Amadeus | H αριστουργηματική ταινία του Milos Forman που απέσπασε 8 βραβεία Οscar

«Είναι αναμφισβήτητα η καλύτερη ταινία που γυρίστηκε ποτέ για τη διαδικασία της δημιουργίας και του δημιουργού. Ωστόσο, από όλα τα έργα με τα οποία έχει συμμετάσχει ο Forman, κανένα δεν έχει προσπαθήσει και δεν πέτυχε τόσο όσο το «Amadeus». Όσες επιπλέον υπέροχες ταινίες κι αν κάνει, είναι απίθανο να ξεπεράσει αυτήν. “

(James Berardinelli: Amadeus, ReelViews, 31 Ιουλίου 2003)

Στα λατινικά, το όνομα Amadeus σημαίνει «αγάπη του Θεού» ή, με άλλα λόγια, το αντικείμενο της λατρείας του Θεού. Πόσο κατάλληλο λοιπόν που ο Peter Shaffer επέλεξε αυτό το όνομα ως τίτλο του θεατρικού του θεατρικού έργου του 1979 για τον Wolfgang Amadeus Mozart, από το οποίο ο σκηνοθέτης Milos Forman και ο Shaffer επεξεργάστηκαν την ταινία του 1984, “Amadeus”.Αυτή η βιογραφία για την ακυβέρνητη ιδιοφυΐα που καταστράφηκε από την ανθρώπινη κανονικότητα και τον φθόνο τιμήθηκε με οκτώ Όσκαρ. Ο Milos Forman επέστρεψε στη σοσιαλιστική Τσεχοσλοβακία μετά από δέκα και πλέον χρόνια εξορίας για να γυρίσει μια ταινία για τη ζωή του Wolfgang Amadeus Mozart όπως την είδε ο ζηλιάρης αντίπαλός του Antonio Salieri. Έφτιαξε ένα μοναδικό ιστορικό έπος, που δεν εξυμνεί έναν θρύλο, αλλά απεικονίζει έναν πραγματικό άνθρωπο με το ταλέντο του αλλά και τα λάθη του.

 Διηγείται από την οπτική γωνία του Antonio Salieri του ευσεβούς Βενετού συνθέτη της αυλής που επιθυμεί τη χάρη του Θεού.  Η ιστορία προέρχεται από την πλεονεκτική θέση ενός αναξιόπιστου αφηγητή, ενός ανθρώπου τόσο κυριευμένου από συναισθήματα θαυμασμού, ζήλιας και προδοσίας,  που οι αντιλήψεις του διαστρεβλώνουν την ιστορία. Παρά τον τίτλο, η ταινία δεν ανιχνεύει τη ιδιοφυΐα του Mozart, αλλά τον φθόνο του Salieri, του οποίου το μέτριο ταλέντο ήταν τέτοιο που δεν μπορούσε να ανταγωνιστεί τον καλλιτεχνικό του αντίπαλο, μόνο να εκτιμήσει το δώρο που ο Θεός είχε επιλέξει να δώσει σε κάποιον άλλο. Ως ιστορική βιογραφία, υπάρχουν λίγες ταινίες που παίρνουν μεγαλύτερη ελευθερία με την ιστορία. Ωστόσο, ως δραματικό κινηματογραφικό κομμάτι, υπάρχουν λίγα που ταιριάζουν με το μεγαλείο και την απόλαυση του.

Ο θρυλικός, ανεξάρτητος παραγωγός Saul Zaentz, του οποίου η φήμη ότι έκανε «μη κινηματογραφικά» λογοτεχνικά κείμενα σε βραβευμένες ταινίες (όπως “Unbearable Lightness of Being” (Η αβάσταχτη ελαφρότητα του είναι) και “The English Patient” (Ο Άγγλος ασθενής) ), συνεργάστηκε ξανά με τον Forman στην παραγωγή του “One Flew Over the Cuckoo`s Nest” (Στη φωλιά του κούκου). Ο Zaentz ανέθεσε στον Shaffer να ξαναγράψει το έργο του σε ένα κατάλληλο σενάριο και, σε στενή συνεργασία με τον Forman, αναπτύσσοντας  μια ταινία που θα απαιτούσε περίτεχνα σκηνικά. Το “Amadeus” κατάφερε να  προσελκύσει τα πλήθη και να σαρώσει τα Όσκαρ του 1985 με οκτώ βραβεία συνολικά, συμπεριλαμβανομένων των βραβείων Καλύτερης Ταινίας, Σκηνοθεσίας, Διασκευασμένου Σεναρίου, Ενδυματολογίας, Καλλιτεχνικής Διεύθυνσης, Μακιγιάζ, Μίξης Ήχου και Ηθοποιού ( F. Murray Abraham). Ίσως το κοινό να ήταν και εξακολουθεί να είναι τόσο εντυπωσιασμένο από την ταινία επειδή αποφασίζει να μην προσπαθήσει να κατανοήσει το χάρισμα του απαράμιλλου ταλέντου, αλλά μάλλον να το θαυμάσει από απόσταση – τόσο με δέος όσο και με δυσαρέσκεια.

