Emma Bonino: Έφυγε μια γυναίκα που προτίμησε τη δύσκολη πολιτική από την εύκολη σιωπή

ΕΡΧΕΣΑΙ ΣΥΧΝΑ ΕΔΩ;

ΠΡΟΣΘΗΚΗ ΣΤΗ GOOGLE

Υπάρχουν πολιτικοί που στο τέλος της διαδρομής τους αφήνουν πίσω αξιώματα, φωτογραφίες από επίσημες συναντήσεις και μια μεγάλη λίστα με θέσεις που κατείχαν. Και υπάρχουν κάποιοι άλλοι που αφήνουν πίσω τους ερωτήματα. Πόσο διαφορετικός θα ήταν ο κόσμος αν κανείς δεν είχε τολμήσει κάποτε να πει αυτό που δεν ήθελαν οι περισσότεροι να ακούσουν; Πόσα από όσα σήμερα θεωρούμε αυτονόητα υπήρξαν κάποτε αιτίες σύγκρουσης; Και πόσο εύκολο είναι τελικά να υπερασπίζεσαι μια ιδέα όταν ξέρεις ότι μπορεί να σε κάνει αντιδημοφιλή;

Η Emma Bonino, που πέθανε στις 11 Σεπτεμβρίου 2026 σε ηλικία 78 ετών, έζησε σχεδόν ολόκληρη την πολιτική της ζωή μέσα σε αυτά τα ερωτήματα. Υπήρξε βουλευτής, ευρωβουλευτής, Ευρωπαία επίτροπος, υπουργός Εξωτερικών της Ιταλίας και γερουσιαστής. Όμως οι τίτλοι από μόνοι τους δεν εξηγούν ποια ήταν. Ίσως μάλιστα να λένε το λιγότερο ενδιαφέρον κομμάτι της ιστορίας της. Γιατί η Bonino δεν έμεινε στην ευρωπαϊκή πολιτική επειδή έμαθε να προσαρμόζεται σε αυτήν. Έμεινε επειδή, για περισσότερο από μισό αιώνα, επέμενε να συγκρούεται μαζί της.

Δεν ήταν πάντα εύκολη. Δεν ήταν πάντα δημοφιλής. Και ασφαλώς δεν ήταν μια πολιτικός με την οποία συμφωνούσαν όλοι.

Ήταν όμως παρούσα.

Και κάποιες φορές αυτό είναι πολύ δυσκολότερο.

Πριν γίνουν δικαιώματα, υπήρξαν μάχες

Υπάρχει μια παγίδα όταν κοιτάζουμε το παρελθόν από την ασφάλεια του παρόντος: πιστεύουμε ότι η ιστορία ήταν περίπου προδιαγεγραμμένη. Ότι τα δικαιώματα κάποια στιγμή θα έρχονταν έτσι κι αλλιώς, ότι οι κοινωνίες θα γίνονταν πιο ανοιχτές, ότι οι παλιές απαγορεύσεις θα υποχωρούσαν από μόνες τους.

Σχεδόν ποτέ δεν συμβαίνει έτσι.

Στην Ιταλία της δεκαετίας του 1970, η Bonino βρέθηκε στην πρώτη γραμμή της εκστρατείας για τη νομιμοποίηση των αμβλώσεων. Ήταν μια νεαρή γυναίκα σε μια βαθιά καθολική χώρα, σε μια εποχή πολύ διαφορετική από τη σημερινή, που αποφάσισε όχι απλώς να εκφράσει μια θέση αλλά να συνδέσει ολόκληρη τη δημόσια παρουσία της με αυτήν. Το 1975 συνελήφθη για τη συμμετοχή της στην εκστρατεία υπέρ των παράνομων τότε αμβλώσεων. Τρία χρόνια αργότερα η Ιταλία νομιμοποίησε την άμβλωση.

Είναι εύκολο, σχεδόν πενήντα χρόνια αργότερα, να διαβάζουμε τέτοιες ιστορίες σαν ημερομηνίες σε ένα χρονολόγιο. Είναι δυσκολότερο να φανταστούμε πώς είναι να βρίσκεσαι μέσα σε αυτές όταν το αποτέλεσμα δεν έχει ακόμη κριθεί.

