Otto Dix | O καλλιτέχνης με τα έργα του ντοκουμέντα αλήθειας που απεικονίζουν την φρίκη του πολέμου

Ο Otto Dix ήταν ένας Γερμανός καλλιτέχνης που επηρεάστηκε από τον πρώτο μεγάλο πόλεμο του 20ού αιώνα. Υπηρέτησε στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο από το 1915, πολεμώντας στο δυτικό μέτωπο στη Μάχη του Somme. Αν και ένας ενθουσιώδης στρατιώτης – η υπηρεσία του χάρισε τον Σιδηρούν Σταυρό (Δεύτερη Τάξη) – οι εμπειρίες του Dix τον επηρέασαν βαθιά. Σημείωσε τη 10η επέτειο του πολέμου με μια ομάδα χαρακτικών με τίτλο Der Krieg (Ο Πόλεμος), αφήνοντας λίγες από τις φρίκη της πρώτης γραμμής στη φαντασία. Σχολιάζοντας αργότερα, είπε:

Τα έργα του παραμένουν στην ιστορία της τέχνης ως «ντοκουμέντα αλήθειας».

Ο Γερμανός καλλιτέχνης Otto Dix ήταν αφοσιωμένος ζωγράφος πορτρέτων, από τους πιο γνωστούς Γερμανούς καλλιτέχνες της δεκαετίας του 1920. Σε μια εποχή που η φωτογραφία είχε μειώσει τη σημασία του πορτραίτου και το είδος θεωρούνταν μια βαθιά ανεπίτρεπτη ενασχόληση για τους λεγόμενους σοβαρούς καλλιτέχνες, έβγαζε τα προς το ζην –και εδραίωνε τη φήμη του– ακριβώς από αυτό. Η ζωγραφική πορτρέτων θεωρείται από τους μοντερνιστές καλλιτέχνες ως κατώτερη καλλιτεχνική ενασχόληση. Και όμως είναι ένα από τα πιο συναρπαστικά και δύσκολα καθήκοντα για έναν ζωγράφο.

Στα έργα του απεικόνιζε σκηνές διαφθοράς και κοινωνικής απάθειας της γερμανικής κοινωνίας με ασυμβίβαστη ειλικρίνεια και ζωηρή αμεσότητα. Όταν άρχισε ο πόλεμος, προσφέρθηκε εθελοντικά να υπηρετήσει ως πολυβολητής και υπέστη σοβαρά τραύματα. Μετά τις φρικαλεότητες που είδε κατά τον Α` Παγκόσμιο Πόλεμο, συνδέθηκε με τους Ντανταϊστές και αργότερα έγινε μέρος του κινήματος της Νέας Αντικειμενικότητας. Ο Dix ασχολήθηκε με θέματα όπως η σεξουαλική δουλειά, οι σαδομαζοχιστικές τελετουργίες, οι δολοφονίες, οι οδομαχίες, η αστική παρακμή και η φτώχεια. Aς γνωρίσουμε τον Otto Dix και την τέχνη του.

“Όλη η τέχνη είναι εξορκισμός. Ζωγραφίζω όνειρα και οράματα επίσης τα όνειρα και τα οράματα της εποχής μου. Η ζωγραφική είναι η προσπάθεια να δημιουργήσεις τάξη στον εαυτό σου. Υπάρχει πολύ χάος μέσα μου, πολύ χάος στην εποχή μας.”

 

Τα πρώτα χρόνια

Ο Γερμανός ζωγράφος και χαράκτης Wilhelm Heinrich Otto Dix γεννήθηκε τον Δεκέμβριο του 1891. Ήταν ο μεγαλύτερος γιος μιας εργατικής οικογένειας. Ο πατέρας του μοχθούσε σε χυτήριο και η μητέρα του ήταν μοδίστρα. Ο Dix έδειξε ενδιαφέρον για τη δημιουργία τέχνης σε νεαρή ηλικία και ενθαρρύνθηκε να είναι δημιουργικός. Πέρασε χρόνο στο στούντιο του μεγαλύτερου ξαδέρφου του, του τοπιογράφου, Fritz Emin. Εκεί βρήκε την έμπνευσή του για να γίνει επιτέλους ο ίδιος καλλιτέχνης. Στα 14 του χρόνια άρχισε να παρακολουθεί μαθήματα τέχνης και διακόσμησης στη σχολή τέχνης και χειροτεχνίας της πόλης του. Από το 1906 και για τέσσερα χρόνια ήταν βοηθός του ζωγράφου Carl Senff και άρχισε να ζωγραφίζει τα πρώτα του τοπία.

