‘Buffalo II’ του Robert Rauschenberg | Το πανάκριβο έργο- χρονοκάψουλα της ιστορίας των ΗΠΑ

Buffalo II by Robert Rauschenberg, 1964

Στις αρχές της δεκαετίας του 1950, ο γεννημένος στο Τέξας καλλιτέχνης Robert Rauschenberg ταξίδεψε σε όλη την Ευρώπη και τη Βόρεια Αφρική, βιώνοντας ένα ευρύ φάσμα πολιτισμών, ενώ πειραματιζόταν με διαφορετικές φόρμες τέχνης. Στο Μαρόκο, για παράδειγμα, δημιούργησε κολάζ από σωρούς πεταμένων σκουπιδιών, πριν τα πάει πίσω στην Ιταλία, όπου πολλά εκτέθηκαν και πουλήθηκαν στις πιο σημαντικές γκαλερί της χώρας. 

Τέτοια διαμορφωτικά πειράματα καρποφόρησαν μια δεκαετία αργότερα με τη μορφή των επιδραστικών του κομματιών μεταξοτυπίας. . Συνδυάζοντας εικόνες από τη σύγχρονη κουλτούρα, φυσικές φιγούρες και πινελιές, αυτά τα αριστουργήματα εισήγαγαν έναν νέο τρόπο αποτύπωσης και μετάδοσης του χάους της σύγχρονης ζωής. 

Το πιο διάσημο και σίγουρα πιο ακριβό έργο τέχνης του Rauschenberg είναι το Buffalo II, το οποίο εξέθεσε για πρώτη φορά στη Μπιενάλε της Βενετίας το 1964. Ο τεράστιος καμβάς έχει ύψος πάνω από οκτώ πόδια και εμφανίζει μια πληθώρα φαινομενικά ανόμοιων εικόνων, συμπεριλαμβανομένου ενός κοίλου κυβοειδούς, ενός ανατέλλοντος ήλιου και μιας μεγάλης φωτογραφίας του John F. Kennedy. Το Buffalo II όχι μόνο αποτυπώνει το κέφι της αμερικανικής δεκαετίας του `60, αλλά γεφυρώνει επίσης το χάσμα ανάμεσα σε δύο καλλιτεχνικά κινήματα: τον αφηρημένο εξπρεσιονισμό και την pop art. 

Γι’αυτό ακριβώς το λόγο θεωρείται μεγάλης καλλιτεχνικής αξίας και αγοράστηκε για το μνημειώδες ποσό των 88.8 εκατομμυρίων δολαρίων στον οίκο Christie`s το 2019. Φημολογείται ότι η νικήτρια προσφορά προήλθε από την Walmart-κληρονόμο και προστάτιδα των τεχνών, Alice Walton. 

Ένα επικό έργο που συγκεντρώνει τον κόσμο της τέχνης και της πολιτικής

Κατά τη διάρκεια μιας ιδιαίτερα γόνιμης περιόδου μεταξύ 1962 και 1964, ο Rauschenberg δημιούργησε μια σειρά από καμβάδες στους οποίους συγκέντρωσε φαινομενικά ανόμοιες εικόνες —από τις γνωστές έως τις μυστηριώδεις— για να αποτυπώσει το κοινωνικό, πολιτικό και καλλιτεχνικό κέφι της εποχής. Ο John F. Kennedy, ένας φαλακρός αετός, το λογότυπο της Coca-Cola, τα διαστημικά ταξίδια και το τοπίο στο κέντρο της πόλης παρουσιάζονται εδώ, ωστόσο οι πίνακες μεταξοτυπίας του Rauschenberg αφορούν τόσο την καλλιτεχνική καινοτομία και τον τρόπο που φαινόμαστε όσο και για την αποτύπωση της κακοφωνίας του σύγχρονου αστική ζωή τη δεκαετία του 1960. «Ο αυτοαποκαλούμενος στόχος του ήταν «να φτιάξει μια επιφάνεια που προσκαλούσε μια συνεχή αλλαγή εστίασης και εξέταση της λεπτομέρειας», μια επιφάνεια αρκετά πλούσια σε μορφή και ιδέα για να ανταμείψει τον έλεγχο τόσο από το μάτι όσο και από το μυαλό», γράφει η επιμελήτρια Roni Feinstein. R. Feinstein, Robert Rauschenberg: The Silkscreen Paintings, 1962-64, έκθ. κατ., Whitney Museum of American Art, Νέα Υόρκη, 1990, σ. 23). Πολλά μικρότερα δείγματα μεταξοτυπίας του καλλιτέχνη περιλαμβάνονται σε μεγάλες συλλογές μουσείων, καθιστώντας αυτό ένα από τα τελευταία σημαντικά παραδείγματα που παραμένουν σε ιδιώτες. Εκτέθηκε στην XXXII Biennale της Βενετίας το 1964, ο Buffalo II ήταν μέρος μιας ομαδικής έκθεσης νέων Αμερικανών ζωγράφων για την οποία ο Rauschenberg έγινε ο πρώτος Αμερικανός που κέρδισε το πολυπόθητο Μεγάλο Βραβείο Ζωγραφικής.

