Ναρκισσιστής, OCD, ADHD, Κατάθλιψη: Όταν η ποπ κουλτούρα φοράει τη λευκή μπλούζα του ψυχιάτρου
Είναι τελικά νάρκισσος ή απλά χρησιμοποιούμε λάθος το ψυχιατρικό λεξιλόγιο; Μια ειδικός εξηγεί.
Περιεχόμενα
Υπάρχει κάτι παράδοξα γοητευτικό στις διαγνώσεις. Βάζουν τάξη στο χάος. Δίνουν όνομα σε αυτό που μας πληγώνει, μας μπερδεύει ή μας θυμώνει. Είναι πολύ πιο ανακουφιστικό να πεις «ήταν νάρκισσος», παρά να αποδεχτείς ότι οι ανθρώπινες σχέσεις είναι σύνθετες. Πολύ πιο εύκολο να αποδώσεις την αφηρημάδα σου στο ADHD παρά να αναρωτηθείς τι κάνει τον εγκέφαλό σου να δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί μέσα σε έναν κόσμο που δεν σταματά ποτέ να απαιτεί την προσοχή σου.
Κάπως έτσι, σχεδόν αθόρυβα, η ψυχιατρική βγήκε από τα πανεπιστημιακά συγγράμματα και τα θεραπευτικά γραφεία και εγκαταστάθηκε στην καθημερινή μας γλώσσα. Σήμερα, οι διαγνώσεις ταξιδεύουν από βίντεο τριάντα δευτερολέπτων στο TikTok, γίνονται τίτλοι σε podcasts σχέσεων, hashtags στο Instagram και ατάκες στις συζητήσεις της παρέας. Μέσα σε λίγα λεπτά μπορεί κανείς να μάθει πώς να αναγνωρίζει έναν «νάρκισσο», πώς να καταλάβει αν έχει ADHD ή γιατί ο πρώην του ήταν «ξεκάθαρα διπολικός».
Αν το δει κανείς επιφανειακά, αυτή η αλλαγή μοιάζει μόνο θετική. Και, σε μεγάλο βαθμό, είναι. Για δεκαετίες η ψυχική υγεία ήταν ένα θέμα που καλυπτόταν από σιωπή, φόβο και προκατάληψη. Οι άνθρωποι δίσταζαν να ζητήσουν βοήθεια, οι ψυχικές διαταραχές αντιμετωπίζονταν σαν προσωπική αποτυχία και η θεραπεία συχνά αποτελούσε αντικείμενο ντροπής.
Σήμερα μιλάμε περισσότερο κι αυτό είναι μια σημαντική κοινωνική κατάκτηση. Όμως, όπως συμβαίνει συχνά όταν η επιστήμη συναντά την ποπ κουλτούρα, κάτι χάνεται στη μετάφραση.
Οι ψυχιατρικοί όροι έγιναν μέρος της καθημερινότητάς μας, αλλά όχι πάντα με το νόημα που έχουν πραγματικά. Και κάπου εκεί αρχίσαμε να μπερδεύουμε τις φυσιολογικές δυσκολίες της ζωής με τις ψυχικές διαταραχές.
Η ψυχική υγεία δεν λειτουργεί με διακόπτες
Ίσως η μεγαλύτερη παρανόηση της εποχής μας είναι ότι αντιμετωπίζουμε την ψυχική υγεία σαν έναν διακόπτη. Ή είσαι καλά ή είσαι ψυχικά ασθενής. Ή είσαι «φυσιολογικός» ή έχεις κάποια διάγνωση. Ο ανθρώπινος ψυχισμός δεν λειτουργεί με τόσο καθαρά όρια όμως.