Μικρή αυτοπροσωπογραφία του Otto Dix, 1913

Το 1909, ο Dix ήταν 18 ετών και αποφάσισε να φύγει από το σπίτι για τη Δρέσδη. Είχε γίνει δεκτός στη Σαξονική Σχολή Τεχνών και Χειροτεχνίας, όπου απέκτησε την κατάλληλη εκπαίδευση στο σχέδιο ειδώλων και την ιστορική ζωγραφική. Εκεί επηρεάστηκε βαθιά από τον χαράκτη Max Klinger, τον Nietzsche και τον Goethe. Αργότερα είπε ότι αυτοί οι άνθρωποι ήταν οι πιο σημαντικές πηγές έμπνευσης που τον βοήθησαν να διαμορφώσει το έργο του.

Ως Γερμανός Εξπρεσιονιστής και Ντανταϊστής, ο Γερμανός καλλιτέχνης πειραματίστηκε με διάφορες τάσεις στη Μοντέρνα Τέχνη, μέχρι που βρήκε το δικό του καλλιτεχνικό στυλ. Αργότερα, έγινε ένας από τους κύριους εκπροσώπους του κινήματος Neue Sachlichkeit (Νέα Αντικειμενικότητα), το οποίο, με εκκεντρικές αλλά πειστικές μορφές, ξεσκέπασε την υποβάθμιση της κοινωνίας και του πολιτισμού της Βαϊμάρης.

Otto Dix Αυτοπροσωπογραφία με καβαλέτο 1926 © DACS 2017

Είδε τις φρικαλεότητες του πολέμου

Prager Street από τον Otto Dix, 1920 

Το 1914, ο Dix εντάχθηκε στο στρατό για να υπερασπιστεί τη χώρα του στον Α` Παγκόσμιο Πόλεμο. Πρώτα, εντάχθηκε ως εθελοντής και παρέμεινε πολυβολητής μέχρι το τέλος του πολέμου. Ο Otto Dix πέρασε πάνω από τέσσερα χρόνια στην πρώτη γραμμή, όπου συγκέντρωσε πολύ έντονες εντυπώσεις. Κατά τη διάρκεια του πολέμου, τραυματίστηκε πέντε φορές και έγινε μάρτυρας φρίκης που δεν μπορούσε να φανταστεί πριν. Πήρε το βαθμό του λοχία και κέρδισε τον Σιδηρούν Σταυρό δεύτερης τάξης. Καθώς ήταν ζωγράφος, πήρε μαζί του στα σκίτσα του πολέμου και δημιούργησε περισσότερα από 600 σκίτσα με τις εμπειρίες του στον πόλεμο.

Στον πίνακα του που ονομάζεται Prager street από το 1920, ο Otto Dix καταδεικνύει την κοινωνική ζωή στη Γερμανία μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ζωγραφίζει εικόνες που αναφέρονται στη βιομηχανία της προσθετικής. Οι βετεράνοι και χιλιάδες τραυματίες που πέρασαν από τον πόλεμο είναι τα θύματα. Πρότεινε ότι ο γερμανικός λαός θα έπρεπε να αποφύγει να επιστρέψει στους πολέμους, τονίζοντας τις καταστροφικές επιπτώσεις του στην κοινωνία.

Shock Troops Advance under Gas from The War (Der Krieg) by Otto Dix, 1924

Το 1924, ο Dix στράφηκε στην εικονογράφηση για να δείξει την καταστροφή του πολέμου που είχε βιώσει στα χαρακώματα. Δημιούργησε μια σειρά από χαρακτικά που απεικονίζουν τη φρίκη και το τραύμα του πολέμου, ενώ΄δημοσίευσε πενήντα εγχειρίδια με τίτλο Der Krieg (Ο πόλεμος), στα οποία απεικόνιζε τις καταστροφικές συνέπειες του πολέμου, καθώς και τον απανθρωπιστικό αντίκτυπό του.