Με ύψος πάνω από οκτώ πόδια, αυτός ο επιβλητικός καμβάς είναι γεμάτος με μια φαινομενικά αταίριαστη σειρά εικόνων. Κυριαρχείται από μια μεγάλη εικόνα του John F. Kennedy, που φωτογραφήθηκε όταν ήταν γερουσιαστής και υποψήφιος για πρόεδρος των ΗΠΑ. Ο  Rauschenberg συγκεντρώνει μια εκλεκτική σειρά μοτίβων που, για αυτόν, καθορίζουν την αισιοδοξία και τις προκλήσεις της Αμερικής: διάσημοι πολιτικοί, η διαστημική κούρσα, ο στρατός , οικεία καταναλωτικά προϊόντα και πατριωτικά σύμβολα της Αμερικής διανθίζονται με ανώνυμες εικόνες του αστικού τοπίου αλλά και πιο προσωπικά αντικείμενα. Πρωτοπόρος της τεχνικής μεταξοτυπίας (μαζί με τον Andy Warhol που είχε αρχίσει να χρησιμοποιεί την τεχνική μόλις μερικούς μήνες νωρίτερα), ο Rauschenberg οικειοποιείται εικόνες που συνέλεξε από εφημερίδες και άλλες εκδόσεις (συμπεριλαμβανομένου του περιοδικού Life) – μαζί με τις δικές του φωτογραφίες – για να δημιουργήσει ένα πορτρέτο μιας χώρας κατά την κοινωνική και πολιτική αναταραχή της δεκαετίας του 1960. Ωστόσο, αυτός ο πίνακας είναι πολύ περισσότερο από ένα ιστορικό στιγμιότυπο της δεκαετίας του `60. Σηματοδοτεί επίσης ένα κομβικό σημείο στην καλλιτεχνική ανάπτυξη του Rauschenberg και μαρτυρεί τη δική του ριζοσπαστική εφευρετικότητα και προσοχή στα νέα της ημέρας. Συγκεντρώνοντας προϋπάρχουσες εικόνες από τη λαϊκή κουλτούρα με μια σειρά από σταγόνες και ζωγραφικές χειρονομίες, το Buffalo II λειτουργεί επίσης ως γέφυρα μεταξύ της φθίνουσας κυριαρχίας του Αφηρημένου Εξπρεσιονισμού και του νέου αναπτυσσόμενου κόσμου της ποπ.

Ο καλλιτέχνης έβαλε τη φωτογραφία του Kennedy—που τραβήχτηκε κατά τη δεύτερη προεδρική συζήτηση με τον Richard Nixon τον Οκτώβριο του 1960— σε μια οθόνη πριν δολοφονηθεί ο Αμερικανός Πρόεδρος τον Νοέμβριο του 1963. Ως εκ τούτου, μεταξύ του χρόνου που ο Rausenberg οικειοποιήθηκε την εικόνα και όταν τη χρησιμοποίησε στην μεταξοτυπίες, το πλαίσιο είχε αλλάξει και είχε πια πολύ περισσότερο συναισθηματικό βάρος και απήχηση: «Οι φωτογραφικές εικόνες αποκτούν νέα νοήματα και συνειρμούς με την πάροδο του χρόνου, συμπεριλαμβανομένης της περίπτωσης του Kennedy,», έγραψε ο Richard Meyer στον κατάλογο της μεγάλης αναδρομικής του καλλιτέχνη στο το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης, Νέα Υόρκη. Έτσι, ο πρώην Αμερικανός πρόεδρος έγινε ένα από τα πιο ανθεκτικά μοτίβα των μεταξοτυπιών, τα οποία εμφανίζονται σε τουλάχιστον οκτώ καμβάδες, πολλοί από τους οποίους περιλαμβάνονται τώρα σε μεγάλες συλλογές μουσείων, συμπεριλαμβανομένων των Retroactive I (1963), Wadsworth Atheneum, Hartford. Retroactive II (1963), Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, Σικάγο; Skyway (1964), Μουσείο Τέχνης του Ντάλας. Untitled (1963), The Broad, Λος Άντζελες.