Όλοι θα νιώσουμε έντονο άγχος, πολλοί θα περάσουμε περιόδους βαθιάς θλίψης, άλλοι θα κάνουμε σκέψεις που μας τρομάζουν, θα βιώσουμε εμμονές, θα χάσουμε τη συγκέντρωσή μας, θα αντιδράσουμε παρορμητικά ή θα αισθανθούμε ότι δεν αναγνωρίζουμε τον εαυτό μας. Αυτές οι εμπειρίες, όσο δυσάρεστες κι αν είναι, αποτελούν μέρος της ανθρώπινης ζωής.
Η διαφορά ανάμεσα στην ψυχική δυσφορία και σε μια ψυχιατρική διαταραχή δεν βρίσκεται στην ύπαρξη αυτών των συναισθημάτων ή συμπεριφορών. Βρίσκεται στην ένταση, στη διάρκεια, στη συχνότητά τους και, κυρίως, στο κατά πόσο επηρεάζουν τη λειτουργικότητα και την ποιότητα ζωής του ανθρώπου.
Με άλλα λόγια, η ψυχική υγεία μοιάζει περισσότερο με ένα συνεχές παρά με δύο ξεχωριστές κατηγορίες. Δεν υπάρχουν μόνο οι «καλά» και οι «άρρωστοι». Υπάρχει μια μεγάλη γκρίζα περιοχή, μέσα στην οποία κινούμαστε όλοι σε διαφορετικές φάσεις της ζωής μας. Κι αυτή η πολυπλοκότητα δεν χωρά εύκολα σε ένα βίντεο εξήντα δευτερολέπτων.
Διαβάστε επίσης
Γιατί αγαπήσαμε τόσο πολύ τις διαγνώσεις;
Οι άνθρωποι έχουμε μια βαθιά ανάγκη να κατανοούμε τον κόσμο. Και οι διαγνώσεις προσφέρουν ακριβώς αυτό: μια αίσθηση τάξης μέσα στο χάος.
Ένας χαρακτηρισμός μπορεί να λειτουργήσει σαν εξήγηση, σαν παρηγοριά ή ακόμη και σαν δικαίωση. Αν ο σύντροφός μου είναι «νάρκισσος», τότε η συμπεριφορά του αποκτά ένα όνομα. Αν δυσκολεύομαι να οργανωθώ, ίσως να φταίει το ADHD. Αν νιώθω εξαντλημένος μετά από έναν δύσκολο μήνα, ίσως να έχω κατάθλιψη.
Οι λέξεις έχουν δύναμη και δίνουν νόημα στις εμπειρίες μας. Έχουν όμως και ένα κόστος όταν χρησιμοποιούνται χωρίς γνώση, γιατί κάθε φορά που μετατρέπουμε μια ψυχιατρική διάγνωση σε καθημερινό χαρακτηρισμό, αφαιρούμε κάτι από τη σημασία της. Και μαζί με αυτό, και κάτι από την εμπειρία των ανθρώπων που πραγματικά ζουν με αυτές τις διαταραχές…
Ένας χαρακτηρισμός μπορεί να λειτουργήσει σαν εξήγηση, σαν παρηγοριά ή ακόμη και σαν δικαίωση. Αν ο σύντροφός μου είναι «νάρκισσος», τότε η συμπεριφορά του αποκτά ένα όνομα. Αν δυσκολεύομαι να οργανωθώ, ίσως να φταίει το ADHD. Αν νιώθω εξαντλημένος μετά από έναν δύσκολο μήνα, ίσως να έχω κατάθλιψη.
«Είναι νάρκισσος»
Αν έπρεπε να ανακηρύξουμε τη λέξη της τελευταίας δεκαετίας, δύσκολα θα συναγωνιζόταν κάτι τον «νάρκισσο». Έχει γίνει σχεδόν συνώνυμο του εγωιστή, του χειριστικού συντρόφου, του ανθρώπου που δεν ζήτησε ποτέ συγγνώμη, του πρώην που μας πλήγωσε. Σήμερα, αρκεί μια δύσκολη σχέση για να ακούσει κανείς τη διάγνωση από φίλους, influencers ή κάποιο βίντεο στα social media. Μόνο που η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη.
