Ο κόσμος χωρίς χρήμα; Γιατί ο Έλον Μασκ πιστεύει ότι μέχρι το 2036 το χρήμα μπορεί να χάσει την αξία του

Για περισσότερους από πέντε χιλιάδες χρόνια, το χρήμα υπήρξε η κοινή γλώσσα των ανθρώπινων κοινωνιών. Από τα πρώτα μεταλλικά νομίσματα της αρχαιότητας μέχρι τα ψηφιακά πορτοφόλια, τα κρυπτονομίσματα και τις ηλεκτρονικές συναλλαγές, η αξία του παρέμεινε σχεδόν αδιαμφισβήτητη. Δεν ήταν απλώς ένα μέσο πληρωμής. Ήταν ο τρόπος με τον οποίο οργανώθηκε ολόκληρη η οικονομική δραστηριότητα, καθορίστηκαν οι αγορές, διαμορφώθηκαν οι κοινωνίες και χτίστηκαν αυτοκρατορίες.

Σήμερα, όμως, ένας από τους πιο επιδραστικούς επιχειρηματίες της εποχής υποστηρίζει ότι ίσως βρισκόμαστε μπροστά στη μεγαλύτερη οικονομική ανατροπή των τελευταίων αιώνων.

Ο Έλον Μασκ εκτιμά ότι μέχρι το 2036 το χρήμα ενδέχεται να χάσει μεγάλο μέρος της σημασίας του, καθώς η τεχνητή νοημοσύνη και τα ανθρωποειδή ρομπότ θα μπορούν να παράγουν αγαθά και υπηρεσίες σε τέτοια κλίμακα, ώστε η έννοια της έλλειψης – πάνω στην οποία βασίζεται κάθε οικονομία – να αρχίσει να καταρρέει.

Η άποψη αυτή ακούγεται ακραία. Ωστόσο, πίσω από τον εντυπωσιακό τίτλο κρύβεται μια πολύ βαθύτερη συζήτηση, που αφορά όχι μόνο την τεχνολογία αλλά και το μέλλον της ανθρώπινης εργασίας, της επιχειρηματικότητας και του ίδιου του οικονομικού συστήματος.

Η εποχή της αφθονίας αντί της έλλειψης

Ολόκληρη η οικονομική θεωρία βασίζεται σε μια απλή αρχή: οι πόροι είναι περιορισμένοι και οι ανθρώπινες ανάγκες απεριόριστες.

Επειδή δεν υπάρχουν άπειρα σπίτια, τρόφιμα, αυτοκίνητα ή υπηρεσίες, δημιουργείται η ανάγκη για ανταλλαγή, τιμές και χρήμα.

Ο Μασκ υποστηρίζει ότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να ανατρέψει ακριβώς αυτή την εξίσωση.

Αν τα εργοστάσια λειτουργούν σχεδόν αποκλειστικά με ρομπότ, αν η παραγωγή γίνεται χωρίς ανθρώπινη εργασία και αν η AI σχεδιάζει, οργανώνει και διαχειρίζεται κάθε στάδιο της παραγωγικής διαδικασίας, τότε το κόστος παραγωγής μπορεί να μειωθεί σε πρωτοφανή επίπεδα.

Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, βασικά αγαθά όπως η τροφή, οι μεταφορές ή ακόμη και η κατοικία θα μπορούσαν να γίνουν πολύ πιο προσιτά από ό,τι σήμερα.

Δεν σημαίνει ότι θα είναι δωρεάν. Σημαίνει όμως ότι η οικονομία ίσως περάσει από την εποχή της σπανιότητας στην εποχή της αφθονίας.

Και αν η αφθονία γίνει πραγματικότητα, τότε το χρήμα ενδέχεται να χάσει μέρος της δύναμής του.

Τα ανθρωποειδή ρομπότ αλλάζουν τους κανόνες του παιχνιδιού Μέχρι πριν από λίγα χρόνια η αυτοματοποίηση αφορούσε κυρίως εργοστάσια.