Ενώ η εικόνα του Kennedy μπορεί να θεωρηθεί ότι αντιπροσωπεύει μια ιδιαίτερα σκοτεινή περίοδο της σύγχρονης ιστορίας των ΗΠΑ, η αμερικανική πρόοδος αντιπροσωπεύεται από τη φωτογραφία ενός αστροναύτη – μια εικόνα της NASA που αναπαράγεται στο Life περιοδικό τον Σεπτέμβριο του 1963 – η οποία βρίσκεται ακριβώς κάτω από τον πολιτικό, στην κάτω δεξιξά του πίνακα. Κρεμασμένο από ένα μεγάλο ασημί αλεξίπτωτο, το κράνος του διαστημόπλοιου είναι μόλις ορατό κατά μήκος της ακραίας κάτω άκρης. Το 1964, η χρονιά που το “Buffalo II” ζωγραφίστηκε, σήμανε το απόγειο του διεθνούς διαστημικού αγώνα όταν Ρώσοι και Αμερικανοί επιστήμονες προκαλούσαν ο ένας τον άλλον να πάνε όλο και πιο βαθιά στο διάστημα. 

Άλλα μοτίβα που εμφανίζονται σε όλη την επιφάνεια αυτού του πίνακα περιλαμβάνουν ένα στρατιωτικό ελικόπτερο (ένα νεύμα για τη συνεχιζόμενη εμπλοκή των ΗΠΑ στο Βιετνάμ και τον εκρηκτικό πόλεμο), ένα σωρό κλειδιά από μια διαφήμιση στο ραδιόφωνο αυτοκινήτου Bendix, ένα αστικό τοπίο στο κέντρο της πόλης, μερικές εικονογραφήσεις πουλιών, μια σειρά από διακεκομμένες γραμμές και ένα διάγραμμα ενός τρισδιάστατου πλαισίου (το οποίο ορισμένοι μελετητές έχουν συνδέσει με το έργο του Josef Albers, με τον οποίο ο Rauschenberg σπούδασε στο Black Mountain College τη δεκαετία του 1950). 

Ενώ ορισμένα από τα αντικείμενα είναι άμεσα αναγνωρίσιμα, άλλα γίνονται, μερικές φορές δυσδιάκριτα όταν εντάσσονται σε μια σειρά από ζωγραφικές χειρονομίες. Στο Buffalo II, φαίνεται ότι ορισμένες από τις μεταξοτυπημένες εικόνες έχουν διαταραχθεί είτε από ένα πινέλο που διαταράσσει την εικόνα είτε από ένα ύφασμα που σκουπίζεται πάνω από την πρόσφατα τοποθετημένη εικόνα. Αυτό μπορεί να οφείλεται εν μέρει στην επιμονή του Rauschenberg ότι οι πίνακές του δεν είναι διδακτικοί. Μάλλον είναι μια συλλογή μοτίβων που οδηγούν τον θεατή στο δικό του ταξίδι σκέψεων, αντιλήψεων και συναισθημάτων.  

«Δεν κρατούσε απλώς έναν καθρέφτη για την πολλαπλότητα του κόσμου. Αντίθετα, εκμεταλλεύτηκε την πολλαπλότητα για να αποκαλύψει κάτι παγκόσμιο και βαθύ για τη συνείδηση ​​σε έναν αστικό, βιομηχανικό κόσμο. Αν και δεν είναι διδακτική, η τέχνη του δείχνει πώς να λαμβάνει και να επεξεργάζεται πληροφορίες και πώς να βρίσκει τάξη και συνδεσιμότητα σε ένα φαινομενικά τυχαίο και ασυνεχές περιβάλλον» (R. Feinstein, Robert Rauschenberg: The Silkscreen Paintings).

