Λαϊκισμός: πολιτική συνιστώσα ή πολιτική μόδα;

Την δεκαετία του 2010-2020 ο λαϊκισμός, η τάση να ‘χαϊδεύονται τα αυτιά’ των πολιτών με προσεγγίσεις πως άλλοι φταίνε για οποιοδήποτε αρνητική κατάσταση, πως τα προβλήματα των χαμηλότερων κοινωνικών ομάδων  έχουν κάποιες – τουλάχιστον – ‘περίεργες’ ερμηνείες και μια απόκρυφη ‘συνωμοσιολογική’ εξήγηση, έχει εμφανιστεί σε πολλά μέρη της Γης. Είναι αυτή η τάση μια πολιτική επιλογή που μπορεί να δώσει διέξοδο στις κοινωνίες ή είναι ένα φαινόμενο που ξεφουσκώνει κάτω από το βάρος της πραγματικότητας;

Η Ζακλίν ντε Ροµιγί (Γαλλίδα κλασική φιλόλογος και ελληνίστρια. ) έγραψε πως «η δημοκρατία στηρίζεται στην εμπιστοσύνη», εννοώντας πως για να λειτουργεί το πολίτευμα, οι πολίτες πρέπει να έχουν μια ελάχιστη εμπιστοσύνη στον τρόπο που λειτουργούν οι θεσμοί του πολιτεύματος.

Αντίθετα, ο λαϊκισμός βασίζεται στον κλονισμό αυτής της εμπιστοσύνης και στον διαχωρισμό της κοινωνίας, μέσα από την καλλιέργεια της πεποίθησης πως κάποιες ‘ελίτ’ απεργάζονται δόλιες συνωμοσίες εναντίον των μη προνομιούχων τάξεων. Ο λαϊκισμός καλλιεργείται δίνοντας σε προβλήματα κοινωνικής, πολιτικής ή οικονομικής φύσης, ερμηνείες που εμπεριέχουν κάποια θεωρία συνωμοσίας. Όσοι αισθάνονται πως ανήκουν σε μια όχι προνομιούχα τάξη ή είναι ελλιπώς μορφωμένοι (στη χειρότερη περίπτωση και τα δύο) τείνουν ‘ευήκοα ώτα’ σε τέτοιες θεωρίες, αφού όχι μόνο έτσι υπάρχει μια ‘αθωωτική’ ερμηνεία για όποιο πρόβλημα τους απασχολεί (‘άλλοι φταίνε για το πρόβλημα’), αλλά η υιοθέτηση των θεωριών τους εντάσσει σε ένα κοινωνικό σύνολο που έχει μια προνομιακή αντίληψη για τα αίτια των προβλημάτων αλλά και το θάρρος να δημοσιοποιεί, να αντιδρά και να αντιστέκεται στην κοινωνική αδικία. Η βασικότερη συνέπεια μιας τέτοιας αντίληψης, που συντελείται  σε ένα λανθάνον πλαίσιο, είναι η δημιουργία ενός ρήγματος στην κοινωνία όπου ο ‘καταπιεζόμενος λαός’ νιώθει απειλούμενος, άρα ανασφαλής. Το επόμενο βήμα, να ωθηθεί σε αντίδραση / αντίσταση για αυτό που άλλοι προετοιμάζουν για αυτόν, είναι εύκολο. Το να ενδυθεί ο λαϊκιστής πολιτικός τον μανδύα του ‘σωτήρα’ είναι η λογική εξέλιξη. 

Στο πρόβλημα που ανακύπτει, ο λαϊκιστής πολιτευτής θέτει σκοπίμως ψευτοδιλήμματα, όπως εχθροί ή φίλοι, ταραξίες ή φιλήσυχοι, αλλογενείς ή γηγενείς, με απώτερο σκοπό την ικανοποίηση της ανασφάλειας που έχει αναπτυχθεί, και την αυτοπροβολή του ίδιου σαν προστάτη και σωτήρα.