Wounded Man (Autumn 1916, Bapaume)

Εξαιτίας των φρικαλεοτήτων του πολέμου, ο καλλιτέχνης μαστιζόταν συχνά από εφιάλτες και ενοχλητικές σκέψεις. Υπέφερε από αυτό  που σήμερα γνωρίζουμε ως διαταραχή μετατραυματικού στρες. Ίσως, να έχει μεγαλύτερη επιρροή από κάθε άλλο Γερμανό καλλιτέχνη στη διαμόρφωση της εικόνας της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης τη δεκαετία του 1920. Είναι αξιοθαύμαστο πως όχι μόνο κατάφερε να οραματιστεί αυτή την εμπειρία του πολέμου αλλά μετέτρεψε και το τραύμα του σε τέχνη.

 Die Barrikade του Otto Dix, 1922

Απαθανάτισε την κοινωνικοοικονομική κατάσταση της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης 

Skat Players από τον Otto Dix, 1920

Ηττημένη στον Α` Παγκόσμιο Πόλεμο, η Γερμανία διαλύθηκε. Υπήρχε μαζική ανεργία, πολιτικός εξτρεμισμός και στις δύο άκρες του φάσματος και πληθωρισμός. Μέσα σε αυτό το ταραχώδες κλίμα γεννήθηκε η δημοκρατία της Βαϊμάρης. Εργάτες του σεξ, τραυματισμένοι βετεράνοι πολέμου, σατιρικές απεικονίσεις της πνευματικής ελίτ, ήταν όλα σύμβολα μιας κοινωνίας που ήταν ηθικά και σωματικά σε παρακμή.

Στα μέσα της δεκαετίας του 1920, η γερμανική οικονομία είχε αρχίσει να σταθεροποιείται χάρη στα δάνεια που έρχονταν από την Αμερική. Εκείνη την εποχή που η δημοκρατία της Βαϊμάρης μπήκε στη “χρυσή της περίοδο”. Η οικονομική αναζωπύρωση είδε πολλούς να αναζητούν νέες μορφές αναψυχής και ψυχαγωγίας, όπως το καμπαρέ της Βαϊμάρης, το οποίο αντιπροσώπευε έναν σαγηνευτικό υπόκοσμο με την επιτρεπτική του προσέγγιση στο φύλο, τη σεξουαλικότητα και την εθνικότητα. Ωστόσο, το χάσμα μεταξύ των πλουσίων και των φτωχών συνέχισε να γίνεται μεγαλύτερο. Αυτήν ακριβώς την πολιτιστική έκρηξη αποτύπωσε ο Dix στους πίνακές του.

 Metropolis (Τρίπτυχο) του Otto Dix, 1927-28

Στο γνωστό του τρίπτυχο που ονομάζεται Metropolis, ο Otto Dix απεικόνιζε τη ζωή του καμπαρέ του Βερολίνου. Κατά τη δεκαετία του 1920, η ίδια η πόλη ήταν γνωστή ως παρακμιακή. Η σεξουαλική εργασία, η ομοφυλοφιλία και οι νέες κοινωνικές συμπεριφορές αμφισβητούσαν τους παραδοσιακούς κανόνες του παρελθόντος.

Στα αριστερά του πίνακα, υπάρχει ένας τραυματισμένος στρατιώτης που κοιτάζει έντονα δυο “εργάτριες του σεξ”. Είτε τις αποδοκιμάζει, είτε τις κοιτάζει με πόθο, είτε με κατανόηση. Στη δεξιά μεριά του πίνακα,  υπάρχουν περισσότερες “εργάτριες του σεξ”, ενώ στο κάτω μέρος υπάρχει ένας ζητιάνος χωρίς πόδια που χαιρετίζει τα κορίτσια καθώς περνούν. Στο κεντρικό μέρος του πίνακα, ο Dix απεικόνιζε την ανώτερη τάξη της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης, ενώ στα πλαϊνά πάνελ, βλέπουμε τις κατώτερες τάξεις. Ο Dix τοποθετεί αυτές τις τρεις διαφορετικές τάξεις ακριβώς τη μία δίπλα στην άλλη, θέλοντας να παρουσιάσει χάσμα μεταξύ των εξαιρετικά πλούσιων και των εξαιρετικά φτωχών.