Ενώ οι κοινωνικές και πολιτικές ανησυχίες ενδιέφεραν τον Rauschenberg, ένα άλλο σημαντικό ενδιαφέρον για αυτόν ήταν η ιδέα του πώς η κίνηση μπορεί να απεικονιστεί σε έναν στατικό, δισδιάστατο καμβά. Οι ίδιες οι εικόνες, αλλά και ο τρόπος που της διάταξης  ενθαρρύνουν το μάτι να περιπλανηθεί στην επιφάνεια του πίνακα. Η χειρονομία  του JFK  που γίνεται δύο φορές μάλιστα για μεγαλύτερη έμφαση, οι διακεκομμένες γραμμές, ο στροβιλισμός των λεπίδων του ελικοπτέρου δίνουν επίσης στον πίνακα μια δυναμική αίσθηση ενέργειας.

Τεράστια αξία 55 χρόνια μετά τη δημιουργία του

Ο εν λόγω πίνακας είναι πολύ περισσότερο από ένα ιστορικό στιγμιότυπο της δεκαετίας του `60. Σηματοδοτεί ένα κομβικό σημείο στην εξέλιξη του Rauschenberg ως καλλιτέχνη και μαρτυρεί τις δικές του έρευνες για το τι σημαίνει να είσαι καλλιτέχνης. Συγκεντρώνοντας προϋπάρχουσες εικόνες από τη λαϊκή κουλτούρα με μια σειρά από σταγόνες και ζωγραφικές χειρονομίες, το Buffalo II λειτουργεί επίσης ως γέφυρα μεταξύ της φθίνουσας πλέον κυριαρχίας του Αφηρημένου Εξπρεσιονισμού και του νέου αναπτυσσόμενου κόσμου της pop. Πολλά μικρότερα δείγματα Μεταξοτυπίας του καλλιτέχνη περιλαμβάνονται σε μεγάλες συλλογές μουσείων, καθιστώντας αυτό ένα από τα τελευταία σημαντικά παραδείγματα που παραμένουν σε ιδιώτες. Το Buffalo II ήταν μέρος της ομαδικής έκθεσης νέων Αμερικανών ζωγράφων για την οποία ο Rauschenberg τιμήθηκε με το πολυπόθητο Διεθνές Μεγάλο Βραβείο Ζωγραφικής.

Το Μάιο του 2019, πενηνταπέντε χρόνια αργότερα από την ημερομηνία δημιουργίας του “Βuffalo II” το έργο του Robert Rauschenberg Buffalo II πουλήθηκε για 88,8 εκατομμύρια δολάρια στον οίκο Christie`s, καταρρίπτοντας το προηγούμενο ρεκόρ του καλλιτέχνη σχεδόν κατά πέντε φορές. 

Εν μέσω της ευρύτερης άνθησης της αγοράς σύγχρονης τέχνης και σε μια εποχή που κορυφαία έργα από κολοσσούς της αγοράς όπως ο Jeff Koons, ο Andy Warhol, ο Mark Rothko και ο Cy Twombly ξεπερνούν τακτικά τις τιμές δημοπρασιών άνω των 50 εκατομμυρίων δολαρίων, η δράση της αγοράς για τον Rauschenberg ήταν σχετικά υποτονική.

Η πολυπόθητη μεταξοτυπία, που ερμηνεύεται ως γέφυρα μεταξύ του αφηρημένου εξπρεσιονισμού και της ποπ αρτ, δημιουργήθηκε την ίδια χρονιά που ο Ράουσενμπεργκ κέρδισε τον Χρυσό Λέοντα στη Μπιενάλε της Βενετίας το 1964, όταν βρισκόταν στο απόγειο της φήμης του και στην κορυφή του παιχνιδιού του. Πουλήθηκε από την περιουσία των αείμνηστων συλλεκτών του Σικάγο Robert και Beatrice Mayer, στους οποίους το έργο ανήκε για 50 χρόνια. Οι μοναδικές αμερικανικές εικόνες αντιπροσωπεύουν κάτι σαν χρονοκάψουλα της ιστορίας των ΗΠΑ.

«Δεν υπάρχει τίποτα τέτοιας ποιότητας, κλίμακας και σπουδαιότητας που να έχει αυτό το πραγματικά εμβληματικό, αριστουργηματικό καθεστώς», δήλωσε στο artnet News η Sara Friedlander, διεθνής διευθύντρια μεταπολεμικής και σύγχρονης τέχνης του Christie`s πριν από την πώληση του έργου. Αξίζει να σημειωθεί ότι η  προσφορά για το έργο ξεκίνησε από 40 εκατομμύρια δολάρια. Η Friedlander χειρίστηκε τη νικητήρια προσφορά για έναν πελάτη μέσω τηλεφώνου.

O Robert Rauschenberg υπογράφει αυτόγραφα