Ο Δημήτρης Τριανταφύλλου «ξεναγεί» το ΚΛΙΚ στο Κονγκό του Έμπολα

Ο Δημήτρης Τριανταφύλλου είναι κλινικός ψυχολόγος και μέλος των Γιατρών Χωρίς Σύνορα, έχοντας συμμετάσχει σε πολλές αποστολές ανά τον κόσμο βιώνοντας εμπειρίες που τον καθόρισαν. Στις αρχές Ιουλίου αναχώρησε για το Ανατολικό Κονγκό, όπου βρίσκεται μέχρι σήμερα, προκειμένου να προσφέρει βοήθεια στα θύματα σεξουαλικής βίας. Παράλληλα, έχει αναλάβει τον συνολικό συντονισμό των δράσεων που αφορούν την ψυχική υγεία, εκπαιδεύοντας συναδέλφους του, οι οποίοι θα συνεχίσουν να παρέχουν ψυχολογική υποστήριξη και το επόμενο διάστημα, όταν εκείνος δεν θα βρίσκεται πλέον εκεί.

Για αρχή, του ζητώ να μου περιγράψει την κατάσταση που επικρατεί, δεδομένου ότι το Κονγκό είναι αντιμέτωπο με την επιδημία του Έμπολα, ενώ παράλληλα βρίσκεται σε εμπόλεμη κατάσταση, με τις επιδρομές να είναι συνεχείς. «Λοιπόν, αυτή τη στιγμή βρίσκομαι στο Ανατολικό Κονγκό, στη μεγαλύτερη πόλη του Ανατολικού Κονγκό, που λέγεται Κόμα, σε αποστολή με τους Γιατρούς Χωρίς Σύνορα όπου εργαζόμαστε σε πολλαπλά, διαφορετικού τύπου project. Είναι μια ιδιαίτερα έντονη περίοδος γιατί πέρα από όλα τα υπόλοιπα υπάρχει η επιδημία του έμπολα, το οποίο ουσιαστικά ήταν το κερασάκι στην τούρτα καθώς η χώρα βιώνει, ειδικά στα Ανατολικά όπου βρισκόμαστε, έναν διαρκή πόλεμο, μια γενοκτονία. Ο πόλεμος αυτός είχε πρωτοξεκινήσει το 2014 με την εμφάνιση του στρατού M23, ο οποίος ουσιαστικά υποστηρίζεται οργανωτικά και οικονομικά από τη Ρουάντα. Την περσινή χρονιά υπήρχαν τρομερές συγκρούσεις και η πόλη στην οποία βρισκόμαστε τώρα κατελήφθη. Από εκείνη τη στιγμή το ανατολικό Κονγκό τελεί υπό κατοχή από τον στρατό του Μ23».

Το έργο των Γιατρών Χωρίς Σύνορα είναι σημαντικό και διευρυμένο: «Πέρα από το τραύμα που υπάρχει από το βίωμα του πολέμου υπήρξε και εκτόξευση των ποσοστών σεξουαλικής βίας, σύμφωνα με τα στατιστικά στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, με τα θύματα να είναι κυρίως γυναίκες και παιδιά και λιγότερο άντρες. Κάθε μισή ώρα βιάζεται μία γυναίκα και ένα παιδί. Είναι συγκλονιστικό».

«Κάθε μισή ώρα βιάζεται μία γυναίκα και ένα παιδί. Είναι συγκλονιστικό».

Η δική του δουλειά δεν περιορίζεται στις συνεδρίες που κάνει με τα θύματα σεξουαλικής βίας, αλλά επεκτείνεται και στην εκπαίδευση των συναδέλφων του: «Εργάζομαι πάνω στην ενίσχυση του έργου του προσωπικού που δουλεύει στην ψυχική υγεία και στην ψυχο-κοινωνική υποστήριξη των ανθρώπων μέσω κλινικής εποπτείας, εκπαιδεύσεων και παρακολούθησης περιστατικών από κοινού. Ο σκοπός είναι να συνδυάσουμε την εξωτερική μας σκοπιά/τεχνογνωσία με την τεχνογνωσία και τη σοφία των ντόπιων συναδέλφων, οι οποίοι είναι εξάλλου, οι ειδήμονες αυτού του πολιτισμικού πλαισίου, για να διευρύνουμε το εύρος των θεραπευτικών επιλογών που έχουν και θα έχουν στη διάθεσή τους για την ψυχο-κοινωνική υποστήριξη των θεραπευομένων».