Πλεονέκτημα του λαϊκισμού είναι το ότι μπορεί να εκφραστεί από οποιοδήποτε πολιτικό πλαίσιο. Παράδειγμα το μεταναστευτικό: η Ακροδεξιά δημιουργεί ανασφάλεια και καλλιεργεί ρήγματα πατώντας πάνω στον φόβο από τους μετανάστες, ερμηνεύει την πολυπολιτισμικότητα σαν τον ‘Δούρειο Ίππο’ της κατάργησης των εθνικών στοιχείων των λαών, τις διεθνείς εμπορικές σχέσεις σαν προκάλυμμα για την οικονομική εκμετάλλευση από ξένα κέντρα. Αποτέλεσμα, η αστική τάξη να απειλείται να μπει στο περιθώριο βάσει ‘σχεδίου από τις ελίτ’. Για το ίδιο θέμα, η Αριστερά εκφράζεται με ακραίες θέσεις Δικαιωματισμού, αγνοώντας το υπαρκτό κοινωνικό και οικονομικό πρόβλημα που δημιουργείται. Γενικεύει τα κίνητρα κάθε γεγονότος, ανακαλύπτει καταπίεση και κοινωνικό διαχωρισμό εναντίον των κατατρεγμένων και απαιτεί ι να υπάρξει αντίδραση. Οι μετανάστες έχουν όλοι, όλα τα δικαιώματα, όλες οι περιπτώσεις φυλετικής βίας εναντίον τους είναι αποτέλεσμα καταπίεσης, η όποια συμπεριφορά των μεταναστών αντιμετωπίζεται με συγχωρητικές τάσεις.

Ο Τραμπ, έχοντας σαν κεντρικό σύνθημα το ‘Make America Great Again’ (MAGA) έδωσε ένα εθνικιστικό όραμα σε ένα μεγάλο τμήμα των Αμερικανών που λίγα γνώριζαν για τις διεθνείς καταστάσεις. Ανέτρεψε συθέμελα σταθερές προσεγγίσεις στην Αμερικανική εξωτερική πολιτική, έκανε ριζοσπαστικές οικονομικές επιλογές και δημιούργησε – για πρώτη φορά στην ιστορία των Η.Π.Α. – ένα προσωποπαγές, απόλυτα ελεγχόμενο από αυτόν, Προεδρικό περιβάλλον. Απέσυρε στρατεύματα αφήνοντας συμμάχους έκθετους, ανέτρεψε συμμαχίες, απέλυσε στενούς συνεργάτες που δεν δέχτηκαν την ‘γιατί έτσι θέλω εγώ’ προσέγγισή του, έκανε εξωτερική πολιτική με προσωπικές επιλογές. Οι ακραίες θέσεις του και ο αντισυμβατικός τρόπος έκφρασής τους, έγινε ‘modus operandi’ για ένα μεγάλο κοινό που δεν ήξερε από συμβιβασμούς και συνεργασία. Το ρήγμα που δημιούργησε στην Αμερικανική κοινωνία οδήγησε σε πρωτόγνωρα δυναμικές αντιδράσεις από τους ‘πιστούς’ του, όπως η εισβολή στο Καπιτώλιο. Καθόλου περίεργο που ανέπτυξε καλές σχέσεις με τον Πούτιν. Άλλωστε και ο τελευταίος με την προσέγγιση πως η Ρωσία υφίσταται πόλεμο από σύσσωμη τη Δύση, διατηρεί την ηγεμονία στη χώρα του. Και με βάση αυτή τη θεωρία αιτιολόγησε την επέμβαση στην Ουκρανία.  

Στους κόλπους της Ευρωπαϊκής Ένωσης, υποσχόμενοι εύκολες λύσεις για δύσκολα προβλήματα, εμφανίστηκαν και συγκυβέρνησαν οι Podemos στην Ισπανία. Μαζί με μια περίπου ίδια προσέγγιση, οι λαϊκιστές του Nigel Farrage και ο Boris Johnson, υποσχόμενοι πως ‘εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης όλα θα είναι καλύτερα για τους Άγγλους’, έπεισαν τους Άγγλους να ψηφίσουν για Brexit. Kαλλιεργώντας ξενοφοβικό κλίμα επικράτησαν οι Όρμπαν (Ουγγαρία) και αναδείχτηκαν σε σημαντική πολιτική τάση οι εθνικιστές Λεπέν και Ζεμούρ. Πρόσφατα η επίσης ακροδεξιά Μελλόνι έγινε Πρωθυπουργός της Ιταλίας, επενδύοντας – κυρίως – στη ρητορική της εναντίον των μεταναστών που αποτελούν τεράστιο πρόβλημα για τη Χώρα. Όλοι στόχευσαν στο αίσθημα φόβου που δημιουργεί στους πολίτες η αμφισβήτηση για την σταθερότητα του υφιστάμενου κοινωνικού περιβάλλοντος από το προβλήματα – είτε των μεταναστών, είτε των διεθνών συνεργασιών. Όπως είπαμε,  Λαϊκισμός σημαίνει καλλιέργεια δυσπιστίας και υπονόμευση της εμπιστοσύνης σε ότι ο λαός πιστεύει ως ‘σταθερές’. 