Σήμερα η εικόνα είναι διαφορετική.

Οι νέες γενιές ανθρωποειδών ρομπότ σχεδιάζονται ώστε να μπορούν να εκτελούν σχεδόν οποιαδήποτε ανθρώπινη εργασία.

Να μεταφέρουν αντικείμενα.

Να συναρμολογούν προϊόντα.

Να εξυπηρετούν πελάτες.

Να εργάζονται σε αποθήκες.

Να βοηθούν ηλικιωμένους.

Να οδηγούν.

Να μαγειρεύουν.

Να κατασκευάζουν σπίτια.

Η Tesla επενδύει ήδη στο Optimus, ενώ δεκάδες ακόμη εταιρείες αναπτύσσουν αντίστοιχες τεχνολογίες.

Αν αυτά τα συστήματα εξελιχθούν όσο γρήγορα προβλέπεται, τότε η παραγωγική ικανότητα της ανθρωπότητας θα μπορούσε να πολλαπλασιαστεί μέσα σε λίγα χρόνια.

Για πρώτη φορά στην ιστορία, η εργασία δεν θα αποτελεί τον βασικό περιοριστικό παράγοντα της ανάπτυξης.

Η εργασία αλλάζει πριν ακόμη το καταλάβουμε Η μεγαλύτερη αλλαγή ίσως δεν αφορά το χρήμα αλλά την εργασία.

Για περισσότερους από δύο αιώνες, το εισόδημα συνδέεται άμεσα με την ανθρώπινη παραγωγικότητα.

Εργάζεσαι.

Παράγεις αξία.

Αμείβεσαι.

Αυτό το μοντέλο αρχίζει ήδη να μεταβάλλεται.

Η τεχνητή νοημοσύνη γράφει κείμενα, δημιουργεί λογισμικό, αναλύει δεδομένα, σχεδιάζει εικόνες και υποστηρίζει επιχειρηματικές αποφάσεις μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα.

Ταυτόχρονα, τα ρομπότ αποκτούν ολοένα και περισσότερες φυσικές δυνατότητες.

Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι αν θα χαθούν θέσεις εργασίας.

Το πραγματικό ερώτημα είναι ποιες νέες μορφές απασχόλησης θα δημιουργηθούν και πώς θα μοιραστεί ο πλούτος που θα παράγουν οι μηχανές.

Το «Universal High Income» αντί για το Universal Basic Income

Ο Έλον Μασκ χρησιμοποιεί μια ενδιαφέρουσα έννοια.

Δεν μιλά για Universal Basic Income, δηλαδή για ένα βασικό εγγυημένο εισόδημα που θα εξασφαλίζει τα απολύτως απαραίτητα.

Μιλά για Universal High Income.

Η λογική του είναι ότι η παραγωγικότητα της AI μπορεί να γίνει τόσο μεγάλη, ώστε το επίπεδο διαβίωσης να αυξηθεί συνολικά για όλους.

Με άλλα λόγια, οι άνθρωποι δεν θα ζουν απλώς αξιοπρεπώς.

Θα μπορούν να απολαμβάνουν πολύ περισσότερα αγαθά και υπηρεσίες με πολύ μικρότερο οικονομικό κόστος.

Είναι μια αισιόδοξη εκδοχή του μέλλοντος.

Όχι όμως η μοναδική.

Οι οικονομολόγοι διαφωνούν

Πολλοί ειδικοί θεωρούν ότι το σενάριο του Μασκ παραβλέπει έναν βασικό κανόνα της οικονομίας.

Ορισμένοι πόροι δεν μπορούν να πολλαπλασιαστούν από την τεχνητή νοημοσύνη.

Η γη παραμένει περιορισμένη. Η ενέργεια εξακολουθεί να απαιτεί επενδύσεις.

Οι πρώτες ύλες έχουν φυσικά όρια. Το νερό δεν παράγεται από αλγορίθμους.