Παράλληλα μοιράζεται την εμπειρία του από τις δομές υποδοχής προσφύγων στην Ελλάδα και μας λέει πόσο έχει αλλάξει το πολιτικό σκηνικό στο Κονγκό: «Παλιότερα δούλευα στην Ελλάδα, πάλι με τους Γιατρούς Χωρίς Σύνορα, με επιζήσαντες και επιζήσασες πρόσφυγες που είχαν έρθει στη Λέσβο τότε, οι οποίοι είχαν υποστεί και αυτοί σεξουαλική βία και βασανίστηρια από το τότε καθεστώς, πριν από δέκα χρόνια περίπου. Το πολιτικό σκηνικό σήμερα έχει αλλάξει, καθώς η σημερινή κυβέρνηση είναι η πρώτη δημοκρατικά εκλεγμένη κυβέρνηση του Κονγκό. Οι επιχειρήσεις όμως προϋπήρχαν εδώ και κατόπιν της πυροδότησης του πολέμου, αυξήθηκαν οι δραστηριότητες μας. Με το ξέσπασμα της επιδημίας ένα μεγάλο ποσοστό των πόρων μας αφιερώνεται και στην αντιμετώπιση του έμπολα. Και σε ό,τι συνεπάγεται αυτό, γιατί ο Έμπολα είναι μια επιδημία, όπου μια επιδημία δεν είναι ποτέ απλά κάτι βιολογικό. Έχει ψυχολογικές, κοινωνικές επιπτώσεις σε όλα τα επίπεδα. Το βίωσαμε κι εμείς σχετικά πρόσφατα».

Ο Έμπολα είναι μια επιδημία, όπου μια επιδημία δεν είναι ποτέ απλά κάτι βιολογικό. Έχει ψυχολογικές, κοινωνικές επιπτώσεις σε όλα τα επίπεδα.Το βίωσαμε κι εμείς σχετικά πρόσφατα.

«Είναι μια χώρα η οποία ούτως ή άλλως πάντα, όπως και πολλές χώρες της Αφρικής και ειδικά της Κεντρικής , έδινε μάχη με την ανέχεια και τη φτώχεια. Το ξέσπασμα της επιδημίας, αγγίζει πάρα πολύ τα άτομα, τις οικογένειες, τις κοινότητες, σε όλα τα επίπεδα. Παρόλα αυτά, αυτό που θέλω να προσθέσω, που θεωρώ ότι είναι πολύ σημαντικό, είναι ότι παρά όλη αυτή την εξαιρετικά δύσκολη κατάσταση που βιώνουν εδώ οι άνθρωποι, την ανέχεια, τις πολύ δύσκολες συνθήκες ζωής, τη γενοκτονία, τον πόλεμο, την πανδημία, τη σεξουαλική βία, είναι ένας λαός με εξαιρετικά υψηλή ανθεκτικότητα. Εξαιρετική δύναμη, που δεν χάνει το χαμόγελό του. Αυτό προσπαθούμε να ενισχύσουμε και εμείς από τη δική μας πλευρά μέσα από την ψυχική υγεία έτσι ώστε να μπορούν να πατάνε στα πόδια τους ακόμα και όταν βιώνουν και επιζούν από όλες αυτές τις πραγματικά δύσκολες συνθήκες».

Είναι ένας λαός με εξαιρετικά υψηλή ανθεκτικότητα. Εξαιρετική δύναμη, που δεν χάνει το χαμόγελό του.