Η Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας δεν περιγράφει απλώς έναν άνθρωπο με μεγάλο εγώ. Πρόκειται για μια διαταραχή προσωπικότητας που χαρακτηρίζεται από ένα επίμονο μοτίβο μεγαλοπρέπειας, έντονης ανάγκης για θαυμασμό και σημαντικών δυσκολιών στην ενσυναίσθηση και στις διαπροσωπικές σχέσεις. Πίσω από την εικόνα της υπεροχής κρύβεται συχνά μια εύθραυστη αυτοεκτίμηση, που εξαρτάται υπερβολικά από την εξωτερική επιβεβαίωση.
Διαβάστε επίσης
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος που συμπεριφέρεται εγωκεντρικά πάσχει από διαταραχή προσωπικότητας. Όλοι έχουμε στιγμές που λειτουργούμε περισσότερο με βάση τις δικές μας ανάγκες, όλοι αναζητούμε αναγνώριση και όλοι, υπό ορισμένες συνθήκες, μπορούμε να γίνουμε λιγότερο διαθέσιμοι για τους άλλους.
Το πρόβλημα ξεκινά όταν μια τόσο σοβαρή κλινική διάγνωση γίνεται συνώνυμη του «δύσκολου ανθρώπου». Γιατί τότε δεν αδικούμε μόνο εκείνον που χαρακτηρίζουμε, αδειάζουμε και την ίδια τη διάγνωση από το πραγματικό της περιεχόμενο.
«Έχω OCD, δεν αντέχω την ακαταστασία»
Αν κάθε άνθρωπος που εκνευρίζεται όταν βλέπει στραβά τοποθετημένα βιβλία είχε Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή, τα ψυχιατρικά νοσοκομεία θα είχαν πολύ μεγαλύτερη πληρότητα. Η αλήθεια είναι ότι το OCD δεν έχει σχεδόν καμία σχέση με την απλή αγάπη για την τάξη ή την τελειομανία.
Η Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή χαρακτηρίζεται από επίμονες, ανεπιθύμητες σκέψεις (τις ιδεοληψίες) και από επαναλαμβανόμενες πράξεις ή νοητικές τελετουργίες (τους καταναγκασμούς) που το άτομο αισθάνεται υποχρεωμένο να κάνει για να μειώσει το άγχος του. Δεν πρόκειται για μια «ιδιοτροπία», πρόκειται για μια σοβαρότατη κατάσταση που ωθεί τον πάσχοντα να καταναλώνει ώρες κάθε ημέρα και να περιορίζει δραματικά την καθημερινότητά του.
Το να θέλεις το σπίτι σου καθαρό δεν είναι OCD. Το να ελέγχεις δεκάδες φορές αν κλείδωσες την πόρτα, γνωρίζοντας λογικά ότι την έχεις ήδη κλειδώσει αλλά αδυνατώντας να σταματήσεις, είναι κάτι πολύ διαφορετικό.
Όταν ονομάζουμε κάθε δύσκολη ημέρα «κατάθλιψη», κινδυνεύουμε να κάνουμε δύο λάθη ταυτόχρονα: να ψυχολογικοποιούμε τις φυσιολογικές δυσκολίες της ζωής και να υποτιμούμε τη βαρύτητα μιας διαταραχής που μπορεί να γίνει πραγματικά απειλητική για τη ζωή.
«Έχω κατάθλιψη»
Ίσως καμία άλλη λέξη δεν χρησιμοποιείται τόσο συχνά όσο η «κατάθλιψη». Κι όμως, η θλίψη δεν είναι παθολογία. Ένας χωρισμός, μια επαγγελματική αποτυχία, η απώλεια ενός αγαπημένου ανθρώπου ή μια περίοδος έντονης πίεσης μπορούν να μας κάνουν να νιώθουμε ότι η ζωή έχασε προσωρινά τη φωτεινότητά της. Μπορεί να είναι επώδυνο, δύσκολο, είναι, όμως, και βαθιά ανθρώπινο.
