«1984» χρόνια μπροστά: Είδαμε την παράσταση του Γιώργου Παπαγεωργίου

Όταν γράφτηκε το «1984» ίσως η δυστοπία που περιγράφει ο Τζορτζ Όργουελ να φάνταζε επιστημονική φαντασία. 1948 έγραφε το ημερολόγιο, έτη φωτός μακριά από εμάς η χρονολογία, αλλά όχι και το περιοχόμενο αυτού του πολιτικού μανιφέστου. Ποιος μπορούσε τότε να προβλέψει την αλματώδη πρόοδο της τεχνολογίας, τον σύγχρονο ψηφιακό «θαυμαστό νέο κόσμο» και τα social media όπου έχουμε, με τη θέληση μας, ανοίξει μια κλειδαρότρυπα στην ιδιωτική ζωή μας για να παρακολουθούν άπαντες οι (άγνωστοι) φίλοι και ακόλουθοι και προσφέρουμε τα προσωπικά μας δεδομένα βορρά σε αλγόριθμους, στατιστικές, διαφημιστικές, εκλογικές καμπάνιες;

Σήμερα, διαβάζοντας κανείς το βιβλίο δεν μπορεί παρά να αναγνωρίσει αποσπασματικές όψεις του σύγχρονου κόσμου, σε υπερβολή ή μεγέθυνση-αναμφισβήτητα όμως, «κουμπώνουν» στο γενικευμένο αίσθημα αγωνίας και στους φόβους και τις φοβίες του σύγχρονου ανθρώπου, ειδικά στις πτυχές που αφορούν τη σχέση με το κράτος, την πολιτική, τους πολιτικούς, τους δημοσιογράφους. Για να σκαλίσουμε την πρόσφατη Ιστορία, θυμηθείτε τα χρόνια του covid. Sms για να πας τον σκύλο βόλτα, να κάνεις διατάσεις και πιλάτες στο άλσος της γειτονιάς και για να πάρεις τσιγάρα απ’ το περίπτερο. Είχε προλάβει αρκετά χρόνια νωρίτερα, να οικειοποιηθεί την έννοια του Μεγάλου Αδερφού η τηλεοπτική ψυχαγωγία, βλέπε reality Big Brother. Ενώ τελευταία, με το σκάνδαλο των υποκλοπών και των παρακολουθήσεων, ξεσκονίσαμε εκ νέου το «γλωσσάρι» του 1984. Που ‘σαι Όργουελ να δεις τι ζούμε! Πόσο ανατριχιαστικά προφητικός. Είναι τρομακτικό αν για μια στιγμή κάνεις μια παύση και το καλοσκεφτείς. Βαθιά ανάσα και πάμε παρακάτω.

Στο πνεύμα των καιρών του

Το «1984» είναι ένα βιβλίο που γεννήθηκε στο πνεύμα των καιρών του, γραμμένο το 1948, μόλις τέσσερα χρόνια μετά το τέλος του Δεύτερου Παγκόσμιου Πολέμου με νωπές ακόμα τις μνήμες του φασισμού και του ναζισμού. Μίλησε με τον πλέον εύγλωττο τρόπο για τον ολοκληρωτισμό, την εκδημηδένιση της ατομικότητας, την κατάπνιξη των ελευθεριών, την κατάλυση της δημοκρατίας, την καταστολή, την προπαγάνδα, την χειραφέτηση, την αστυνόμευση, τον έλεγχο του μυαλού.

Ο ήρωας του, ο Ουίνστον Σμιθ, εργάζεται στο Υπουργείο Αλήθειας, στο Τμήμα Αρχείων και είναι υπεύθυνος για την αναθεώρηση του παρελθόντος, καίρια θέση σε ένα καθεστώς που θέλει μέσα από το παρελθόν να ελέγξει το μέλλον. Το Καθεστώς οραματίζεται και σχεδιάζει ένα μέλλον όπου δε θα υπάρχει κριτική σκέψη, όλοι οι άνθρωποι θα σκέφτονται το ίδιο και για να γίνει αυτό θα πρέπει να καταστραφεί η ίδια η γλώσσα για αυτό και γράφεται ένα Νέο Λεξικό. «Σκοπός της νέας γλώσσας είναι να περιορίσουμε το εύρος της σκέψης. Ντοστογέφσκι, Κάφκα, Σαίξπηρ, σε λίγα χρόνια κανείς δεν θα καταλαβαίνει τίποτα, κανείς δεν θα συγκινείται, κανείς δεν θα σκέφτεται διαφορετικά από τον άλλον», διαβάζουμε στο «1984». Το είχε συνοψίσει ήδη από το 1921 τόσο συγκεκριμένα ο Αυστριακός φιλόσοφος Λούντβιχ Βιττγκενστάιν γράφοντας «Τα όρια της γλώσσας μου, είναι τα όρια του κόσμου μου».