Η ταινία, όπως ήδη αναφέρθηκε, ανοίγει με μια απόπειρα αυτοκτονίας. Στη δεκαετία του 1820, o  ηλικιωμένος πια Antonio Salieri αυτοκτονεί με ένα ξυράφι όταν η ενοχή του για τον θάνατο του ειδώλου του, Mozart, γίνεται υπερβολική. Συγκρατημένος σε ένα άσυλο, προσφέρει την ιστορία του ως ομολογία σε έναν ιερέα, θέτοντας την όψιμη, ταπεινή καταγωγή του ως συνθέτη ενάντια στην εμφάνιση του Mozart ως παιδί θαύμα. Το 1781, ο Salieri, συνθέτης της Αυλής του Αυτοκράτορα Ιωσήφ Β` , ακολούθησε τη σταδιοδρομία του Mozart από απόσταση και αναρωτιέται για το δώρο του – ένα δώρο τόσο βαθύ που πιστεύει ότι θα μπορούσε να μεταδοθεί μόνο από τον Θεό. Για το σκοπό αυτό, ο Salieri του πρόσφερε μια ζωή αγνότητας και αποχής, ώστε, σε αντάλλαγμα, να λάβει και εκείνος το ταλέντο να δημιουργεί μουσική για να κατευνάσει τον Παντοδύναμο. Ωστόσο, η επαρκής ικανότητα και η φήμη του Salieri επισκιάζεται, κάτι που ο Salieri φαίνεται διατεθειμένος να αποδεχτεί μέχρι να συναντήσει για πρώτη φορά το “The Creature”, όπως αποκαλεί αργότερα τον Mozart. Ένας παιδαριώδης, φιλάνθρωπος, εμμονικός γελωτοποιός με μια παράλογη ταραχή, η απρέπεια του Mozart μπροστά στο δικό του θεόδοτο ταλέντο τρομάζει τον Salieri, ο οποίος πιστεύει ότι ο Θεός έχει αγγίξει το λάθος άτομο. Στην αρχή, ο Salieri αμφισβητεί μόνο την κρίση του Θεού, έως ότου η ηθική στέρηση του Mozart -και η συνακόλουθη ταπείνωση του Salieri- γίνει υπερβολική. Ο Salieri αποφασίζει να ησυχάσει το όργανο του Θεού που δεν έχει εκλεγεί, σχεδιάζοντας την απόλυτη καταστροφή του Mozart, παρόλο που παραμένει αφοσιωμένος θαυμαστής του.Η παραγωγή του Forman αποδίδει εξωφρενικές λεπτομέρειες, αρκετές για να κάνουν την ταινία ένα θαύμα καθαρού οπτικού ερεθίσματος, ακόμα κι αν αυτό δεν ισοδυναμεί με ιστορική ακρίβεια. Ιδιαίτερες περούκες και περίτεχνη σχεδίαση κοστουμιών από τον Theodor Pistek αποτυπώνουν τις επιδεικτικές τάσεις της περιόδου, αλλά και τα υπερβολικά στυλ που υπάρχουν στη Βιέννη του δέκατου όγδοου αιώνα, ενώ δανείζονται από γαλλικά στυλ της εποχής που διαιωνίστηκε από τη Μαρία Αντουανέτα, την αδερφή του Ιωσήφ Β`. Ο κινηματογραφιστής Miroslav Ondrícek τραβάει νυχτερινές σκηνές υπό το φως των κεριών, αλλά με εκπληκτική διαύγεια και ατμόσφαιρα. Η παραγωγή γυρίστηκε στην γενέτειρα του Forman, την Τσεχοσλοβακία, στην Πράγα, όπου, σε αντίθεση με τις περισσότερες πλέον σύγχρονες ευρωπαϊκές πόλεις, η αρχιτεκτονική διατήρησε την επιθυμητή εμφάνιση αιώνων της παραγωγής. Ως αποτέλεσμα, η ομάδα του Forman χρειάστηκε να κατασκευάσει μερικά δικά του σκηνικά και η λήψη τοποθεσίας χρησιμοποιήθηκε για μια αδιαμφισβήτητη μεταφορική ποιότητα. Το θέατρο Estates της Πράγας χρησιμοποιήθηκε για τη μαγνητοσκόπηση πολλών σκηνών όπερας και ήταν η πραγματική τοποθεσία όπου ο Mozart έκανε πρεμιέρα τις όπερες “Don Giovanni” και “La Clemenza di Tito” το 1787 και το 1791, αντίστοιχα.

H ταινία

«Συγχώρεσέ με Mozart, σε σκότωσα», ψιθυρίζει ένας ηλικιωμένος και άρρωστος άνδρας στη μέση της νύχτας, το 1823. Ο πρώην συνθέτης στη βιεννέζικη αυλή Salieri θυμάται τον πιο ταλαντούχο αντίπαλό του, του οποίου η ζωή συντομεύτηκε από τις ίντριγκες που του δημιούργησε.

