Το ΚΛΙΚ μίλαγε για την επιστροφή της θρησκείας από το ’97
Όταν μεγάλες ιδεολογίες ξεθωριάζουν, ο άνθρωπος επιστρέφει στην πνευματικότητα. Υπογράφουν Ζουράρις, Κοροβέσης, Μοσκώφ. Το κείμενο αναδημοσιεύεται αυτούσιο από το αρχείο.
Περιεχόμενα
Ο κολλητός που με συντροφεύει τα Σάββατα στα trance πάρτι μ’ αφήνει πάντα από νωρίς, γιατί το πρωί της Κυριακής ψέλνει στην εκκλησία – εκεί, λέει, βιώνει την απόλυτη Μεταφορά. Η σούπερ μοντέρνα συνάδελφος με ξαφνιάζει, όταν εκμυστηρεύεται πως στα δύσκολα πάει κι ανάβει ένα κερί και λέει και μια προσευχή για να συνέλθει. Το πάλαι ποτέ «οπισθοδρομικό» και «θεοκρατικό» Βυζάντιο είναι της μόδας. Φίλοι, που στ’ όνομα του Μαρξ και του Μπακούνιν καταδίκαζαν τη θρησκεία στο πυρ το εξώτερον, επιστρέφουν απ’ την Ινδία και τον Άθω μαγεμένοι – και μετανοημένοι! Δεν πρόκειται για μεμονωμένα περιστατικά, και βέβαια δεν συμβαίνουν μόνο στην Ελλάδα. Η τάση της «επιστροφής στον Θεό» είναι οικουμενική και εμφανίζεται σε μια εποχή που οι ανθρώπινες ιδεολογίες φαίνεται να ‘χουν στερέψει· σ’ ένα γύρισμα των καιρών, όπου, παρά την επιστημονική και τεχνολογική πρόοδο, το ανθρώπινο είδος μοιάζει να νιώθει ολοένα μεγαλύτερη ανασφάλεια μπροστά στις προ- κλήσεις του μέλλοντος, νοσταλγώντας την απόκρυφη γοητεία της μεταφυσικής… Ή μήπως το θρησκευτικό αίσθημα ουδέποτε εξέλειπε, κι απλώς η έκφρασή του είχε προσλάβει διαφορετικές μορφές;
Το 1955 ο Αντρέ Μαλρό είχε γράψει προφητικά στον «Δαίμονα του Απολύτου» πως ο 21ος αιώνας θα σημαδευόταν από τη βασιλεία της πνευματικότητας. Κι όμως, ελάχιστοι μπορούσαν να φανταστούν πως, λίγο πριν το 2000, ο Θεός θα έπαιρνε πανηγυρική ρεβάνς από τους αρνητές του, που θα είχαν γίνει στον αιώνα μας περισσότεροι από ποτέ. Έναν αιώνα που ξεκινούσε με τη βεβαιότητα του Νίτσε για τον θρίαμβο του Νέου Ανθρώπου και τον θάνατο του Θεού, και με τους κορυφαίους προοδευτικούς διανοητές ν’ αντιμετωπίζουν τη θρησκεία ως άλλη μια σατανική εφεύρεση του κατεστημένου. Όμως, οι δύο παγκόσμιες συρράξεις φρέναραν την αισιοδοξία για έναν γενναίο νέο κόσμο, ενώ η πυρηνική «ισορροπία του τρόμου» που ακολούθησε απείλησε την ίδια την ύπαρξή του. Η επαναστατημένη νεολαία του ’60 και του ’70 απέτυχε να φέρει τη φαντασία στην εξουσία και στράφηκε στην Ανατολή, αναζητώντας τα ιδανικά που η Δύση είχε χάσει. Σήμερα, που οι αξίες έχουν ισοπεδωθεί και μέτρο των πάντων είναι το χρήμα, οι γόνοι εκείνων των άγουρων αμφισβητιών χαράζουν τα δικά τους πνευματικά μονοπάτια. Όλες οι δημοσκοπήσεις των τελευταίων χρόνων, εδώ και αλλού, δείχνουν τους νέους να συγκινούνται από τη θρησκεία πολύ περισσότερο απ’ τις αμέσως προηγούμενες γενιές. Ένα κοινό χαρακτηριστικό είναι η απόρριψη των κατεστημένων δογμάτων και η αναζήτηση μιας προσωπικής σχέσης με το θείο.