Αυτό ήταν ίσως το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της Bonino. Δεν περίμενε να γίνει μια θέση κοινωνικά ασφαλής για να την υπερασπιστεί.

Ακολούθησαν οι μάχες για τα δικαιώματα των γυναικών, για τις μειονότητες, για τους πρόσφυγες, κατά της θανατικής ποινής και κατά του ακρωτηριασμού των γυναικείων γεννητικών οργάνων. Μάχες διαφορετικές μεταξύ τους, που όμως ενώνονταν από μία βασική ιδέα: ότι η ελευθερία του ανθρώπου δεν μπορεί να εξαρτάται αποκλειστικά από το τι θεωρεί αποδεκτό η πλειοψηφία μιας συγκεκριμένης εποχής.

Και αυτό είναι μια πολιτική στάση πολύ πιο απαιτητική απ’ όσο ακούγεται.

Γιατί είναι σχετικά εύκολο να υπερασπίζεσαι το αυτονόητο όταν έχει ήδη γίνει αυτονόητο.

Το δύσκολο είναι να το υπερασπίζεσαι λίγο πριν.

Δεν προσπάθησε να γίνει «βολική»

Η Emma Bonino μπήκε στην πολιτική σε έναν κόσμο που είχε σχεδιαστεί σχεδόν εξ ολοκλήρου από άνδρες και για άνδρες. Και δεν φαίνεται να πέρασε ιδιαίτερα πολύ χρόνο προσπαθώντας να μάθει πώς θα μπορούσε να γίνει περισσότερο αποδεκτή μέσα σε αυτόν.

Ίσως αυτό να είναι ένα από τα πιο σύγχρονα στοιχεία της ιστορίας της.

Δεν δημιούργησε μια προσεκτικά ελεγχόμενη εικόνα. Δεν έχτισε την καριέρα της πάνω στην ανάγκη να αρέσει. Οι απεργίες πείνας, οι πράξεις πολιτικής ανυπακοής, οι συλλήψεις και οι δημόσιες συγκρούσεις έγιναν κομμάτι μιας πολιτικής γλώσσας που σήμερα ίσως μοιάζει σχεδόν ξένη σε μια εποχή όπου μεγάλο μέρος της δημόσιας ζωής μετριέται σε δημοσκοπήσεις, focus groups και reactions στα social media.

Ακόμη και μια φαινομενικά μικρή λεπτομέρεια από τα χρόνια της στις Βρυξέλλες λέει κάτι για την εποχή μέσα στην οποία κινήθηκε: όταν έγινε Ευρωπαία επίτροπος τη δεκαετία του 1990, ήταν η πρώτη γυναίκα που εμφανίστηκε με παντελόνι σε συνεδρίαση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

Σήμερα αυτό ακούγεται σχεδόν παράλογο.

Και ίσως ακριβώς γι’ αυτό αξίζει να το θυμόμαστε.

Γιατί η πρόοδος έχει μια παράξενη ιδιότητα: όταν ολοκληρωθεί, μας κάνει να ξεχνάμε πόσο παράλογος ήταν κάποτε ο κόσμος που προηγήθηκε.

Για εκείνη η πολιτική δεν σταματούσε στα σύνορα

Η Ιταλία ήταν μόνο ένα μέρος της ιστορίας της. Η Bonino ήταν από εκείνες τις Ευρωπαίες που πίστεψαν πραγματικά στην ιδέα της Ευρώπης, όχι απλώς ως οικονομικής ένωσης ή γραφειοκρατικού μηχανισμού, αλλά ως πολιτικού σχεδίου.

Ως Ευρωπαία επίτροπος τη δεκαετία του 1990 είχε, μεταξύ άλλων, την ευθύνη της ανθρωπιστικής βοήθειας και βρέθηκε κοντά σε μερικές από τις πιο σκοτεινές κρίσεις εκείνων των χρόνων. Η Σομαλία, η Ρουάντα και τα Βαλκάνια δεν ήταν για εκείνη απλώς ονόματα στις σελίδες των διεθνών ειδήσεων. Ταξίδεψε σε περιοχές κρίσεων και συνέδεσε την ευρωπαϊκή της παρουσία με την υπεράσπιση ανθρωπίνων δικαιωμάτων και την ανθρωπιστική δράση.

