Πέντε τραγούδια εμπνευσμένα από το «1984» του Τζορτζ Όργουελ
Προπαγάνδα, επιτήρηση, καταστολή και απόγνωση: Η διαχρονική επιρροή του οργουελικού οράματος στην παγκόσμια μουσική σκηνή.
Περιεχόμενα
Κανένα λογοτεχνικό έργο δεν έχει ριζώσει τόσο βαθιά στο λεξιλόγιο της ποπ κουλτούρας όσο το εμβληματικό, κλασικό έργο του Τζορτζ Όργουελ, που εκδόθηκε το 1949.
Μεγάλος Αδελφός, Δωμάτιο 101, Έγκλημα Σκέψης: το δυστοπικό όραμα του «1984» για ένα φουτουριστικό Ηνωμένο Βασίλειο που μετατράπηκε σε ολοκληρωτικό υπερκράτος, βυθισμένο στην προπαγάνδα και τη συνεχή επιτήρηση, «προίκισε» τον παγκόσμιο λόγο με πλήθος «οργουελικών» επιθέτων, συμπεριλαμβανομένου και του ίδιου του όρου.
Η ανησυχητικά διαχρονική του γοητεία είναι σχεδόν συνυφασμένη με ένα απόφθεγμα από το ίδιο το βιβλίο: «Κάθε γενιά θεωρεί τον εαυτό της εξυπνότερη από εκείνη που προηγήθηκε», έγραψε ο αείμνηστος Όργουελ, «και σοφότερη από εκείνη που έπεται».
Έχοντας ήδη αγγίξει τις σταλινικές αλληγορίες με τη «Φάρμα των Ζώων», ο Όργουελ διοχέτευσε στο τελευταίο του έργο όλη την αποξένωση που ένιωθε από τον σοσιαλισμό, εξαιτίας της αυταρχικής καταστολής των πολιτικών δικαιωμάτων στη Σοβιετική Ένωση και της προδοσίας των αρχικών απελευθερωτικών στόχων της Ρωσικής Επανάστασης του 1917.
Όπως είναι φυσικό, ένα τόσο γόνιμο πολιτικό και φιλοσοφικό θέμα ενέπνευσε πολλά ποπ τραγούδια. Η μουσική και οι τέχνες θα παραμένουν πάντα εργαλεία για την ανάπτυξη της ενσυναίσθησης, της φαντασίας και —ελπίζουμε— της ιστορικής μνήμης ενάντια στη συντηρητική ηγεμονία. Ας δούμε, λοιπόν, πέντε κλασικά τραγούδια που μετέφεραν με επιτυχία το προειδοποιητικό μήνυμα του «1984». Από το απόκοσμο έως το παράδοξα αισιόδοξο, αυτά είναι τα κομμάτια που ίσως και ο ίδιος ο Όργουελ να ενέκρινε.
Stevie Wonder – «Big Brother»
Ο «μικρός» Stevie Wonder δανείστηκε την πανταχού παρούσα προσωποποίηση της κυριαρχίας του Άγγσοκ από τον Όργουελ, μεταφέροντας με το «Big Brother» τον συμβολισμό αυτό βαθιά μέσα στη μαύρη κοινότητα της Αμερικής. Φορώντας το καπέλο του «Θείου Σαμ» στην επαχθή αυτή φιγούρα, το τραγούδι εξερευνά την κληρονομιά της αποικιακής βίας που άσκησε η λευκή Αμερική στις μειονότητες της χώρας. Ο Wonder υποστηρίζει ότι, όπως όλες οι αυτοκρατορίες, έτσι και η ιμπεριαλιστική μηχανή των ΗΠΑ θα καταρρεύσει. Στην εποχή του COINTELPRO, του προγράμματος παράνομης συλλογής πληροφοριών του FBI, το λυρικό όραμα του κομματιού για μια κοινωνία σε κατάρρευση πατούσε πάνω σε μια απόλυτα πραγματική περίοδο κρατικής κατάχρησης, βγαλμένης απευθείας από τις σελίδες του «1984».