Ακόμη κι αν η παραγωγή γίνει σχεδόν δωρεάν, οι σπάνιοι πόροι θα συνεχίσουν να αποκτούν υψηλή αξία.

Επομένως, το χρήμα δύσκολα θα εξαφανιστεί και πιθανότερο είναι να αλλάξει ο ρόλος του.

Η νέα μορφή πλούτου

Ίσως τελικά η μεγαλύτερη αλλαγή να μην είναι η εξαφάνιση του χρήματος αλλά η μετατόπιση της αξίας.

Στον 20ό αιώνα, πλούτος σήμαινε εργοστάσια.

Στις αρχές του 21ου αιώνα, σήμαινε δεδομένα και λογισμικό.

Στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, ο πλούτος μπορεί να σημαίνει πρόσβαση στα πιο ισχυρά υπολογιστικά συστήματα, στα μεγαλύτερα ενεργειακά δίκτυα και στα πιο εξελιγμένα μοντέλα AI.

Η αξία μεταφέρεται από το φυσικό προϊόν στην τεχνολογική υποδομή.

Υπάρχει όμως ένα ακόμη πιο κρίσιμο ερώτημα.

Αν η AI παράγει σχεδόν τα πάντα, ποιος θα κατέχει την AI;

Αν λίγες εταιρείες ελέγχουν τα μεγαλύτερα μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης, τα εργοστάσια και τα δίκτυα ρομπότ, τότε η συγκέντρωση οικονομικής ισχύος μπορεί να γίνει μεγαλύτερη από ποτέ.

Σε αυτή την περίπτωση, το πρόβλημα δεν θα είναι η έλλειψη χρημάτων.

Θα είναι η συγκέντρωση της παραγωγής.

Η συζήτηση επομένως δεν αφορά μόνο την τεχνολογία.

Αφορά τη δημοκρατία, τον ανταγωνισμό και την κατανομή του πλούτου.

Το 2036 ίσως να μην είναι το τέλος του χρήματος αλλά η αρχή μιας νέας οικονομίας

Οι πιο τολμηρές προβλέψεις σπάνια επαληθεύονται ακριβώς όπως διατυπώνονται. Ωστόσο, συχνά αποδεικνύονται πολύτιμες επειδή μας αναγκάζουν να σκεφτούμε διαφορετικά. Η πρόβλεψη του Έλον Μασκ πιθανότατα δεν αφορά κυριολεκτικά την εξαφάνιση του χρήματος. Αφορά τη σταδιακή μεταμόρφωση της οικονομίας σε έναν κόσμο όπου η ανθρώπινη εργασία δεν θα αποτελεί πλέον τον βασικό συντελεστή παραγωγής.

Η πραγματική επανάσταση δεν θα είναι ότι θα πάψουμε να πληρώνουμε για αγαθά και υπηρεσίες. Θα είναι ότι η τεχνητή νοημοσύνη θα αλλάξει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο παράγονται, διανέμονται και αποτιμώνται. Και όπως κάθε μεγάλη τεχνολογική επανάσταση, έτσι κι αυτή δεν θα κριθεί μόνο από τις δυνατότητες των μηχανών, αλλά από τις αποφάσεις που θα λάβουν οι κοινωνίες για το πώς θα αξιοποιήσουν τον νέο πλούτο που αυτές θα δημιουργήσουν.

Ίσως, λοιπόν, το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της πρόβλεψης να μην είναι αν το χρήμα θα εξακολουθήσει να υπάρχει το 2036. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν, σε έναν κόσμο όπου η παραγωγή θα γίνεται σχεδόν αυτόματα, η αξία θα συνεχίσει να μετριέται με τον ίδιο τρόπο ή αν η επόμενη μεγάλη οικονομική επανάσταση θα μας αναγκάσει να επαναπροσδιορίσουμε ακόμη και την ίδια την έννοια του πλούτου.