Η κατάθλιψη είναι κάτι διαφορετικό. Δεν αφαιρεί μόνο τη χαρά, αλλά την επιθυμία, την ενέργεια, τη δυνατότητα να απολαύσει κανείς ακόμη και όσα άλλοτε αγαπούσε. Οι πιο απλές καθημερινές δραστηριότητες μπορεί να μοιάζουν ακατόρθωτες, ενώ αισθήματα αναξιότητας, ενοχής και απελπισίας κυριαρχούν στην εμπειρία του ανθρώπου.
Όταν ονομάζουμε κάθε δύσκολη ημέρα «κατάθλιψη», κινδυνεύουμε να κάνουμε δύο λάθη ταυτόχρονα: να ψυχολογικοποιούμε τις φυσιολογικές δυσκολίες της ζωής και να υποτιμούμε τη βαρύτητα μιας διαταραχής που μπορεί να γίνει πραγματικά απειλητική για τη ζωή.
Διαβάστε επίσης
«Είναι διπολικός»
Ένας άνθρωπος που είναι ευδιάθετος το πρωί και εκνευρισμένος το βράδυ δεν είναι διπολικός. Είναι… άνθρωπος. Η Διπολική Διαταραχή δεν περιγράφει τις συνηθισμένες εναλλαγές της διάθεσης που όλοι βιώνουμε. Πρόκειται για μια σοβαρή ψυχική διαταραχή που χαρακτηρίζεται από επεισόδια μανίας ή υπομανίας και επεισόδια κατάθλιψης, τα οποία μπορούν να διαρκέσουν ημέρες ή και εβδομάδες.
Κατά τη διάρκεια ενός μανιακού επεισοδίου, το άτομο μπορεί να κοιμάται ελάχιστα χωρίς να αισθάνεται κόπωση, να παρουσιάζει υπερβολική αυτοπεποίθηση, να παίρνει επικίνδυνες οικονομικές ή προσωπικές αποφάσεις και να νιώθει ότι τίποτα δεν μπορεί να το σταματήσει. Δεν πρόκειται για μια «έντονη προσωπικότητα». Είναι μια κατάσταση που μπορεί να ανατρέψει σχέσεις, εργασία και ολόκληρη τη ζωή ενός ανθρώπου.
«Μάλλον έχω ADHD»
Ζούμε στην εποχή της διάσπασης προσοχής. Τα κινητά μάς διακόπτουν κάθε λίγα λεπτά, oι ειδοποιήσεις ανταγωνίζονται η μία την άλλη, η πληροφορία καταναλώνεται σε βίντεο λίγων δευτερολέπτων. Είναι απορίας άξιο πώς σχεδόν όλοι οι άνθρωποι δεν δυσκολεύονται πλέον να συγκεντρωθούν. Αν με ρωτάτε προσωπικά, βλέποντας τα περισσότερα εφηβάκια μου να κουνάνε με αυτή τη σπασμωδική ρυθμικότητα τον αντίχειρά τους, πάνω στην οθόνη του κινητού, έχοντας στο background την αδιανόητα γρήγορη εναλλαγή από περιγραφικές φωνές, ποπ ήχους, λαικά άσματα και κάπου ενδιάμεσα να πετάγεται και λίγη τραπ, κι εκείνα με το ΙΔΙΟ ΑΚΡΙΒΩΣ ύφος (όλα θα μπορούσαν να παίξουν πόκερ έτσι!), συγνώμη, αλλά πείτε μου πως δεν παραπαίουν μεταξύ αποχαύνωσης και διάσπασης προσοχής!
Παρόλα αυτά η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ) είναι μια νευροαναπτυξιακή διαταραχή που εμφανίζεται από την παιδική ηλικία και επηρεάζει συστηματικά την προσοχή, την οργάνωση, την αυτορρύθμιση και πολλές φορές την παρορμητικότητα. Δεν πρόκειται για μια περιστασιακή δυσκολία συγκέντρωσης ούτε για τη φυσιολογική κόπωση που όλοι βιώνουμε μετά από ώρες μπροστά σε μια οθόνη.