Dead Kennedys – «California Über Alles»
Οι ταραχές της «Λευκής Νύχτας» που συγκλόνισαν το Σαν Φρανσίσκο τροφοδότησαν τους βίαιους και σαρκαστικούς στίχους του Jello Biafra, frontman των Dead Kennedys, ενάντια στην αμερικανική πολιτική αποτυχία και τον θάνατο του χίπικου ονείρου. Εξαπολύοντας βέλη κατά των εταιρικών Δημοκρατικών όσο και κατά των Ρεπουμπλικάνων, οι πανκς από το Bay Area επιτέθηκαν με το ίδιο σθένος στον Ronald Reagan και στη Diane Feinstein. Το «California Über Alles» (1979) ανακαλεί την αστυνομοκρατία του «1984» με τους στίχους «Ο Μεγάλος Αδελφός πάνω σε άσπρο άλογο πλησιάζει». Το κομμάτι αποτελεί μια ακραία σάτιρα ενός «χιπι-φασιστικού» κράτους τρόμου, παραμένοντας καυστικό και επίκαιρο μέχρι σήμερα.
Radiohead – «2 + 2 = 5»
Υπήρξε μια εποχή που ο frontman των Radiohead, Thom Yorke, ασκούσε δριμεία κριτική στις πολιτικές της εποχής, γράφοντας καταγγελίες ενάντια στην εταιρική διολίσθηση των «Νέων Εργατικών» και το κλίμα της «κατασκευασμένης συναίνεσης». Η μαθηματική πλάνη «2 + 2 = 5» χρησιμοποιείται εδώ και αιώνες ως μέσο εξερεύνησης του αντι-διανοουμενισμού και της παραίτησης από την κριτική σκέψη. Άρρηκτα συνδεδεμένο με την έννοια της «Διπλής Γλώσσας» (Doublespeak) —την απαίτηση δηλαδή να πιστεύει κανείς ειλικρινά σε ένα αυταπόδεικτο ψεύδος— οι Radiohead τιτλοφόρησαν το single τους έτσι, καθώς η βουτιά στην αυτοαπάτη άγγιξε μια ευαίσθητη χορδή σε μια εποχή αμφισβήτησης των επίσημων αφηγημάτων.
Ministry – «Faith Collapsing»
Ο Paul Barker των Ministry και ο Bill Reiflin συνήθιζαν να βλέπουν ταινίες μαζί, απομονώνοντας ηχητικά δείγματα (sampling) που τους κινούσαν το ενδιαφέρον. Χρησιμοποιώντας ήχο από το «Φαρενάιτ 451» αλλά και από την κινηματογραφική μεταφορά του «1984», οι Ministry ενσωματώνουν τις απειλητικές ανακοινώσεις προπαγάνδας του Άγγσοκ και σφυρηλατούν τους λόγους πλύσης εγκεφάλου πάνω σε έναν σκληρό βιομηχανικό (industrial) ήχο. Το «Faith Collapsing» ενσαρκώνει το ζοφερό πνεύμα του Όργουελ για την πολιτική διαφθορά και την κρατική αυθαιρεσία με τρόπο συγκλονιστικό.
David Bowie – «1984»
Ο ανήσυχος David Bowie αντιμετώπιζε τους δίσκους του σχεδόν σαν βιβλιοθήκη, με τη λογοτεχνία να αποτελεί την κύρια πηγή έμπνευσής του. Υιοθετώντας τη soul και τη funk για το άλμπουμ «Diamond Dogs» (1974), εξερεύνησε θέματα όπως η αποκάλυψη και οι συμμορίες των δρόμων, δανειζόμενος στοιχεία από το «Κουρδιστό Πορτοκάλι». Το άλμπουμ είχε αρχικά συλληφθεί ως ροκ όπερα-διασκευή του «1984», μέχρι που η χήρα του Όργουελ απέρριψε την ιδέα. Το τραγούδι «1984» αναφέρεται στην ανάκριση του Σμιθ από τον ψυχρό Ο’Μπράιαν, «ντυμένο» με ήχους ντίσκο, συνδυάζοντας την εμπορική επιτυχία με ένα ανατρεπτικό θεματικό περιεχόμενο.