Σε αυτό το σημείο αναρωτιέμαι σε ένα κράτος με τόσο αυξημένα επίπεδα φτώχειας αν εξαιρέσουμε το έργο των Γιατρών Χωρίς Σύνορα, οι άνθρωποι αυτοί τι πρόσβαση έχουν σε υποδομές υγείας: «Υπάρχουν δημόσιες δομές, νοσοκομεία, κέντρα υγείας, τα οποία βέβαια προφανώς δεν είναι εξοπλισμένα πολλές φορές όπως θα έπρεπε. Και γι’ αυτό ακριβώς οργανώσεις όπως οι Γιατροί Χωρίς Σύνορα συνεργάζονται με το Υπουργείο Υγείας του Κονγκό, για να προσφέρουν περίθαλψη σε όλα τα επίπεδα. Δηλαδή ιατρική, επιδημιολογική, ψυχοκοινωνική, ψυχολογική κτλ. Οπότε γενικά αυτό που συμβαίνει είναι ότι πάντα σε τέτοιες κρίσεις το δημόσιο σύστημα υγείας δεν μπορεί να ανταποκριθεί πλήρως στις απαιτήσεις: μιλάμε για μια χώρα 120 εκατομμυρίων, οπότε είναι ζωτικής σημασίας η συνδρομή των Γιατρών Χωρίς Σύνορα. Αυτή τη στιγμή είμαστε σε στενή συνεργασία με το Υπουργείο και βοηθάμε μεταξύ άλλων στην ανάπτυξη συγκεκριμένων δομών, συστημάτων, υπηρεσιών, ιατρικών, επιδημιολογικών, ψυχοκοινωνικών υπηρεσιών για την προώθηση της υγείας. Πολύ μεγάλο κομμάτι έχει να κάνει με τη σεξουαλική βία και τη σεξουαλική διαπαιδαγώγηση. Αλλά αυτό που κάνουμε κυρίως είναι να ενθαρρύνουμε και να ενισχύουμε τις γνώσεις και τις ικανότητες των των επαγγελματιών του Δημοσίου εδώ, έτσι ώστε να μπορούν, ακόμα κι αν εμείς δεν είμαστε εδώ, να διαχειριστούν τα δύσκολα αυτά περιστατικά».

Για τον ρόλο του ως συντονιστή: «Η θέση στην οποία έχω έρθει εδώ στο συγκεκριμένο project είναι mental health activity manager. Δηλαδή θα το μεταφράσουμε ως συντονιστής των δραστηριοτήτων για την ψυχική υγεία. Ωστόσο, πρέπει να καταλάβουμε ότι αυτό είναι ένα πλαίσιο διαφορετικό από το δυτικό πλαίσιο. Οπότε, εκείνο που είναι σημαντικό να αναφέρουμε είναι ότι όροι όπως η ψυχική υγεία, η ψυχοθεραπεία, το μετατραυματικό στρες είναι δυτικοί όροι. Εδώ πέρα δεν γίνονται αντίληπτοι με τον ίδιο τρόπο». Είναι και λίγο πολυτέλεια θεωρεί; «Δεν ξέρω αν είναι πολυτέλεια. Αυτό που ξέρω, που βλέπω με μεγάλο θαυμασμό εδώ, είναι ότι ανέκαθεν πριν την άφιξη ας πούμε αυτών των ιατρικών υπηρεσιών, της κυρίαρχης ιατρικής αντίληψης, αυτοί οι άνθρωποι είχαν τους δικούς τους τρόπους διαχείρισης και μεταβολισμούς ουσιαστικά του τραύματός τους».

«Είναι ένας τρόπος αυτοδιαχείρισης και αυτορύθμισης που υπάρχει, όπως ακριβώς σε όλα τα πλάσματα της φύσης, και σε αυτή την καταπληκτική κοινωνία. Η κοινότητα ήταν πάντα το κλειδί. Ο σκοπός της ψυχοθεραπείας είναι να χτίσει το άτομο τις αυτορυθμιστικές του ικανότητες».

Ο σκοπός της ψυχοθεραπείας, είναι το να φτάσει ένα σημείο το άτομο να χτίσει τις αυτορυθμιστικές του ικανότητες.

Όμως τα θύματα σεξουαλικής βίας δεν έχουν να διαχειριστούν μόνο το τραύμα της κακοποίησης που δέχτηκαν, αλλά και το στίγμα που συχνά τα ακολουθεί. «Όπως μπορείς να φανταστείς υπάρχει πάρα πολύ έντονος ο κίνδυνος της επαναθυματοποίησης, όπως το λέμε. Υπάρχουν πάρα πολλές αντικρουόμενες φωνές, ας το πούμε, εσωτερικές μέσα σε έναν επιζήσαντα και μία επιζήσασα. Μία από αυτές τις φωνές είναι και η φωνή της ντροπής. Η ντροπή είναι μια φωνή που πάντα υπάρχει σε αυτές τις περιπτώσεις, πέρα από το τραύμα αυτό καθ’ αυτό. Δεν μπορεί να προσαρμοστεί ο ψυχισμός του και υπάρχει μια εσωτερική ρήξη και μετατραυματικά συμπτώματα. Όταν μια γυναίκα βιώσει σεξουαλική βία αμέσως υπάρχει ένας στιγματισμός. Όχι από όλους, αλλά πάντα θα υπάρχει από κάποιους. Οπότε εκεί υπάρχει ένας διπλού τύπου στιγματισμός, ή επαναστιγματισμός που λέμε, όταν ένα άτομο μπαίνει στη διαδικασία να ζητήσει βοήθεια για αυτό. Δηλαδή υπάρχει ο κίνδυνος όταν ο θεραπευτής δεν είναι καλά εκπαιδευμένος να επαναπυροδοτήσει τις τραυματικές μνήμες ή την ντροπή».