Αυτό ίσως εξηγεί και γιατί παρέμεινε μέχρι το τέλος τόσο ένθερμη ευρωπαϊστής.

Πίστευε σε μια περισσότερο ενωμένη Ευρώπη ακόμη και όταν η ίδια η Ευρώπη άρχισε να αμφιβάλλει για τον εαυτό της. Το 2024, στα 76 της χρόνια και ενώ είχε ήδη περάσει μια μεγάλη περιπέτεια με την υγεία της, ήταν ξανά υποψήφια στις ευρωεκλογές με το ψηφοδέλτιο «Stati Uniti d’Europa» — «Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης».

Υπάρχει κάτι σχεδόν συγκινητικό σε αυτή τη λεπτομέρεια.

Ύστερα από τόσες δεκαετίες πολιτικής, τόσες ήττες, τόσες απογοητεύσεις και τόσες φορές που η πραγματικότητα είχε αποδειχθεί λιγότερο ιδανική από τις ιδέες, εκείνη εξακολουθούσε να πιστεύει ότι η Ευρώπη μπορούσε να γίνει κάτι περισσότερο.

Δεν είχε κουραστεί να ελπίζει.

Όταν η ζωή γίνεται προσωπική

Το 2015 η Bonino ανακοίνωσε ότι είχε διαγνωστεί με καρκίνο του πνεύμονα.

Ήταν μία από εκείνες τις στιγμές κατά τις οποίες ο δημόσιος άνθρωπος παύει ξαφνικά να προστατεύεται από τον ρόλο του. Τα αξιώματα, οι πολιτικές αντιπαραθέσεις, τα κοινοβούλια και οι τηλεοπτικές συζητήσεις υποχωρούν και μένει κάτι πολύ πιο απλό: ένας άνθρωπος απέναντι στον φόβο.

Η Bonino δεν εξαφανίστηκε.

Συνέχισε να εμφανίζεται δημόσια, συχνά με τα χαρακτηριστικά τουρμπάνια που έγιναν μέρος της εικόνας της στα χρόνια της θεραπείας. Και συνέχισε να μιλά για πολιτική, Ευρώπη και δικαιώματα.

Όχι επειδή δεν φοβόταν.

Το θάρρος, άλλωστε, δεν είναι η απουσία φόβου.

Είναι να συνεχίζεις ενώ γνωρίζεις ότι υπάρχει.

Και ίσως εκεί η δημόσια εικόνα της απέκτησε μια διαφορετική διάσταση. Η γυναίκα που επί δεκαετίες είχε συγκρουστεί με κυβερνήσεις, θεσμούς και κοινωνικές συμβάσεις βρέθηκε αντιμέτωπη με κάτι που δεν μπορούσε να νικήσει με μια απεργία πείνας, μια εκστρατεία ή μια κοινοβουλευτική μάχη.

Κι όμως παρέμεινε εκεί.

Η παράξενη συνάντηση με τον Πάπα

Υπάρχει μία εικόνα από τα τελευταία χρόνια της που ίσως συνοψίζει καλύτερα από πολλές άλλες τη διαδρομή της.

Η Emma Bonino, μια γυναίκα που είχε ταυτιστεί όσο λίγοι στην Ιταλία με τον αγώνα υπέρ των αμβλώσεων και είχε βρεθεί επί δεκαετίες απέναντι σε θέσεις της Καθολικής Εκκλησίας, είχε αναπτύξει μια σχέση αμοιβαίου σεβασμού με τον Πάπα Φραγκίσκο.

Ο Φραγκίσκος είχε μιλήσει δημόσια με θερμά λόγια για εκείνη και το 2024 την επισκέφθηκε στη Ρώμη. Η εικόνα των δυο τους μαζί είχε κάτι που ξεπερνούσε την πολιτική επικαιρότητα: δύο άνθρωποι που μπορούσαν να βρίσκονται σε αντίθετες πλευρές σε θεμελιώδη ζητήματα και παρ’ όλα αυτά να αναγνωρίζουν ο ένας στον άλλον την αξία μιας ζωής αφιερωμένης σε όσα πίστευε.