To Beauty (An die Schοnheit) του Otto Dix, 1922

Εξερεύνησε τους ρόλους των γυναικών στην κοινωνία της Βαϊμάρης

Sylvia Von Harden του Otto Dix, 1926

Στη δεκαετία του 1920, το Βερολίνο ήταν μια πολύ ζωντανή πόλη γεμάτη με επιδεικτικούς χαρακτήρες. Το πορτρέτο της δημοσιογράφου Sylvia von Harden που έφτιαξε ο Otto Dix το 1926 είναι το αποτέλεσμα της συνάντησής τους στο Romanisches Cafe. Ο Dix είδε στην Von Harden μια αναπαράσταση ολόκληρης της εποχής. Μιας εποχής που δημιουργήθηκε η Νέα Γυναίκα (Νeue Frau). Τα κοντά μαλλιά της, το επίπεδο στήθος, τα μεγάλα σαν πλοκάμια χέρια, η έκφραση του προσώπου, οι κάλτσες που γλιστρούν δημιουργούν μια αντίθετη εικόνα με την παραδοσιακή ιδέα μιας διακριτικής και ενάρετης γυναίκας.

Ο Dix ερμηνεύει την ομορφιά της γυναίκας με διαφορετικό τρόπο από τον σύνηθες. Ζωγράφισε τη Von Harden όπως ήταν, όχι ιδιαίτερα ελκυστική για τον θεατή. Η δύναμη αυτού του πορτρέτου δεν βρίσκεται στην εμφάνιση της Sylvia αλλά στις πράξεις και τη στάση της. Eίναι χαμένη στις σκέψεις της, ενώ πίνει και καπνίζει με το ένα χέρι κρεμασμένο στην πλάτη της καρέκλας. 

Ο Γερμανός καλλιτέχνης δημιούργησε το πολεμικό τρίπτυχο

Der Krieg τρίπτυχο του Otto Dix, 1929–1932

Ο Α` Παγκόσμιος Πόλεμος ήταν μια καθοριστική εμπειρία για τον Dix. Το 1923 ολοκλήρωσε τον πίνακα του με το όνομα “The Trench”, ως διαμαρτυρία ενάντια στη φρίκη του πολέμου. Χρησιμοποίησε την τέχνη του ως μορφή διαμαρτυρίας ενάντια στη σωματική και συναισθηματική βλάβη που προκαλεί ο πόλεμος. Το 1932, ο Dix ολοκλήρωσε ένα άλλο έργο με τίτλο “The War” (Der Krieg), μια μεγάλη σύνθεση που αποτελείται από τέσσερα πάνελ. Πρόκειται για έναν από τους πιο γνωστούς πίνακές του που αποτυπώνει την καταστροφή του Α` Παγκοσμίου Πολέμου. Αντιπροσωπεύει τον θάνατο και τη φθορά που περιμένουν τους στρατιώτες. Η ιδέα σε αυτό το έργο είναι να δείξει τη βαρβαρότητα και την παραφροσύνη του πολέμου μέσα από συγκλονιστικά ρεαλιστικές απεικονίσεις των τραυματιών και των νεκρών στρατιωτών.

The Trench, Otto Dix,  1923

Ο Dix έγινε στόχος των Ναζί

`Degenerate Art` έκθεση στο Gallery Building of the Munich Court Garden, 1938

Στις εκλογές του 1932, οι Ναζί έγιναν το μεγαλύτερο κόμμα και μέσα σε ένα χρόνο ο Χίτλερ βρέθηκε στο Τρίτο Ράιχ. Όπως πολλοί σύγχρονοι καλλιτέχνες, ο Otto Dix έγινε στόχος των Ναζί. Το νέο καθεστώς απομάκρυνε τον Dix από τη θέση του καθηγητή στην Ακαδημία της Δρέσδης όπου εργαζόταν από το 1927. Ο λόγος που αναφέρθηκε ήταν ότι, μέσω της ζωγραφικής του, είχε διαπράξει «παραβίαση των τις ηθικές ευαισθησίες και την ανατροπή του μαχητικού πνεύματος του γερμανικού λαού».