Ο Ουίνστον Σμιθ όμως, παρά το άγρυπνο βλέμμα του Μεγάλου Αδερφού που παρακολουθεί και διατυμπανίζει το σύνθημα «ο πόλεμος είναι ειρήνη/η ελευθερία είναι σκλαβιά/η άγνοια είναι δύναμη» αρχίζει να σκέφτεται διαφορετικά, καταλαβαίνει ότι όσο συμμορφώνεσαι τόσο λιγότερο υπάρχεις, γράφει όλες τις σκέψεις στο ημερολόγιο του, κάπως αρχίζει κάτι να νοιώθει για την Τζούλια, με την οποία έχει (απαγορευμένη) ερωτική επαφή και ανακαλύπτει ότι «η ερωτική πράξη είναι επανάσταση, το «όχι» σε όλα τα «ναι» που σε αναγκάζουν να πεις». Μέχρι κι αυτός να σπάσει, να «λοβοτομηθεί». Όχι, αυτός ο χαρακτήρας δεν είναι ήρωας γιατί στο τέλος φοβήθηκε. Έχει όμως, κάτι ηρωΐκό γιατί τουλάχιστον προσπάθησε.

Η εξαΰλωση του άλλου, του διαφορετικού…

Να αποδώσουμε οπωσδήποτε τα εύσημα στην Έλενα Τριανταφυλλοπούλου για την απόδοση και τη διασκευή του βιβλίου. Έχει αριστοτεχνικά συμπυκνώσει το απόσταγμα του έργου, σταχυολογώντας-επιλέγοντας και πιστά αποσπάσματα από το βιβλίο, προσφέροντας στον σκηνοθέτη- ερμηνευτή Γιώργο Παπαγεωργίου ένα πολύ δυνατό κείμενο με άψογη ροή για να χτίσει την παράσταση. Το εύρημα της πρώτης σκηνής, το βρήκα εξαιρετικό. Ο Παπαγεωργίου εμφανίζεται casual ντυμένος με τζόκεΐ καπελάκι (σκηνικά/κοστούμια Αλέγια Παπαγεωργίου), κάνει μια εισαγωγή για το τι εστί το έργο που θα δούμε, και αρχίζει με το «καλημέρα» να παίζει με τις αισθήσεις και το μυαλό μας, αποδεικνύοντας πόσο εύκολα διαστρεβλώνονται οι προσλαμβάνουσες, οι εντυπώσεις, οι «αλήθειες» μας, η σχέση με τον έξω κόσμο. Δεν είναι δα και τίποτα δύσκολο να μας χειραγωγήσουν. «

Ένα ελικόπτερο πετάει πάνω από κεφάλι μας. Ακούστε το!», λέει και πλησιάζει έναν ανεμιστήρα, τον βάζει σε λειτουργεία, τοποθετεί κοντά στους έλικες ένα μικρόφωνο, αρχίζει να ακούγεται ο ήχος από την κίνηση τους, και στη συνέχεια παραμορφώνει αυτόν τον ήχο. Σε λίγα δευτερόλεπτα, ο ήχος του ανεμιστήρα μας φαίνεται σαν τον ήχο ενός ελικοπτέρου. Ακούγεται απειλητικός. Και εκεί μπαίνει μια εικόνα από την δική μας επικαιρότητα των τελευταίων ετών. Μας λέει ότι είδε ένα όνειρο, όπου ένα ελικόπτερο έριξε βόμβες πάνω από ένα πλοίο με πρόσφυγες στη Μεσόγειο, τον στοίχειωσε η εικόνα με ένα χέρι μικρού παιδιού υψωμένο… Εξαΰλωση. Το προσφυγικό και η Μεσόγειος-τάφος τόσων ψυχών, απολύτως μέσα στο πνεύμα του «1984». Η εξαΰλωση του άλλου, του διαφορετικού…. Έχουμε μπει ήδη στο έργο του Όργουελ.

