Στενό του Ορμούζ: Το choke point του κόσμου. Η κρίση που όλοι βλέπουν αλλά κανείς δεν θέλει να αντιμετωπίσει

Το Στενό του Ορμούζ δεν είναι απλώς μια στενή θαλάσσια δίοδος ανάμεσα στον Περσικό Κόλπο και τον Ινδικό Ωκεανό. Είναι το σημείο όπου η γεωγραφία μετατρέπεται σε ισχύ. Εκεί όπου η ενέργεια, η πολιτική και η στρατηγική συγκλίνουν σε μια εύθραυστη ισορροπία.

Περίπου το 20% της παγκόσμιας κατανάλωσης πετρελαίου περνά καθημερινά από αυτό το στενό, μαζί με τεράστιες ποσότητες υγροποιημένου φυσικού αερίου. Δεξαμενόπλοια από τη Σαουδική Αραβία, το Κουβέιτ, το Ιράκ και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα διασχίζουν το Ορμούζ για να τροφοδοτήσουν τις οικονομίες της Ευρώπης και της Ασίας.

Αυτό σημαίνει ότι κάθε διαταραχή στη ροή του δεν είναι τοπικό γεγονός. Είναι παγκόσμιο σοκ σε αναμονή.

Και αυτή τη στιγμή, το σοκ αυτό δεν είναι υποθετικό, αλλά πιθανό.

Σε αντίθεση με άλλες γεωπολιτικές κρίσεις που εκδηλώνονται με θεαματικό τρόπο, η ένταση στο Ορμούζ εξελίσσεται σιωπηλά. Δεν υπάρχουν ακόμη εικόνες σύγκρουσης, δεν υπάρχουν ανοιχτές πολεμικές επιχειρήσεις, δεν υπάρχουν τίτλοι που να μιλούν για πόλεμο.

Υπάρχει όμως κάτι πιο επικίνδυνο: συσσώρευση πίεσης.

Ανάμεσα σε αυτές τις δύο δυνάμεις, κινείται ένας τεράστιος όγκος εμπορίου που εξαρτάται από τη σταθερότητα. Και αυτή η σταθερότητα δεν είναι πλέον δεδομένη.

Η συνάντηση της Πέμπτης: μια λεπτή ισορροπία ανάμεσα στη διπλωματία και την πίεση

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η προγραμματισμένη συνάντηση μεταξύ της Ιράν και των Ηνωμένων Πολιτειών την Πέμπτη αποκτά καθοριστική σημασία. Δεν πρόκειται για μια τυπική διπλωματική επαφή, αλλά για μια συνάντηση που οργανώνεται υπό πίεση και με σαφές διακύβευμα: την αποφυγή κλιμάκωσης.

Σύμφωνα με πληροφορίες που μεταδίδουν διεθνή μέσα όπως το Bloomberg, το Reuters και η Wall Street Journal, η συνάντηση θα πραγματοποιηθεί σε ουδέτερο έδαφος, με τη συμμετοχή υψηλόβαθμων αξιωματούχων και από τις δύο πλευρές. Η παρουσία τεχνικών συμβούλων και ειδικών σε θέματα ασφάλειας υποδηλώνει ότι η συζήτηση θα κινηθεί πέρα από τη γενική πολιτική ρητορική και θα αγγίξει πρακτικά ζητήματα.

Το βασικό θέμα που θα τεθεί στο τραπέζι είναι η ελευθερία της ναυσιπλοΐας στο Στενό του Ορμούζ. Οι Ηνωμένες Πολιτείες επιδιώκουν σαφείς δεσμεύσεις ότι δεν θα υπάρξουν παρεμβάσεις στη διέλευση εμπορικών πλοίων, ενώ το Ιράν, από την πλευρά του, αναμένεται να θέσει ζητήματα που αφορούν τις κυρώσεις και τη στρατιωτική παρουσία στην περιοχή.

Παράλληλα, στο τραπέζι θα βρεθούν και θέματα ευρύτερης στρατηγικής σημασίας, όπως η αποφυγή στρατιωτικών επεισοδίων, η δημιουργία μηχανισμών επικοινωνίας σε περιπτώσεις κρίσης και η επαναφορά ενός ελάχιστου επιπέδου εμπιστοσύνης.

Γιατί αυτή η συνάντηση έχει μεγαλύτερη σημασία απ’ ό,τι φαίνεται

Σε πρώτη ανάγνωση, θα μπορούσε κανείς να θεωρήσει ότι πρόκειται για μία ακόμη προσπάθεια διπλωματικής διαχείρισης μιας κρίσης. Όμως αυτή η συνάντηση διαφέρει για έναν βασικό λόγο: πραγματοποιείται σε μια χρονική στιγμή όπου η ένταση δεν έχει ακόμη ξεφύγει από τον έλεγχο, αλλά βρίσκεται πολύ κοντά σε αυτό το σημείο.

Αυτό δημιουργεί μια μοναδική συνθήκη. Από τη μία πλευρά, υπάρχει ακόμη χώρος για συνεννόηση. Από την άλλη, ο χρόνος είναι περιορισμένος.

