Όταν φεύγει ένας καλλιτέχνης: Γιατί η απώλεια ενός ειδώλου πονάει μια ολόκληρη κοινωνία
Η ψυχολόγος και ψυχοθεραπεύτρια Σμαράγδα Χρηστάκη εξηγεί τη συλλογική εμπειρία πένθους που βιώνουμε με την απώλεια ενός δημοφιλή καλλιτέχνη, όπως ο Γιώργος Μαζωνάκης.
Περιεχόμενα
- Το πένθος για έναν άνθρωπο που δεν γνωρίσαμε
- Όταν η προσωπική ανάμνηση γίνεται συλλογική εμπειρία
- Γιατί η απώλεια ενός καλλιτέχνη ξυπνά τη δική μας ιστορία
- Η ανδρική σχέση με το πένθος: Όταν η συγκίνηση δυσκολεύεται να βρει λέξεις
- Ο καλλιτέχνης ως σύμβολο μιας εποχής
- Από τη θλίψη στη σύνδεση και τη δημιουργία
- Όταν το πένθος γίνεται δυσβάσταχτο
- Το τελευταίο τραγούδι δεν είναι πάντα το τέλος
Υπάρχουν ειδήσεις που τις διαβάζεις και συνεχίζεις τη μέρα σου και υπάρχουν κι εκείνες που σε κάνουν να αφήσεις για λίγο το κινητό, να κοιτάξεις στο κενό και να θυμηθείς μια άλλη εποχή της ζωής σου. Ο θάνατος ενός αγαπημένου καλλιτέχνη ανήκει συχνά στη δεύτερη κατηγορία.
Μπορεί να μην τον είχαμε γνωρίσει ποτέ προσωπικά, να μην είχαμε ανταλλάξει ούτε μία κουβέντα μαζί του, κι όμως, η φωνή του μας συνόδευσε σε έναν χωρισμό, ένα τραγούδι του έγινε το soundtrack μιας παρέας, ένας στίχος του μας θύμισε κάτι από τον εαυτό μας. Σε αυτές τις περιπτώσεις, απώλειά του μοιάζει σα να κλείνει ένα κεφάλαιο της δικής μας ζωής.
Ως ψυχολόγος, θα έλεγα ότι αυτή η αντίδραση δεν είναι ούτε υπερβολική ούτε παράλογη. Είναι μια πολύ ανθρώπινη συνέπεια του τρόπου με τον οποίο ο πολιτισμός, η μνήμη και οι σχέσεις μας με τους άλλους συνδέονται μέσα μας.
Το πένθος για έναν άνθρωπο που δεν γνωρίσαμε
Υπάρχει ένας χρήσιμο όρος για να περιγράψουμε αυτή την εμπειρία: παρακοινωνική σχέση. Πρόκειται για τη μονόπλευρη, αλλά συχνά συναισθηματικά ουσιαστική σχέση που αναπτύσσουμε με ένα δημόσιο πρόσωπο μέσα από τη μουσική, τον κινηματογράφο, τις συνεντεύξεις ή τις εμφανίσεις του. Δεν σημαίνει ότι πιστεύουμε πως γνωρίζουμε πραγματικά τον καλλιτέχνη σε όλες του τις διαστάσεις. Σημαίνει ότι έχουμε σχηματίσει μια εσωτερική εικόνα του, η οποία μπορεί να συνδέεται με συναισθήματα οικειότητας, θαυμασμού και συντροφικότητας.
Ένας καλλιτέχνης μπορεί να γίνει, χωρίς να το γνωρίζει, μέρος της προσωπικής μας ιστορίας. Η φωνή του ακούστηκε όταν ερωτευτήκαμε, οι ταινίες του μας κράτησαν συντροφιά σε δύσκολες νύχτες, οι στίχοι του έδωσαν λέξεις σε συναισθήματα που δεν μπορούσαμε να εκφράσουμε. Όταν πεθαίνει, δεν χάνουμε μόνο εκείνον, χάνουμε και την αίσθηση ότι υπάρχει ακόμη στον κόσμο ένας άνθρωπος που συνδέεται με αυτές τις εμπειρίες. Αυτό μπορεί να προκαλέσει πραγματική θλίψη, ακόμη κι αν η σχέση δεν ήταν αμφίδρομη.
Όταν η προσωπική ανάμνηση γίνεται συλλογική εμπειρία
Η απώλεια ενός δημοφιλούς καλλιτέχνη έχει μια ιδιαιτερότητα: συμβαίνει ταυτόχρονα σε χιλιάδες ή εκατομμύρια ανθρώπους. Η είδηση μεταδίδεται, οι άνθρωποι μοιράζονται φωτογραφίες, τραγούδια, αποσπάσματα από συνεντεύξεις και προσωπικές ιστορίες. Έτσι δημιουργείται αυτό που μπορούμε να ονομάσουμε συλλογικό πένθος. Δεν πρόκειται για ένα ενιαίο συναίσθημα που βιώνουν όλοι με τον ίδιο τρόπο, αλλά για μια κοινή συναισθηματική συνθήκη, μέσα στην οποία οι άνθρωποι αναγνωρίζουν ο ένας τη συγκίνησή του άλλου.