Μου εξηγεί ότι υπάρχει συγκεκριμένο θεραπευτικό πρωτόκολλο για κάθε περίπτωση, ώστε να μην γίνουν λάθη στη διαχείριση: «Ένας από τους ρόλους μου εδώ πέρα είναι το εκπαιδευτικό κομμάτι, δηλαδή μια σειρά από εκπαιδεύσεις σχετικά με το πώς διαχειριζόμαστε, επιζήσαντες και επιζήσασες πώς στεκόμαστε, σε όλη τη θεραπευτική διαδικασία. Ξεκινά από τη στιγμή που τους υποδεχόμαστε, το πώς μιλάμε. Η επικοινωνία έχει να κάνει όχι μόνο με το τι λέμε, αλλά και με τη γλώσσα του σώματος, το πώς κοιτάζουμε τον άλλο, τη φωνή, η χροιά της φωνής, την ένταση, τη στάση του σώματος. Εξ αρχής δημιουργείται ένα πρώτο έδαφος, στο οποίο να μπορεί ο θεραπευόμενος να εκφραστεί. Σιγά σιγά λοιπόν υπάρχουν διάφορες θεραπείες, όπως οι τεχνικές διαχείρισης κρίσεων πανικού, έτσι ώστε το άτομο να μπορεί να διαχειρίζεται το πρώτο σοκ, την οξεία αντίδραση στο στρες, με τεχνικές που εν τέλει αποσκοπούν στο να χτίσουν την αυτονομία του ατόμου και τη διαχείριση του τραυματικού γεγονότος. Οπότε ναι, υπάρχουν πράγματα που δεν πρέπει να τα λέμε ή να τα κάνουμε, και άλλα που συνιστάται να κάνουμε».

Για τον χρόνο που χρειάζεται ένα θύμα σεξουαλικής βίας για να καταφέρει να επανέλθει σε μια πιο υγιή κατάσταση, να ξεπεράσει δηλαδή αυτό το πολύ μεγάλο σοκ, το στρες και το τραύμα των πρώτων ημερών μου εξήγησε ότι «Αυτό εξαρτάται και από το κάθε άτομο και από την περίπτωση. Γιατί υπάρχει μια τεράστια ποικιλία στα γεγονότα που μπορεί να βιώσει ένας άνθρωπος και φυσικά στο αντίκτυπο που έχει πάνω του ψυχικά και σωματικά. Αυτό που μπορώ να σου πω, όμως, είναι ότι καθώς η θεραπευτική διαδικασία είναι μια συνεργασία μεταξύ θεραπευτή και θεραπευόμενου, είναι μια πολύ δυναμική διαδικασία, οπότε αναλόγως το πώς ο κάθε θεραπευτής προσκαλεί και δίνει χώρο στον θεραπευόμενο να αντιληφθεί τις αυτορυθμιστικές του ικανότητες, να δει τη δύναμη του, την ανθεκτικότητα του και πάνω απ’ όλα να δει το εύρος των επιλογών που έχει, τόσο πιο ομαλά και γρήγορα θα πάει».

Έχει συναντήσει περιπτώσεις ανθρώππουν που βάζουν τέλος στη ζωή τους γιατί δεν μπορούν να διαχειριστούν αυτό που τους συνέβη; «Έχουμε πάρα πολλούς θεραπευόμενους και θεραπευόμενες οι οποίοι έχουν σκέψεις αυτοκαταστροφικές. Οι σκέψεις αυτές  είναι ένα πολύ συχνό φαινόμενο και προκύπτουν ως κομμάτι του μετατραυματικού στρες. Είναι πάρα πολύ δύσκολο να μεταβολιστεί το τραύμα».

