρρευση, αλλά υπάρχει και ο διαμελισμός. Όπως η Συρία ή η Ουκρανία, για παράδειγμα.

Και δύο τελευταίες επισημάνσεις. Σε όλον τον δυτικό κόσμο, παρά τα φαινόμενα , το πολιτικό σύστημα της κάθε χώρας είναι ενιαίο. Με μια αξιοθαύμαστη ικανότητα να μεταλλάσσει συνέχεια τον εαυτό του και να παίρνει, ανάλογα με τις περιστάσεις, την μορφή που απαιτεί η ζήτηση. Υπάρχουν λύσεις για όλα τα γούστα, που συνεχώς ανανεώνεται με καινούργιες προτάσεις. Αν το ένα κουράσει, υπάρχει έτοιμο, σαν από καιρό, το επόμενο. Οι κυβερνήσεις αλλάζουν, αλλά τα πράγματα δεν αλλάζουν πολύ. Γιατί δεν γίνεται να αλλάξουν πολύ.

Και τελικά υπάρχει κάτι που δεν έχει αλλάξει από τότε που οργανώθηκαν οι κοινωνίες και δημιουργήθηκε η αναγκαιότητα της διακυβέρνησης. Υπάρχουν μόνο δυο πολιτικές δυνάμεις και αυτό δεν έχει αλλάξει εδώ και χιλιετίες, ούτε και φαίνεται ότι πρόκειται να αλλάξει σύντομα. Η Μάζα και η Εξουσία. Η μία που εξουσιάζει και η άλλη που εξουσιάζεται. Και είναι προς το συμφέρον της Εξουσίας να εφευρίσκει συνεχώς ιδεολογήματα που έχουν απήχηση, γιατί ο πιο εύκολος τρόπος για να ασκήσεις την Εξουσία, είναι το να είναι διχασμένη και πολύ ή λίγο φανατισμένη η Μάζα. Η Εξουσία θέλει οπαδούς, δεν θέλει πολίτες. Στην σημερινή εποχή της επικοινωνίας, η τεχνική του διχασμού της Μάζας, είναι ολόκληρη επιστήμη. Οπότε εκείνο που μένει είναι ότι τελικά όλα είναι θέμα προσώπων και προσωπικών ικανοτήτων. Άλλοι είναι καλύτεροι σ’ αυτή τη δουλειά και άλλοι όχι. Όπως και με τους προηγούμενους, έτσι και τον Σύριζα θα τον κρίνει κάποια στιγμή η Ιστορία. Για την ώρα θα ζήσουμε τις θαυμαστές  περιπέτειες της «Αριστεράς για πρώτη φορά στην Εξουσία».