Ο ορθός λόγος, παρακαταθήκη της Αναγέννησης και του Διαφωτισμού, αντικατέστησε τον Θεό ως εργαλείο αντίληψης, οργάνωσης και εξήγησης των πραγμάτων. Απ’ αυτόν προέκυψαν οι ιδεολογίες, οι επιστήμες και η τεχνολογική επανάσταση. Ο άνθρωπος αποθέωσε εαυτόν, παραμέρισε ή εξανθρώπισε τον Θεό του και ανέδειξε την επιστήμη σε ανώτερη αξία, αφού μέσω αυτής απέκτησε μια πρωτόγνωρη στην ιστορία του δύναμη. Όμως, «το δράμα είναι ότι το μόνο που γνωρίζουμε καλά γι’ αυτή την αξία είναι πως αδυνατεί να διαμορφώσει ηθικά τον άνθρωπο», έγραφε ο Αντρέ Μαλρό, και όχι άδικα. Τι αιώνας κι αυτός… Τα είδαμε όλα! Είδαμε τις ανθρώπινες ουτοπίες, που βασίζονταν στη λυτρωτική δυνατότητα της πεπερασμένης ανθρώπινης γνώσης, να οδηγούν σε νέους έρημους τόπους. Η υλιστική ουτοπία που υποσχόταν για όλους ο κομουνισμός ναυάγησε στο αρχιπέλαγος Γκουλάγκ. Η τεχνοοικονομική ουτοπία του νικητή καπιταλισμού αποδείχτηκε πως είναι για λίγους. Οι νεοφιλελεύθερες αξίες – ατομισμός, ανταγωνισμός, ευδαιμονισμός, καταναλωτισμός – αν αφεθούν ανεξέλεγκτες, βλάπτουν την υγεία το ίδιο σοβαρά με τις θρησκευτικές προκαταλήψεις και τον φανατισμό. Όσο για την επιστήμη, που, με τις τρέχουσες εξελίξεις στη βιογενετική, υπόσχεται να κάνει τον άνθρωπο Δημιουργό, ισχύει πάντοτε η επισήμανση του Πλάτωνα στον «Μενέξενο» πως, άμα χωριστεί από τη δικαιοσύνη και τις άλλες αρετές, καταλήγει στην πανουργία και όχι στη σοφία. Ο εφιάλτης του Φρανκενστάιν στοιχειώνει τα όνειρα του σύγχρονου Προμηθέα… Στο τέλος, μοιάζει να ξεμείναμε όλοι από πειστικές μοντέρνες ιδέες.
Άλλοι έγιναν κυνικοί ή μηδενιστές, άλλοι αναζήτησαν την υπερβατική εμπειρία στις ψυχότροπες ουσίες – μήπως είναι τυχαίο πως η χρήση τους μαζικοποιήθηκε κατά τη διάρκεια του «άθεου» αυτού αιώνα; – και άλλοι βάλθηκαν ν’ αναζητούν μια πίστη και μια ελπίδα που να μην μπάζει κρύο και να μην ξεφτίζει με τον καιρό.
Η αναζωπύρωση των πνευματικών αξιών είναι σήμερα φανερή στην τέχνη, τη λαϊκή κουλτούρα και την επιστήμη. Η μουσική ρέγκε είναι ξανά δημοφιλής, η trance παίζει στους ρυθμούς του Σίβα και των σαμάνων, το χιπ χοπ εσχάτως θεολογεί (Fugees, Buju Banton) και καλλιτέχνες, όπως ο Μπόι Τζορτζ, ο Τζορτζ Χάρισον, η Κέιτ Μπους και ο «πρώην»-Prince φλερτάρουν τώρα με το Υπερπέραν. «Το σύμπαν κατέχει μια γλώσσα που όλη η πλάση μπορεί να την ακούσει, αλλά εμείς οι άνθρωποι την έχουμε ξεχάσει, και χρειάζεται να την ξαναθυμηθούμε…», υπενθυμίζει ο απλοϊκός, αλλά μεστός πνευματικότητας «Αλχημιστής» του Πάουλο Κοέλιο, από τα πιο εμπορικά βιβλία του ’96. Περιοδικά του κόσμου, όπως το «Time», το «Colours» και ο «Nouvel Observateur», φιλοξενούν εκτεταμένα αφιερώματα στη θρησκεία. Ο Βέντερς («Τα φτερά του έρωτα»), ο Σκορσέζε («Ο τελευταίος πειρασμός»), ο Μπερτολούτσι («Μικρός Βούδας») κινηματογραφούν το υπερβατικό. Η τηλεοπτική παραγωγή του BBC με θέμα τη Βίβλο – ένα εγχείρημα που κανείς δεν αποτόλμησε μετά τον Τζεφιρέλι – γνώρισε μια απρόσμενη, ακόμα και για τους συντελεστές της, επιτυχία. Στο Internet πληθαίνουν καθημερινά τα sites όχι μόνο των παραδοσιακών θρησκειών, αλλά και χιλιάδων αιρέσεων – ακόμα και οικογενειακές λατρείες ανακαλύπτεις. Θα είναι ο Θεός τού αύ- ριο ψηφιακός; Τι λέει γι’ αυτό η ανθρώπινη επιστήμη;