Επανέρχομαι όμως στο ότι και εμπειρικά (και από την παγκόσμια βιβλιογραφία) όμως προκύπτει πως τα περισσότερα παιδιά σήμερα, ξεκινώντας από τις ηλικίες των 6-7 και σίγουρα μέχρι τα 15, έχουν καταφέρει να αλλάξουν τη νευροφυσιολογία του εγκεφάλου τους (κοινώς να «κάψουν» αρκετά νεύρα τους), ώστε βασικές γνωστικές λειτουργίες όπως η μνήμη, η συγκέντρωση, η κριτική ικανότητα, η οργανωτικές ικανότητες να φθίνουν σημαντικά!
Όταν κάθε εγωιστής γίνεται «νάρκισσος», κάθε στεναχώρια «κατάθλιψη» και κάθε αφηρημάδα «ADHD», οι πραγματικές διαταραχές αρχίζουν να χάνουν το νόημά τους. Οι άνθρωποι που ζουν καθημερινά με αυτές δυσκολεύονται ακόμη περισσότερο να γίνουν κατανοητοί, ενώ όσοι περνούν μια φυσιολογική περίοδο ψυχικής δυσφορίας μπορεί να αρχίσουν να πιστεύουν ότι νοσούν.
Οι λέξεις έχουν βάρος
Θα μπορούσε εύλογα να αναρωτηθεί κανείς: «Έχει πραγματικά τόση σημασία; Δεν είναι απλώς τρόπος του λέγειν;». Έχει σημασία, γιατί οι λέξεις δεν περιγράφουν μόνο την πραγματικότητα, τη διαμορφώνουν.
Όταν κάθε εγωιστής γίνεται «νάρκισσος», κάθε στεναχώρια «κατάθλιψη» και κάθε αφηρημάδα «ADHD», οι πραγματικές διαταραχές αρχίζουν να χάνουν το νόημά τους. Οι άνθρωποι που ζουν καθημερινά με αυτές δυσκολεύονται ακόμη περισσότερο να γίνουν κατανοητοί, ενώ όσοι περνούν μια φυσιολογική περίοδο ψυχικής δυσφορίας μπορεί να αρχίσουν να πιστεύουν ότι νοσούν. Δεν χρειαζόμαστε περισσότερες διαγνώσεις, χρειαζόμαστε μεγαλύτερη ακρίβεια και περισσότερη περιέργεια απέναντι στην ανθρώπινη εμπειρία.
Η ψυχιατρική δεν αναπτύχθηκε για να προσφέρει εύκολες ετικέτες στις καθημερινές μας σχέσεις, αλλά για να βοηθήσει ανθρώπους που υποφέρουν. Και ίσως αυτή είναι η σημαντικότερη υπενθύμιση που χρειαζόμαστε σήμερα. Ότι η ψυχική υγεία δεν είναι ένα παιχνίδι διαγνώσεων ούτε ένας κατάλογος από hashtags. Είναι μια πολύπλοκη, δυναμική και βαθιά ανθρώπινη διαδρομή, γεμάτη αποχρώσεις που δεν χωρούν πάντα σε μία λέξη.
Ίσως, λοιπόν, την επόμενη φορά που θα νιώσουμε την ανάγκη να χαρακτηρίσουμε κάποιον «νάρκισσο», «διπολικό» ή «OCD», αξίζει να κάνουμε μια μικρή παύση. Όχι για να πάψουμε να μιλάμε για την ψυχική υγεία, το αντίθετο! Για να θυμόμαστε ότι οι διαγνώσεις δεν είναι επίθετα, είναι επιστημονικά εργαλεία, που αποκτούν αξία μόνο όταν χρησιμοποιούνται με γνώση, προσοχή και σεβασμό απέναντι στον άνθρωπο.