Ίσως αυτή να είναι μία από τις μεγαλύτερες απώλειες της σημερινής δημόσιας ζωής.

Η ικανότητα να διαφωνείς χωρίς να χρειάζεται να ακυρώσεις τον άνθρωπο απέναντί σου.

Οι γυναίκες που φτάνουν λίγο νωρίτερα

Δεν χρειάζεται να συμφωνήσει κάποιος με την Emma Bonino για να αναγνωρίσει τη σημασία της.

Και ίσως αυτή να είναι η ουσία ενός πραγματικού αποχαιρετισμού. Δεν χρειάζεται να μετατρέψουμε έναν άνθρωπο σε άγιο επειδή πέθανε. Η Bonino υπήρξε πολιτικός, είχε αντιπάλους, έκανε επιλογές που προκάλεσαν οργή, υποστήριξε θέσεις που ακόμη και σήμερα διχάζουν και ασφαλώς δεν είχε πάντα δίκιο.

Αλλά είχε κάτι που η πολιτική χάνει εύκολα.

Το θάρρος της θέσης.

Υπάρχει ένα ιδιαίτερο είδος ανθρώπων —και ίσως ακόμη περισσότερο ένα ιδιαίτερο είδος γυναικών— που μοιάζουν να φτάνουν στην εποχή τους λίγο νωρίτερα απ’ όσο θα έπρεπε. Λένε πράγματα που ακούγονται υπερβολικά. Διεκδικούν πράγματα που η κοινωνία δεν είναι ακόμη έτοιμη να συζητήσει. Ενοχλούν, προκαλούν, πληρώνουν κόστος.

Και ύστερα περνούν τα χρόνια.

Ο κόσμος αλλάζει λίγο.

Κάποιες από τις ιδέες τους γίνονται νόμοι. Κάποιες γίνονται δικαιώματα. Κάποιες γίνονται τόσο καθημερινές ώστε οι επόμενες γενιές δυσκολεύονται να πιστέψουν ότι κάποτε χρειάστηκε να δοθεί μάχη γι’ αυτές.

Και τότε ξεχνάμε εκείνον που βρέθηκε πρώτος απέναντι.

Η Emma Bonino έζησε περισσότερο από μισό αιώνα μέσα στην πολιτική χωρίς να επιλέξει την εύκολη εκδοχή της. Θα μπορούσε πολλές φορές να είχε σωπάσει. Θα μπορούσε να είχε μετριάσει τις θέσεις της, να είχε αποφύγει ορισμένες συγκρούσεις, να είχε προστατεύσει περισσότερο τον εαυτό της.

Δεν το έκανε.

Και αυτό δεν σημαίνει ότι είχε πάντα δίκιο.

Σημαίνει ότι ήταν διατεθειμένη να πληρώσει το κόστος για όσα πίστευε.

Στις 11 Σεπτεμβρίου 2026 η Emma Bonino πέθανε στα 78 της χρόνια. Η Ιταλία αποχαιρετά μια από τις πιο αναγνωρίσιμες πολιτικές προσωπικότητες της μεταπολεμικής ιστορίας της και η Ευρώπη μια γυναίκα που πίστεψε σε αυτήν ακόμη και στις περιόδους που η ίδια η Ευρώπη έμοιαζε να μην πιστεύει αρκετά στον εαυτό της.

Αλλά ίσως ο πιο σωστός τρόπος να θυμόμαστε την Bonino να μην είναι μέσα από τις θέσεις που κατείχε.

Να είναι μέσα από τις μάχες που επέλεξε.

Γιατί στο τέλος της ζωής ενός πολιτικού δεν έχει σημασία μόνο πόσο ψηλά έφτασε.

Έχει σημασία και πόσες φορές θα μπορούσε να είχε σωπάσει  και δεν το έκανε.

Η Emma Bonino προτίμησε τη δύσκολη πολιτική από την εύκολη σιωπή.

Και, είτε συμφωνούσες μαζί της είτε όχι, αυτό είναι κάτι που αξίζει να θυμάσαι.