Τα επόμενα χρόνια, περίπου 260 έργα του κατασχέθηκαν από το Υπουργείο Προπαγάνδας των Ναζί. Αρκετά από αυτά τα έργα, συμπεριλαμβανομένου του The Jeweler Karl Krall 1923, εμφανίστηκαν στην Entartete Kunst (εκφυλισμένη τέχνη) του 1937–8. Η έκθεση οργανώθηκε από τους Ναζί για να καταστρέψει τις καριέρες εκείνων των καλλιτεχνών που θεωρούσαν ψυχικά ασθενείς, ακατάλληλους ή αντιπατριώτες.

Στους Ναζί δεν άρεσε η ιδέα των έργων ζωγραφικής που μπορεί να στρέψει τους ανθρώπους ενάντια στον πόλεμο. Το επίκεντρο της έκθεσης ήταν ο πίνακας του Otto Dix “The Trench”. Το 1938, 280 έργα του Otto Dix κατασχέθηκαν από τα γερμανικά μουσεία, έτσι έπεσε θύμα της ναζιστικής μανίας κατά της σύγχρονης τέχνης.

Ο Otto Dix έζησε στον World War II 

Αυτοπροσωπογραφία ως αιχμάλωτος πολέμου από τον Otto Dix, 1947 

Ο Dix επιστρατεύτηκε στο Volkssturm, το τελευταίο καταφύγιο του ναζιστικού κόμματος για να σταματήσει τη διάθλαση των στρατευμάτων των συμμάχων στο έδαφος της Γερμανίας. Άνδρες από 16 έως 60 ετών αναγκάστηκαν να καταταγούν στον γερμανικό στρατό. Ο Otto Dix συνελήφθη από τα γαλλικά στρατεύματα καθώς το Ράιχ κατέρρευσε και φυλακίστηκε σε ένα στρατόπεδο. Τελικά, αφέθηκε ελεύθερος τον Φεβρουάριο του 1946 και επέστρεψε στη Δρέσδη.

Η δική του συμβολή στην ανάδειξη της φρίκης του πολέμου, μαζί με εκείνες άλλων καλλιτεχνών που επίσης τον είχαν ζήσει, δυστυχώς, δεν απέτρεψε το ξέσπασμα του Β` Παγκοσμίου Πολέμου. Μετά το τέλος του πολέμου,  ο καλλιτέχνης κέρδισε την αναγνώριση τόσο στην Ανατολική όσο και στη Δυτική Γερμανία, ενώ συνέχισε να εργάζεται μέχρι το θάνατό του, το 1969.

Στις εξπρεσιονιστικές εκτυπώσεις και τους πίνακές του, ο Otto Dix απαθανάτισε την πρωτοφανή φρίκη του Α` Παγκοσμίου Πολέμου και τις εξοντωτικές συνέπειες του στη ζωή στο Βερολίνο.Τα έργα του λειτούργησαν ως μια οδυνηρή υπενθύμιση για τη σημασία της καλλιτεχνικής έκφρασης σε δύσκολες στιγμές της ιστορίας. Η αγωνία ακτινοβολεί από τα ερημικά τοπία του Dix με στρατιωτικά χαρακώματα γεμάτα με ελάχιστα διακριτά, σε αποσύνθεση ανθρωπίνων υπολειμμάτων, την κληρονομιά του πρώτου βιομηχανοποιημένου πολέμου, ενώ εικόνες φτωχών, παραμορφωμένων και μοναχικών βετεράνων αόρατων στους περαστικούς στους δρόμους λειτούργησαν σαν σχόλια για τον άνισο αντίκτυπο του πολέμου σε διάφορες κοινωνικές ομάδες.