Διπλωματικές πηγές επισημαίνουν ότι στόχος δεν είναι μια συνολική συμφωνία, αλλά η αποτροπή ενός «ατυχήματος». Σε μια περιοχή όπου στρατιωτικές δυνάμεις βρίσκονται σε κοντινή απόσταση και η ένταση είναι υψηλή, η πιθανότητα παρερμηνειών είναι αυξημένη.

Η δημιουργία μηχανισμών άμεσης επικοινωνίας και η αποσαφήνιση των «κόκκινων γραμμών» είναι ίσως τα πιο κρίσιμα στοιχεία της συνάντησης.

Η αγορά σε αναμονή και το ρίσκο που δεν αποτιμάται σωστά

Παρά τη σοβαρότητα της κατάστασης, οι αγορές δεν έχουν αντιδράσει με τον τρόπο που θα περίμενε κανείς. Οι τιμές του πετρελαίου παραμένουν σχετικά συγκρατημένες, ενώ δεν έχει καταγραφεί πανικός στις χρηματαγορές.

Αυτό, όμως, δεν είναι απαραίτητα θετικό.

Αντίθετα, μπορεί να αποτελεί ένδειξη ότι το ρίσκο δεν αποτιμάται σωστά. Οι αγορές συχνά λειτουργούν με καθυστέρηση σε τέτοιες περιπτώσεις, αντιδρώντας μόνο όταν η κρίση γίνει απτή.

Στην περίπτωση του Ορμούζ, αυτή η καθυστέρηση μπορεί να αποδειχθεί επικίνδυνη. Διότι όταν η αντίδραση έρθει, θα είναι απότομη.

Η Ευρώπη και η αίσθηση του «μακρινού κινδύνου»

Για την Ευρώπη, το Στενό του Ορμούζ μοιάζει γεωγραφικά μακρινό, αλλά οικονομικά κοντινό. Η εξάρτηση από την ενεργειακή ροή της περιοχής παραμένει σημαντική, ακόμη και μετά τις προσπάθειες διαφοροποίησης των τελευταίων ετών.

Αυτό σημαίνει ότι οποιαδήποτε διαταραχή στο Ορμούζ θα έχει άμεσες επιπτώσεις στις τιμές ενέργειας, στο κόστος μεταφορών και τελικά στην καθημερινότητα.

Και όμως, η αντίδραση παραμένει συγκρατημένη. Σαν να πρόκειται για έναν κίνδυνο που αφορά κυρίως άλλους.

Αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο λάθος.

Το σενάριο της αποτυχίας και γιατί δεν χρειάζεται πόλεμος για να ξεφύγει η κατάσταση

Αν η συνάντηση της Πέμπτης δεν αποδώσει, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι θα ξεσπάσει άμεσα πόλεμος. Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη.

Η ένταση θα συνεχίσει να αυξάνεται, οι στρατιωτικές δυνάμεις θα παραμείνουν σε επιφυλακή και η πιθανότητα ενός περιστατικού θα μεγαλώνει. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, δεν χρειάζεται μια συνειδητή απόφαση για σύγκρουση.

Αρκεί ένα λάθος.

Ένα πλοίο που θα παρεκκλίνει από την πορεία του. Μια κίνηση που θα παρερμηνευτεί. Ένα επεισόδιο που θα κλιμακωθεί πιο γρήγορα απ’ όσο μπορεί να ελεγχθεί.

Και τότε, το Στενό του Ορμούζ θα μετατραπεί από choke point σε σημείο ανάφλεξης.

Η Πέμπτη ως καθρέφτης μιας παγκόσμιας αδυναμίας

Η συνάντηση μεταξύ της Ιράν και των Ηνωμένων Πολιτειών δεν θα λύσει τα βαθύτερα προβλήματα της περιοχής. Δεν θα αλλάξει τη γεωπολιτική πραγματικότητα, ούτε θα εξαλείψει την ένταση.

Αλλά μπορεί να κάνει κάτι εξίσου σημαντικό: να κερδίσει χρόνο.

Και σε μια κατάσταση όπως αυτή, ο χρόνος είναι το πιο πολύτιμο νόμισμα.

Το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι μόνο η κρίση στο Ορμούζ. Είναι το γεγονός ότι ο κόσμος εξακολουθεί να εξαρτάται από ένα choke point που δεν μπορεί να ελέγξει πλήρως.

Και όσο αυτή η εξάρτηση παραμένει, κάθε κρίση  μικρή ή μεγάλη  θα έχει τη δυνατότητα να εξελιχθεί σε κάτι πολύ μεγαλύτερο.

Η Πέμπτη, λοιπόν, δεν είναι απλώς μια ημερομηνία.

Είναι μια υπενθύμιση ότι η σταθερότητα δεν είναι δεδομένη. Και ότι, μερικές φορές, το πιο επικίνδυνο σημείο στον πλανήτη δεν είναι αυτό όπου γίνεται ο πόλεμος — αλλά αυτό όπου όλοι προσπαθούν να τον αποφύγουν.