Ο σκηνοθετικός δρόμος που επέλεξε ο Παπαγεωργίου δεν είναι ο συνήθης. Έβαλε δύσκολα στον εαυτό του. Ανέβασε ένα «έργο για έναν ηθοποιό με πολλούς ρόλους». Έτσι, σκηνοθέτησε τον εαυτό του σε έναν μονόλογο-με εμβόλιμα τραγούδια τα οποία, παραδόξως, ενσωματώνονται αρμονικά στην αφήγηση-που έχει στέρεη βάση τον κεντρικό ήρωα Ουίνστον Σμιθ και την ανάγνωση του ημερολογίου του, αλλά βρίσκουν τον λόγο και την ύπαρξη τους και τα υπόλοιπα πρόσωπα του έργου, κάτι που σε ένα ακόμα επίπεδο λειτουργεί και ως υπενθύμιση ότι εμείς οι ίδιοι-κάθε άτομο ξεχωριστά-είμαστε ικανοί και για το καλύτερο και για το χειρότερο, είμαστε και οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Οι εναλλαγές από πρόσωπο σε πρόσωπο γίνονται αβίαστα και αρμονικά, ο ρυθμός ποτέ δεν χωλαίνει. Συμβάλλουν καθοριστικά η μουσική του Αλέξανδρου-Δράκου Κτιστάκη και το εξαίσιο κουαρτέτο εγχόρων που βρίσκεται στη σκηνή και« ρίχνει» γέφυρες στο πέρασμα από πρόσωπο σε πρόσωπο, υπογραμμίζει τη δράση, λειτουργεί σαν ένα «ζουμάρισμα» στο συναίσθημα του Ουίνστον και των άλλων. Έξοχο το ηχητικό design.

Οι δε εκπληκτικοί φωτισμοί του Σάκη Μπιρμπίλη αναδεικνύονται σε έναν ακόμα πρωταγωνιστή πάνω στη σκηνή. Φως, σκοτάδι, σκιές και χρώματα μετατοπίζουν τη δράση από χώρο σε χώρο, υποκαθιστώντας τα ίδια τους τόπους (δωμάτιο, υπουργείο, μπαρ, ξενοδοχείο, θάλαμος 101). Με λίγα λόγια, έχουμε μια άψογη καλλιτεχνική συνομιλία σκηνοθεσίας-ερμηνείας-μουσικής-φωτισμών, υψηλής αιθητικής.

Ερμηνευτικός άθλος

Η εναλλαγή προσώπων-ρόλων, άρα και φωνής και σωματικής στάσης και κινησιολογίας (επιμέλεια κίνησης Μαρίζα Τσίγκα), είναι ένας ερμηνευτικός άθλος του Γιώργου Παπαγεωργίου, ο οποίος ελέγχει απολύτως τα πάντα γύρω του, πρωίστως τον εαυτό του, ορίζοντας με μαθηματική ακρίβεια τελικά την πλαστικότητα του, και κυρίως τον ερμηνευτικό χαμαλαιοντισμό του. Δεν αφήνει το παραμικρό χαρακτηριστικό ενός ρόλου να ξεμείνει στον επόμενο. Κάθε φορά, τον ενδύεται και τον πλάθει απ’ την αρχή.

Στην τρίτη πράξη που βαφτίζεται «Εξημέρωση», εκεί όπου ο Ουίνστον στον «θάλαμο 101» σπάει από τα βασανιστήρια («είναι τόσο εύκολα όλα όταν παραδοθείς» λέει ανακουφισμένος, ίσως και λίγο ντροπιασμένος) είναι συγκλονιστικός. Με αυτή την παράσταση ο Γιώργος Παπαγεωρίου επιβεβαιώνει ότι διαθέτει πολύπλευρο ταλέντο και βέβαια, ανεβάζει πολύ ψηλά τον προσωπικό του πήχη, αφού μόλις έραψε στο επαγγελματικό του κοστούμι ένα σημαντικό παράσημο.

*Η παράσταση συνεχίζεται στο θέατρο «Δίπυλον» έως την Κυριακή των Βάΐων.