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ενισχύουν αυτή τη διαδικασία. Εκείνος που πενθεί δεν αισθάνεται πλέον μόνος με τη θλίψη του. Βλέπει ότι κι άλλοι άνθρωποι θυμούνται το ίδιο τραγούδι, συγκινούνται από την ίδια ερμηνεία, αισθάνονται ότι αποχαιρετούν ένα κομμάτι της εποχής τους. Η κοινωνική αυτή διάσταση μπορεί να λειτουργήσει ανακουφιστικά. Η κοινή συγκίνηση δημιουργεί ένα αίσθημα σύνδεσης: «Δεν είμαι ο μόνος που νιώθει έτσι» κι η αναγνώριση αυτή έχει ψυχολογική αξία, ιδιαίτερα σε μια εποχή όπου πολλοί άνθρωποι δυσκολεύονται να εκφράσουν ανοιχτά την ευαλωτότητά τους.
Διαβάστε επίσης
Γιατί η απώλεια ενός καλλιτέχνη ξυπνά τη δική μας ιστορία
Συχνά, το πιο δυνατό στοιχείο του πένθους δεν είναι μόνο η σκέψη του θανάτου, αλλά η επιστροφή σε όσα συμβολίζει ο άνθρωπος που έφυγε. Ένα τραγούδι μπορεί να μας γυρίσει στα φοιτητικά μας χρόνια, μια ταινία να μας θυμίσει τον πατέρα μας, μια συναυλία να ξαναφέρει μπροστά μας μια παρέα που έχει πλέον διαλυθεί. Ο καλλιτέχνης λειτουργεί σαν ένας συναισθηματικός σύνδεσμος ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν.
Η μνήμη δεν είναι απλή αποθήκευση πληροφοριών. Είναι ένα δίκτυο συνδέσεων ανάμεσα σε πρόσωπα, αισθήσεις, συναισθήματα και γεγονότα. Όταν χάνεται ένας καλλιτέχνης που έχει συνδεθεί με σημαντικές περιόδους της ζωής μας, μπορεί να ενεργοποιηθεί ένα ευρύτερο πένθος: για τον χρόνο που πέρασε, για ανθρώπους που δεν βρίσκονται πια κοντά μας, ακόμη και για τον παλιότερο εαυτό μας. Γι’ αυτό μερικές φορές δεν κλαίμε μόνο για τον καλλιτέχνη, κλαίμε για τον άνθρωπο που ήμασταν όταν τον ακούγαμε.
Η ανδρική σχέση με το πένθος: Όταν η συγκίνηση δυσκολεύεται να βρει λέξεις
Πολλοί άνδρες μεγαλώνουν με την πεποίθηση ότι πρέπει να παραμένουν ψύχραιμοι, δυνατοί και λειτουργικοί. Η θλίψη, η ευαισθησία και η ανάγκη για παρηγοριά μπορεί να βιώνονται ως κάτι που πρέπει να κρύψουν ή να ξεπεράσουν γρήγορα. Ωστόσο, το πένθος δεν υπακούει σε κανόνες ανδρισμού. Μπορεί να εκφραστεί με δάκρυα, σιωπή, θυμό, νοσταλγία, ανάγκη για παρέα ή ακόμη και με την επιθυμία να ακούσουμε ξανά και ξανά το ίδιο τραγούδι. Δεν υπάρχει μία «σωστή» ανδρική αντίδραση στην απώλεια. Το να συγκινείται ένας άνδρας από τον θάνατο ενός καλλιτέχνη δεν τον κάνει λιγότερο δυνατό. Αντίθετα, η ικανότητα να αναγνωρίζει και να αντέχει τα συναισθήματά του αποτελεί σημαντικό στοιχείο ψυχικής ανθεκτικότητας.
Η συναισθηματική ωριμότητα δεν είναι η απουσία πόνου. Είναι η δυνατότητα να τον αναγνωρίζουμε χωρίς να χρειάζεται να τον μετατρέψουμε σε ντροπή ή άρνηση.
Ο καλλιτέχνης ως σύμβολο μιας εποχής
Κάποιοι καλλιτέχνες ξεπερνούν τα όρια του έργου τους. Γίνονται σύμβολα μιας γενιάς, μιας κοινωνικής αλλαγής, ενός τρόπου ζωής ή μιας κοινής πολιτισμικής εμπειρίας. Η απώλειά τους μπορεί να προκαλέσει την αίσθηση ότι χάνεται ένας μάρτυρας της ιστορίας μας. Ένας άνθρωπος που εξέφρασε φόβους, επιθυμίες και όνειρα τα οποία μοιράστηκαν πολλοί.