Στη χώρα μας η επιτομή του Λαϊκισμού ήταν το δημοψήφισμα του 2015. Παρουσιάστηκε ως ο άμεσος τρόπος για να μπει τέλος σε μια εξαιρετικά δύσκολη για το μεγαλύτερο τμήμα του πληθυσμού, περίοδο. Με το ‘Όχι’, εν μια νυκτί θα γινόμασταν κυρίαρχοι, ενώ ταυτόχρονα θα φέρναμε τους ‘απέναντι’ (τους επί 34 χρόνια εταίρους μας στην ΕΕ), σε εξαιρετικά δύσκολη θέση. Το κοινό νόμισμα θα βυθιζόταν, θα είχαν τεράστια προβλήματα και θα υπέκυπταν στο ‘δίκαιο των θέσεών μας’, δηλαδή τη διαγραφή του χρέους. Το αίτημα ήταν δίκαιο όχι επειδή δεν υπήρχε χρέος, αλλά επειδή εμείς θέλαμε να διαγραφεί. Έτσι απλά. Όταν η πραγματικότητα ‘χτύπησε την πόρτα μας’ οι υποστηρικτές του ‘Όχι’ κατάλαβαν πως οι συνέπειες δεν ήταν αυτές που υπόσχονταν και έκαναν το ‘Όχι’ – ‘Ναι’. Το σκορ έγραψε Λαϊκισμός – Πραγματικότητα 1-0, αλλά οι Λαϊκιστές δεν καταβάλλονται εύκολα. Το να χάσεις μια μάχη, δεν σημαίνει πως έχασες και τον πόλεμο.

Τελευταία όμως, υπάρχουν εξελίξεις που – ίσως – δείχνουν πως ο Λαϊκισμός βρίσκεται σε σημείο καμπής. (Το να μιλήσουμε για υποχώρηση είναι πρώιμο έως και άστοχο). Την Άνοιξη η Λεπέν δεν μπόρεσε να εκλεγεί Πρόεδρος στη Γαλλία. Πρόσφατα, στις αμερικάνικες ενδιάμεσες εκλογές για Γερουσία και Κογκρέσο, οι εκτιμήσεις έλεγαν πως τα αισιόδοξα μηνύματα από την εκλογή του Μπάιντεν, που εκλέχτηκε περισσότερο ως ‘καλύτερη επιλογή από τον Τράμπ’ και όχι ως θετική επιλογή, θα αντιστρέφονταν και οι – υπό τον Τραμπ – Ρεπουμπλικάνοι θα κέρδιζαν και τα δύο σώματα. Σήμερα επιβεβαιώθηκε πως η Γερουσία παραμένει υπό πλειοψηφία Δημοκρατικών και οι Ρεπουμπλικάνοι έχουν μια ισχνή πλειοψηφία στο Κογκρέσσο.. Κατά τους αναλυτές, αυτό οφείλεται στην απρόσμενα μεγάλη συμμετοχή στην ψηφοφορία της Generation Z – όσων δηλαδή απέκτησαν δικαίωμα ψήφου την τελευταία πενταετία – που είναι ενδογενώς πιο φιλελεύθεροι, καλύτερα μορφωμένοι και πολύ περισσότερο ενταγμένοι στην παγκοσμιότητα που προσφέρει το Internet και η ευκολία της μετακίνησης. Ένα αδιαμφισβήτητα αισιόδοξο μήνυμα, όπως είναι όλα τα μηνύματα που προέρχονται από την συμμετοχή των πολιτών στις δημοκρατικές διαδικασίες. Που γίνονται ακόμα πιο αισιόδοξα όταν οι πολίτες είναι νέοι και φέρνουν την δική τους, ανανεωτική οπτική στα τεκταινόμενα.