Διαβάστε επίσης
«Όχι μόνο υπάρχει Θεός, αλλά Αυτός είναι η κρίσιμη ανεξιχνίαστη ποσότητα στο Άγιο Δισκοπότηρο όλων των εξηγήσεων», αιφνιδίασε πρόσφατα περιχαρής ο παλαιότερα δηλωμένος άθεος Στίβεν Χόκινγκ. Ο Πολ Ντέιβις, συγγραφέας του «Θεός και Μοντέρνα Φυσική», ο νομπελίστας φυσικός Λίον Λέ ντερμαν, ο Φρανκ Τίπλερ και άλλοι προτείνουν νέες θεωρίες προσέγγισης του θείου με βάση τα τελευταία επιστημονικά δεδομένα. Η εμβάθυνση στην κβαντομηχανική, αλλά και τη θεωρία του χάους, φαίνεται να μας συμφιλιώνει με την ιδέα της ύπαρξης ενός Μεγάλου Πνεύματος πίσω από την πρωταρχική κοσμική εξίσωση. Πολλοί πιστεύουν πως η περίφημη ενοποιητική θεωρία των πάντων, το όνειρο κάθε επιστήμονα, θα ανταμώσει στο τέλος τα εκστατικά βιώματα των μυστικών της Ανατολής.
Το «κίνημα» της επιστροφής στον Θεό εκφράζεται άλλοτε ως προσωπικό βίωμα, άλλοτε ως γραφικότητα κι άλλοτε ως «σάουνα συνείδησης» ή ως ένας ακόμα φέρελπις ολοκληρωτισμός. Έτσι, κάποτε γίνεται δύκολο να ξεχωρίσεις τους αυθεντικά θρησκευόμενους απ’ τους ποικιλώνυμους φανατικούς – «στρατιώτες του Αλλάχ«, Εβραίους ζηλωτές, «αναγεννημένους χριστιανούς» και άλλους επίδοξους κοσμοσωτήρες. Η «ιδανικότερη» θρησκεία, όπως και η «αγνότερη» ιδεολογία, πολλές φορές χρησιμοποιείται ως πρόσχημα εξουσίας και εργαλείο ολοκληρωτισμού. Ο δρόμος για την κόλαση συχνά είναι στρωμένος με τις καλύτερες προθέσεις.
Ωστόσο, φαίνεται πως ο Θεός μάς είναι αναγκαίος και πως, ακόμα κι αν δεν υπήρχε, θα έπρεπε, πράγματι, να τον εφεύρουμε. Η αναγκαιότητα της υπερβατικής εμπειρίας, που έχει εκφραστεί με πολλές μορφές στην ιστορία, ήταν πάντοτε για τον άνθρωπο το ίδιο αναγκαία με την τροφή και το νερό, και εξίσου ζωτική με τον έρωτα και την τέχνη. Η ίδια η ανθρώπινη ηθική χρειάζεται εξωανθρώπινες (μη φθαρτές) αναφορές για να σταθεί. Ο μεταμοντέρνος άνθρωπος ισχυρίζεται πως ξαναεφηύρε τον Θεό του. Πολλοί δια- κρίνουν σ’ αυτό μια ακόμα απόδειξη της έλλειψης πίστης στην (υλική) πρόοδο. Άλλοι το θεωρούν οπισθοδρόμηση κι άλλοι, πάλι, νίκη του ανθρώπινου πνεύματος. Έτσι ή αλλιώς, όπως θα ‘λεγε και ο Οκτάβιο Πας, καθένας στο τέλος θα έχει τον παράδεισο που του αξίζει…
Κωστής Μοσκώφ
(Μορφωτικός ακόλουθος της ελληνικής πρεσβείας στην Αίγυπτο)
Από το 1980 έχει γίνει εμφανής μια τάση σημαντικού μέρους της νεολαίας προς το θρησκευτικό αίσθημα. Η τάση αυτή είναι παγκόσμια. Τη γεννά η κρίση των «ολικών ονείρων», των ονείρων για μια ολική επανάσταση στο πεδίο της οικονομίας, της πολιτικής, της πολιτιστικής ζωής. Ονείρων που θρέψαν πολλές γενιές από το 1917, από την εποχή της Οκτωβριανής Επανάστασης και μετά. Δεν συμφωνώ ότι τα όνειρα αποδείχθηκαν ανέφικτα. Η βαθιά τους κρίση οφείλεται στη σύνθετη πορεία της ιστορίας: ξεκίνησαν να πραγματώνονται σε αδύναμες χώρες και, τελικά, η δυνατότερη οικονομία του καπιταλισμού, με το φιλελεύθερο πρόσωπό του, νίκησε εκεί όπου ο