Αυτό είναι ιδιαίτερα έντονο όταν ο καλλιτέχνης συνδέεται με μια περίοδο που η κοινωνία θυμάται ως σημαντική: τα χρόνια της νεότητας, μια εποχή πολιτικών ή κοινωνικών αλλαγών, μια μουσική σκηνή που διαμόρφωσε την ταυτότητα μιας γενιάς. Το πένθος, επομένως, μπορεί να έχει και πολιτισμική διάσταση. Η κοινωνία δεν αποχαιρετά μόνο ένα πρόσωπο, αναμετριέται με την αλλαγή, τη φθορά του χρόνου και την αίσθηση ότι ένας κόσμος που γνώριζε μεταμορφώνεται.
Από τη θλίψη στη σύνδεση και τη δημιουργία
Παρά τον πόνο, η απώλεια ενός καλλιτέχνη μπορεί να δημιουργήσει και κάτι βαθιά θετικό. Οι άνθρωποι επιστρέφουν στο έργο του, ανακαλύπτουν παλιές δημιουργίες, συζητούν για την επιρροή του και μοιράζονται αναμνήσεις. Με αυτόν τον τρόπο, το έργο συνεχίζει να λειτουργεί ως ζωντανός φορέας σύνδεσης. Ένα τραγούδι που ακούγεται ξανά, μια ταινία που προβάλλεται, ένα βιβλίο που ανοίγει από την αρχή, μπορούν να γίνουν τρόποι να τιμήσουμε τη μνήμη χωρίς να παραμένουμε εγκλωβισμένοι στην απώλεια.
Η ψυχολογία του πένθους δεν υποστηρίζει ότι πρέπει να ξεχάσουμε για να προχωρήσουμε. Αντίθετα, η σύγχρονη προσέγγιση αναγνωρίζει ότι μπορούμε να διατηρούμε έναν εσωτερικό δεσμό με εκείνους που χάσαμε, ενώ παράλληλα συνεχίζουμε τη ζωή μας. Ο καλλιτέχνης μπορεί να μην βρίσκεται πια εδώ, αλλά η επίδρασή του στις ζωές των ανθρώπων παραμένει κι αυτή η επίδραση δεν είναι απλώς μια αφηρημένη ιδέα, είναι οι αναμνήσεις, οι επιλογές, οι συγκινήσεις και οι στιγμές που συνδέθηκαν με το έργο του.
Όταν το πένθος γίνεται δυσβάσταχτο
Για τους περισσότερους ανθρώπους, η θλίψη για έναν καλλιτέχνη είναι μια φυσιολογική και προσωρινή συναισθηματική αντίδραση. Ωστόσο, σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να ενεργοποιήσει παλαιότερες απώλειες, προσωπικά τραύματα ή μια βαθύτερη δυσκολία διαχείρισης του πένθους.
Αν η θλίψη παραμένει έντονη για μεγάλο διάστημα, επηρεάζει σημαντικά τον ύπνο, την εργασία, τις σχέσεις ή την καθημερινή λειτουργικότητα, είναι χρήσιμο να αναζητήσουμε υποστήριξη από έναν ειδικό ψυχικής υγείας.
Δεν χρειάζεται να περιμένουμε να συμβεί κάτι «αρκετά σοβαρό» για να ζητήσουμε βοήθεια. Η ψυχολογική φροντίδα δεν ακυρώνει το συναίσθημα ούτε μειώνει τη σημασία της απώλειας. Μας βοηθά να καταλάβουμε τι ακριβώς έχει αγγίξει μέσα μας και να βρούμε έναν τρόπο να το διαχειριστούμε.
Το τελευταίο τραγούδι δεν είναι πάντα το τέλος
Ο θάνατος ενός αγαπημένου καλλιτέχνη μάς θυμίζει κάτι που συχνά ξεχνάμε μέσα στην καθημερινότητα: οι άνθρωποι μπορεί να φεύγουν, αλλά οι σχέσεις που δημιουργήσαμε με το έργο τους συνεχίζουν να μας διαμορφώνουν. Ένα τραγούδι, ένας ρόλος, μια φράση ή μια μελωδία μπορούν να παραμείνουν ζωντανά πολύ μετά την απουσία του δημιουργού τους. Όχι επειδή αρνούμαστε τον θάνατο, αλλά επειδή αναγνωρίζουμε τη δύναμη της ανθρώπινης δημιουργίας να περνά από τον έναν άνθρωπο στον άλλον.
Ίσως αυτός να είναι και ο βαθύτερος κοινωνικός αντίκτυπος της απώλειας: μας φέρνει αντιμέτωπους με τη θνητότητα, αλλά ταυτόχρονα μας θυμίζει πόσο βαθιά μπορούμε να αγγίξουμε ο ένας τη ζωή του άλλου.
Και κάπου εκεί, ανάμεσα στη θλίψη και τη μνήμη, ακούμε ξανά ένα τραγούδι. Για λίγο, ο άνθρωπος που έφυγε μοιάζει να είναι ακόμη εδώ και μαζί του, ένα κομμάτι από εμάς που δεν χάθηκε ποτέ.