Και πώς διαχειρίζονται τις αυτοκαταστροφικές σκέψεις των θεραπευόμενων; «Το triage είναι μία πρώτη αξιολόγηση των αναγκών και των βιωμάτων του ανθρώπου που έχει έρθει για βοήθεια. Οπότε, εξ αρχής, υπάρχει μια πρώτη αξιολόγηση ιατρική, ψυχολογική, για να αντιληφθούμε το μέγεθος της περίπτωσης, δηλαδή του επείγουσα είναι αυτή η περίπτωση, το πόσο οξεία είναι κτλ. Υπάρχει μια αρκετά καλή οργάνωση, ένα σύστημα, ένα δίκτυο παραπομπής και άμεσης παρακολούθησης. Γι’ αυτό και είναι πολύ θετικά γενικά τα προγνωστικά. Δηλαδή είναι πάρα πολύ σπάνιο άτομα τα οποία έρχονται σε εμάς, να προβούν τελικά σε κάτι τέτοιο».

Τον ρωτάω από όσα έχει διαχειριστεί μέχρι τώρα, τι είναι αυτό που τον έχει σοκάρει περισσότερο. «Το πιο σοκαριστικό από όλα είναι οι διαφορετικές μορφές και τα επίπεδα βίας τα οποία έχουν υποστεί πολλοί από τους θεραπεδόμενους μας. Θυμάμαι δηλαδή τότε στη Λέσβο όταν δούλευα με επιζήσαντες και επιζήσασες από το Κονγκό, ήταν όλοι θύματα βασανιστηρίων και σεξουαλικής βίας. Και επίσης, πολλοί από αυτούς, εκτός από όλα αυτά, είχαν δει ενώπιον τους να βλάπτονται σοβαρά και να δολοφονούνται δικοί τους άνθρωποι. Οικογένεια, φίλοι κτλ. Οπότε, χωρίς να μπω σε λεπτομέρειες, μιλάμε για ανθρώπους, οι οποίοι έχουν υποστεί όλα τα επίπεδα βίας και όλες τις μορφές βίας, βασανισμού και εξευτελισμού. Αυτό με είχε σοκάρει, αλλά με σόκαρε παράλληλα, με θετικό τρόπο, η ανθεκτικότητα που είχαν. Δηλαδή ότι παρά όλο αυτόν τον πόνο, όλη αυτή τη θλίψη, στο τέλος η ανθεκτικότητα προέβαλε. Αναδυόταν η ανθεκτικότητα, η ελπίδα, το φως, και τελικά στάθηκαν στα πόδια τους. Είναι τρομερό πώς συνεχίζει ο δυτικός κόσμος να χειρίζεται την Αφρική, λόγω του ορυκτού της πλούτου».

Για τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι εργαζόμενοι σε αυτή την αποστολή: «Είναι ένα πλαίσιο το οποίο λόγω του Έμπολα έχει ιδιαίτερα αυξημένα μέτρα ασφαλείας. Υπάρχει μια περιορισμένη ελευθερία στον τρόπο με τον οποίο μετακινούμαστε, οπότε γενικά περνάμε αρκετό χρόνο στα σπίτια μας εδώ πέρα και περνάμε χρόνο οι συνάδελφοι μεταξύ μας. Η διατροφή επίσης είναι λίγο διαφορετική, αλλά προσαρμόζεσαι. Νομίζω ότι παρά τη διαφορετικότητα που έχω στο πλαίσιο προσπαθώ να βλέπω την ομορφιά γύρω μου.  Εμένα προσωπικά μου λείπει μόνο η θάλασσα από την Ελλάδα. Εδώ έχει μια λίμνη πολύ όμορφη, τη λίμνη Κιβού, στην οποία όμως δεν μπορείς να κολυμπήσεις γιατί έχει μεθάνιο, αλλά είναι πολύ όμορφα να τη βλέπεις».