καπιταλισμός απέτυχε με το φασιστικό πρόσωπό του. Ο φασισμός νικήθηκε στα 1945, όμως ο φιλελεύθερος καπιταλισμός, το άλλο του προσωπείο, φαίνεται να κέρδισε τη μάχη πενήντα χρόνια αργότερα. Ωστόσο, η αναζήτηση ενός αποτελεσματικού δρόμου για την ολική αλλαγή έδωσε σημαντικά αποτελέσματα στα χρόνια 1917-1990: η «κόκκινη εποποιία» των χρόνων του ’20, η Αντίσταση και η νίκη στα 1945, η απελευθέρωση της Κίνας, της Κούβας, του Βιετνάμ… Κάποια στιγμή οι θυσίες αποδείχθηκαν υπέρμετρες. Οι λαϊκές μάζες λύγισαν… Όμως, το Βατερλό, που ήταν η ήττα της αστικής επανάστασης στα 1815, το διαδέχτηκε η παγκόσμια νίκη της λίγα χρόνια μετά. Με άλλα ημιτόνια, βέβαια, με άλλους ρυθμούς, τα όνειρα θα βρουν νέους τρόπους να δώσουν τη μάχη. Τα χρόνια αυτά είναι, όπως και να το κάνουμε, χρόνια μιας κάποιας ήττας για το προοδευτικό φρόνημα – η οικονομία επικράτησε στη μάχη-, έστω και αν ο πόλεμος δεν έχει ακόμα χαθεί. Μέσα σ’ αυτό το κλίμα, ο σκεπτόμενος και ο αισθαντικός άνθρωπος βρίσκει καιρό να κάνει κάποιες επιδιορθώσεις στον Λόγο και στην Πράξη του: ο θρησκευόμενος λόγος είχε ολικά απορριφθεί από μεγάλο μέρος του κόσμου με μεταφυσικό τρόπο, βασικά επειδή, στην πλειονότητά του, είχε συνταχθεί με τον σκοταδισμό και την αντίδραση, με κάποιες μόνο λαμπρές εξαιρέσεις. Οι νέοι καιροί δίνουν τη δυνατότητα στον εν εγρηγόρσει άνθρωπο να προσλάβει διαλεκτικά, μέ- σα από τις αντιφάσεις του κόσμου, τον παραγμένο Λόγο και να τον συνδέσει δυναμικά με τα ολικά αιτήματα του ανθρώπου, πλουταίνοντας έτσι και κάνοντας πιο δραστικό τόσο τον Λόγο όσο και την Πράξη του. Η Ορθοδοξία είναι το σώμα μας που εκτείνεται μες στον Καιρό. Γνωρίζοντας βαθύτερα το πριν και το σήμερα, μπορούμε να οικοδομήσουμε πιο δραστικά το αύριο, καταργώ ντας το άδικο της ταξικής κοινωνίας και το απρόσωπο του κόσμου. Χαρακτηριστικό του ελληνικού πολιτισμού είναι ότι δεν δέχεται τις δομές του κόσμου όπως τις βρίσκει, αλλά τις πολεμά και τις αλλάζει, εξανθρωπίζοντας τον κόσμο – μέσα από τις επιτυχίες του και μέσα από τις αποτυχίες του. Ο Έλληνας, μέσ’ από τις αποτυχίες του, έχει γεννήσει την ελληνική τραγωδία – την αφήγηση της τραγωδίας του κόσμου…
Κώστας Ζουράρις (πολιτειολόγος)
Η πρώτη διαπίστωση είναι πως δεν υπήρξε ποτέ μείωση του θρησκευτικού αισθήματος στις σύγχρονες κοινωνίες. Η προσοχή την οποία επικέντρωσαν στο θρησκευτικό φαινόμενο εξωθρησκευτικοί ή εξωεκκλησιαστικοί κύκλοι είναι που δημιούργησε αυτή την εσφαλμένη εντύπωση. Ο θρησκευτικός φανατισμός, τώρα, εμφανίζει πάντοτε ακραία στοιχεία και τα σχετικά ιστορικά παραδείγματα είναι παντού επίκαιρα, υπενθυμίζοντας τον κίνδυνο αυτό. Αλλά η σχέση του ανθρώπου με την εκκλησιαστική σύναξη είναι στοιχείο συστατικό του προσώπου και του λαού ή της Εκκλησίας του Δήμου και των πολιτών, και επομένως η εκκλησιαστική συνείδηση ενός προσώπου ή μιας συγκεκριμένης κοινότητας είναι από τα στοιχεία εκεί- να που συνιστούν την ανθρώπινη ιδιαιτερότητα. Έτσι, η θρησκευτικότητα παραμένει ένα διαχρονικό φαινόμενο που θα εξακολουθεί να υπάρχει όσο υπάρχουν άνθρωποι».