Όταν ο Mozart εμφανίστηκε στη Βιέννη το 1871, είχε προηγηθεί η ιστορία ενός αγοριού-θαύματος. Ο Forman συστήνει τον Mozart ως έναν παιδικό και αλαζονικό νέο με εξαιρετικό μουσικό ταλέντο που πεθαίνει στη φτώχεια και την περιφρόνηση μόλις δέκα χρόνια αργότερα. Με την ίδια ταχύτητα που κερδίζει τη φήμη του και συνθέτει μουσική χωρίς μια απλή διόρθωση στις νότες, προκαλεί σκάνδαλα και προκαλεί αναστάτωση. Όπου κι αν πάει, κάνει εχθρούς και μετά γελάει.

«Είμαι μόνο ένας χυδαίος άνθρωπος, αλλά σας διαβεβαιώνω, Μεγαλειότατε, η μουσική μου δεν είναι», λέει ο Mozart στον Αυτοκράτορα της Αγίας Ρώμης Ιωσήφ Β`.;Γιατί ο Θεός μιλάει μόνο μέσα από τη μουσική του Mozart και όχι τη δική μου ; Που είναι η δικαιοσύνη στον κόσμο;», ρωτά ο Salieri, ένας άνθρωπος που θυσίασε τα πάντα για τη μουσική, στοιχειωμένος από τύψεις στο τέλος της ζωής του.

Τελικά, ο Salieri νιώθει ότι είναι μάρτυρας της πλοκής του Θεού. Αν και υπηρέτησε με αφοσίωση τον Θεό, παρέμεινε απλώς ένας συνηθισμένος μουσικός. Ο Salieri είναι γεμάτος θαυμασμό και μίσος για τον Mozart: αλλά ενώ η μουσική του Mozart επρόκειτο να επιβιώσει στο πέρασμα των αιώνων, η μουσική του Salieri έπεσε σε μεγάλο βαθμό στη λήθη.

Trivia

​​​​​«Αυτό που λειτουργεί στο θέατρο όπου οι χαρακτήρες και οι διακοσμήσεις είναι μέρη του έργου θα ήταν γελοίο στην οθόνη, όπου, αντίθετα, πρέπει να αποτυπώσεις την πραγματικότητα όσο ακριβέστερα μπορείς». Milos Forman

• Οι πυροβολισμοί ήταν υπό τον έλεγχο της τσεχικής κρατικής ασφάλειας και των κομμουνιστικών αρχών που έλαβαν χρηματοδότηση από Αμερικανούς υποστηρικτές. «Αυτός ήταν ο μόνος λόγος για τον οποίο μπορούσαμε να γυρίσουμε την ταινία στην Πράγα», είπε αργότερα ο Forman. 

• Ο προϋπολογισμός της ταινίας ήταν 18 εκατομμύρια δολάρια. Ωστόσο, έκανε κέρδη 55 εκατομμυρίων δολαρίων τον πρώτο μήνα μετά την πρεμιέρα, παρόλο που προβλήθηκε μόνο σε 100 κινηματογράφους.

• Για να παίξει πειστικά τον ρόλο του Μozart, ο ηθοποιός Tom Hulce εξασκούταν στο πιάνο για τέσσερις ώρες την ημέρα

• Ο Forman ανακατασκεύασε την παρουσίαση του «Don Giovanni» στο Θέατρο Count Nostitz στην Πράγα. Εκεί έκανε το ντεμπούτο της η διάσημη όπερα του Μότσαρτ στις 29 Οκτωβρίου 1787 με το πλήρες όνομά της «Il dissoluto punito ossia il Don Giovanni» («Τιμωρημένη τσουγκράνα ή Don Giovanni»).

   

• Ο συγγραφέας του θεατρικού έργου και ο σεναριογράφος Peter Shaffer βάσισε τη βιογραφία του Mozart σε έναν μύθο που διέδωσε ο Pushkin. Σύμφωνα με αυτόν τον μύθο, ένας ζηλιάρης Salieri έκανε απόπειρα κατά της ζωής του Mozart και τον δηλητηρίασε. Ωστόσο, στην ταινία ο λαμπρός συνθέτης πέθανε από πνευμονία, φτώχεια και εξάντληση.

• Ο μυστηριώδης άνδρας που ήρθε να δει τον Mozart ενώ ήταν άρρωστος για να παραγγείλει το ρέκβιεμ απεικονίστηκε λανθασμένα στην ταινία ως Salieri. Στην πραγματικότητα, ήταν ο κόμης Franz von Walsegg Stuppach.

• Το θεατρικό έργο «Amadeus» του Peter Shaffer έκανε το ντεμπούτο του στο Εθνικό Θέατρο του Λονδίνου το 1979. 

• Σύμφωνα με τους ισχυρισμούς, στην αρχή της προετοιμασίας οι συγγραφείς σκέφτονταν τον Mick Jagger να παίξει το ρόλο του Mozart.

•