Η πιο απαιτητική αποστολή

«Η κάθε μία ήταν διαφορετική. Νομίζω ότι αυτή η αποστολή είναι συγκλονιστική για τη δύναμη των ανθρώπων και της κουλτούρας που έχουν, του πολιτισμού, ο οποίος είναι εκκωφαντικά δυνατός παρά τις δυσκολίες. Ας πούμε, η προηγούμενη αποστολή ήταν στην Ουκρανία, η οποία ήταν εντελώς άλλο πλαίσιο. Και αυτό που ήταν εξαιρετικά ιδιαίτερο είναι ότι στην Ουκρανία ήταν θεωρητικά πολύ πιο επικίνδυνα τα πράγματα. Δηλαδή κάθε βράδυ μας βομβάδριζαν. Πύραυλοι, βαλιστικοί, drones. Παρ’ όλα αυτά μέσα στη μέρα υπήρχε μια κανονικότητα την οποία κάποιος δεν θα πίστευε. Δηλαδή ένιωθε ότι δεν υπήρχε πόλεμος. Οι άνθρωποι πήγαιναν στις δουλειές τους, στα ψώνια τους, στους καφέδες, στα φαγητά τους, στις βόλτες τους. Από τις 11 και μετά ξεκινούσε ο πόλεμος. Οπότε ήταν μια συγκλονιστική αντίφαση, όπου απ’ τη μια νιώθεις ότι είναι μια κανονικότητα και απ’ την άλλη βρίσκεις το βράδυ σαν να είσαι σε έναν παγκόσμιο πόλεμο. Δεν κοιμάσαι, τρέχεις στα καταφύγια, ακούς συγκλονιστικές εκρήξεις. Εκεί υπήρχε κίνδυνος. Και εκεί αυτό που με συγκλόνισε ήταν η ανθεκτικότητα αυτού του λαού. Έχουν κανονικοποιήσει αυτή τη ζωή: δεν την έχουν αποδειχτεί, όμως έχουν προσαρμοστεί με έναν τρόπο, για να επιβιώσουν μέχρι το τέλος του πολέμου. Και, παρά το τραύμα του πολέμου, παρά τις διαρκείς επιθέσεις, και η ζωή συνεχίζεται έτσι. Αυτό με καθόρισε. Γενικά, όπως βλέπεις, το μοτίβο είναι σε κάθε αποστολή, αυτό που πάντα αναδύεται σαν θέμα είναι η προσαρμοστικότητα των ανθρώπων, παρά τη φρίκη πολλές φορές που αντιμετωπίζουν. Είτε είναι πόλεμος, είτε είναι γενοκτονία, είτε φτώχεια, είτε σεξουαλική βία. Υπάρχει μια κοινή τάση για αυτορύθμιση σε κάθε οργανισμό και οι άνθρωποι την έχουν εξαιρετικά ισχυρή, αρκεί να μπορέσουν να την αντιληφθούν».

Το κίνητρο που νικάει τα πάντα

«Μπορεί να ακουστεί κλισέ και ίσως μη ειλικρινές, αλλά πραγματικά επειδή είχα την τύχη να μεγαλώσω σε ένα πλαίσιο το οποίο είχε βαθιά ενσυναίσθηση και αγάπη, και επειδή είχα την τύχη να αντιληφθώ ακριβώς το πόσο μη συνηθισμένο είναι αυτό, εξ αρχής είχα αποφασίσει να ακολουθήσω το μονοπάτι της υγείας και παράλληλα του ανθρωπιστικού χώρου. Ήξερα ότι υπάρχει εκεί έξω ένα χαώδες σύστημα, αλλά σκεφτόμουν ότι θα ήθελα να αξιοποιήσω τη δική μου επιστημονική σκοπιά με ό,τι εφόδιο έχω. Βεβαίως, αν υπάρχει κάτι ιδιοτελές σε αυτό, είναι το ότι ήθελα κι εγώ ίδιος να μάθω από αυτά, να εμπλουτιστώ, να καταλάβω, να βγω και λίγο από το καβούκι μου. Ακόμα και αν το δεις από ντοκιμαντέρ, από βίντεο, από εικόνες, δεν θα καταλάβεις πλήρως τι συμβαίνει εδώ. Οπότε το γεγονός ότι βιώνουμε αυτές τις καταστάσεις όσοι ερχόμαστε, μας αλλάζει, μας καθορίζει, και μας ωθεί ακόμα παραπάνω να στηρίξουμε όσο μπορούμε. Εμένα προσωπικά αν με ρωτάς τι μου δίνει δύναμη να συνεχίσω να κάνω αυτό που κάνω, είναι ότι δεν συγκρίνεται πραγματικά με τίποτα άλλο σε αυτόν τον κόσμο, η εικόνα και η αίσθηση, η εμπειρία του να βλέπεις έναν άνθρωπο που έχει περάσει κυριολεκτικά μέσα από το θάνατο, να στέκεται στα πόδια του έτοιμος για ζωή. Η αναγέννηση του ανθρώπου».