Περικλής Κοροβέσης (συγγραφέας-δημοσιογράφος)
Ο άνθρωπος γεννιέται μέσα στη θρησκεία και τη γλώσσα. Το ερώτημα από που έρχομαι και πού πάω», δηλαδή η αναζήτηση μιας απάντησης πέρα από τη σφαίρα της υλικής και ιστορικής πραγματικότητας, στάθηκε το θεμέλιο κάθε θρησκείας απ’ όταν εμφανίστηκε η πρώτη ανθρώπινη ομάδα. Ακόμα και ο αθεϊσμός, που αρνείται να ενταχθεί στις υπάρχουσες θρησκευτικές δοξασίες, είναι ένα θρησκευτικό φαινόμενο που θέτει τα ίδια ερωτήματα, αλλά δεν δέχεται τις υπάρχουσες απαντήσεις. Οι μεγάλες θρησκείες, όπως χριστιανισμός, ισλαμισμός, βουδισμός – που δεν είναι θρησκεία, αλλά συμπεριφέρεται ως τέτοια -, όπως και οι λιγότερο γνωστές, έχουν αιώνες ιστορία και ουδέποτε έπαψαν να λειτουργούν, να πείθουν και να επεκτείνονται, ακόμα και σε μια εποχή τελείως αντιθρησκευτική, όπου η οικονομία της αγοράς επιβάλλει μια εντελώς υλιστική συμπεριφορά.
Κανείς δεν ανακαλύπτει την Αμερική δύο φορές. Πόσο μάλλον τη θρησκεία. Οι νεοϊεροκήρυκες δεν είναι ούτε ο Συμεών ο Νέος Θεολόγος, ούτε ο Γρηγόριος Παλαμάς, ούτε ο Νικόλαος Καβάσιλας. Είναι γνήσια τέκνα του ιρασιοναλισμού του περασμένου αιώνα, και ειδικά εκείνου του τμήματός του που αντιτάχθηκε παράλογα και αδιάλλακτα στις αρχές του Διαφωτισμού και της Γαλλικής Επανάστασης. Πρόκειται για ένα πολιτικό κίνημα που η ακραία του κατάληξη ήταν τα φασιστικά και ναζιστικά κινήματα αυτού του αι- ώνα. Η θρησκευτική παράνοια, η μυστικιστική δεισιδαιμονία και ο φανατισμός της απόλυτης αλήθειας του προφήτη-ηγέτη είναι φαινόμενα που ανήκουν στην παθολογία των ακροδεξιών κινημάτων. Και εδώ παρατηρείται μια έξαρση, που δεν έχει σχέση με θρησκευτικά κινήματα ή μυστικιστικές εμπειρίες. Οι νεορθόδοξοι, δηλαδή αυτοί που χρησιμοποιούν την Ορθοδοξία ως πολιτική ιδεολογία, είναι αναίρεση του έργου της Εκκλησίας του Χριστού, η οποία αντικαθίσταται από τη δίψα εξουσίας και προβολής των καριεριστών της ψευδορθοδοξίας, εξαγνίζει τον σοβινισμό, τον μιλιταρισμό, τον εθνικισμό και τη μισαλλοδοξία.
Διαβάστε επίσης
Κριτήριο της πίστης δεν είναι ο διανοουμενισμός, που διαμορφώνει μια ειδωλολατρική εικόνα του θείου, αλλά η συμμετοχή σε μια ζωή που δεν έχει σχέση με κοσμικές εξουσίες και που κατά κανόνα στρέφεται τόσο εναντίον του κράτους όσο και της κατεστημένης εκκλησίας, όπως στην περίπτωση της Αποκάλυψης του Ιωάννη.
Τεύχος 121, Μάιος 1997
