Μπορεί να σκοτώσει η μοναξιά;

Πριν από τριάντα περίπου χρόνια. μέσα στον κύκλο των γνωριμιών, ήταν και κάποιος γύρω στα εξήντα του χρόνια, πετυχημένος επιχειρηματίας, που είχε τύχει εκείνη την εποχή να χωρίσει με την γυναίκα του, μετά από μια δύσκολη περίοδο. Είχαμε βρεθεί σε κάποια γενέθλια σε ένα φιλικό σπίτι και βρεθήκαμε κάποια στιγμή να συζητάμε.

Είχε ήδη κλείσει, ένα μήνα από τον χωρισμό και είχε μετακομίσει σε καινούργιο σπίτι στα βόρεια προάστια. Στη συζήτηση που κάναμε, μου εξομολογήθηκε ότι ήταν η πρώτη φορά που έμενε μόνος. Από το σπίτι των γονιών είχε φύγει στα εικοσι πέντε του, όταν παντρεύτηκε. Και από αυτό το πρώτο συζυγικό σπίτι είχε φύγει δέκα χρόνια αργότερα, για να μετακομίσει κατ’ ευθειαν στο δεύτερο συζυγικό σπίτι, με μία μικρή στάση πρώτα στο σπίτι της δεύτερης γυναίκας του. Τώρα ήταν η πρώτη φορά που ήταν πραγματικά και λιγάκι “αδυσώπητα” μόνος . Τουλάχιστον έτσι το εισέπρατε ο ίδιος. Η εμπειρία, δεν ήταν απλώς άσχημη.

Φοβόταν.

Το ότι ήταν εξήντα ετών, πετυχημένος επιχειρηματίας και εύρωστος βιολογικά και σωματικά δεν μετρούσε καθόλου. Τον καταλάβαινα όμως. ΟΙ φόβοι του που πιθανόν είναι αυτά που περνάμε, όταν είμαστε μικροί και αβοήθητοι, ξυπνάνε, όταν βρίσκουν ανοιχτό χώρο χωρίς αντιστάσεις.

Είναι περίεργο πράγμα η μοναξιά, αλλά και η πολύ διαφορετική μοναχικότητα.

Αλλά το ένα μπορεί να μετατραπεί στο άλλο, χωρίς να μας ρωτήσει, αν δημιουργηθουν οι κατάλληλες συνθήκες.

Πιθανόν να είναι η βασική προσωπική ψυχολογία με την οποία γενιόμαστε, που συμπεριλαμβάνει και τα γονίδια μας. Στην συνέχεια παρεμβαίνουν οι εμπειρίες της δικής μας ζωής.

Υποθέτω πως γεννήθηκα με ισχυρή ροπή προς τη μοναχικότητα, μια που από τότε που άρχισα τις πρώτες μοναχικές διακοπές, στα 17 μου, περνούσα καλά. Και αυτό ενώ είχα μεγαλώσει σε μια οικογένεια που μου δημιουργούσε μόνο θετικές εμπειρίες. . Δεν είχα λόγο δηλαδή να θέλω να φεύγω από το πατρικό σπίτι, για να περνάω καλά. Και αργότερα στις περιόδους που πέρασα μόνος η μοναχικότητα δεν ήταν μοναξιά. Και όταν είμαι μόνος δεν είμαι μόνος. Ή μάλλον δεν αισθάνομαι μόνος.

Όμως έχω την εντύπωση πως δύσκολα επικέγει κανείς το να είναι μόνος ή όχι.

Αυτό μπορεί να το “επιλέγουμε” κάποιες φορές, ή τουλάχιστον έτσι νομίζουμε. 

Συνήθως η ζωή μας πηγαίνει από δω κι από εκεί και είναι και δύσκολο να επιλέξουμε, καθώς η ψυχολογία μας παρεμβαίνει συνεχώς στις αποφάσεις μας.

Άλλες φορές, επίσης είναι οι αποφάσεις άλλων που καθορίζουν τη ζωή μας.

Τουλάχιστον για κάποιο διάστημα.

Το θέμα λοιπόν δεν είναι μόνο το αν η μοναξιά είναι μια ευχάριστη ή δυσάρεστη κατάσταση, αλλά αν είναι μια επικίνδυνη κατάσταση. Κάποιες φορές ίσως τόσο επικίνδυνη, που μπορείνα σκοτώσει.

Έχοντας αυτά υπόψη μου, νομίζω πως δεν είναι εύκολο να μιλήσεις για τη μοναξιά, χωρίς να πέσεις σε κοινοτοπίες. Τη χρησιμοποιούμε τόσο συχνά, που σχεδόν έχει χάσει το βάρος της. Τη συγχέουμε με τη μελαγχολία, τη θλίψη, τη στενοχώρια. Την ταυτίζουμε με μια άδεια Κυριακή, με ένα βράδυ χωρίς παρέα, με μια περίοδο απομόνωσης που «θα περάσει». Κι όμως, η μοναξιά δεν είναι απλώς συναίσθημα. Είναι κατάσταση. Και, όπως δείχνουν ολοένα και περισσότερες έρευνες, μπορεί να είναι επικίνδυνη.

Η ερώτηση «μπορεί να σκοτώσει η μοναξιά;» δεν είναι πια μεταφορική. Δεν ανήκει στη σφαίρα της ποίησης ή της ψυχολογικής υπερβολής. Τα τελευταία χρόνια, γιατροί, κοινωνιολόγοι και νευροεπιστήμονες εξετάζουν τη μοναξιά όπως εξετάζουν το κάπνισμα, την παχυσαρκία ή το χρόνιο στρες: ως παράγοντα κινδύνου για τη ζωή.

Και τα συμπεράσματα δεν είναι καθησυχαστικά.

Η μοναξιά ως βιολογικό γεγονός

Ο άνθρωπος είναι κοινωνικό ον. Αυτό δεν είναι φιλοσοφική διατύπωση· είναι βιολογική πραγματικότητα. Ο εγκέφαλος, το νευρικό σύστημα, ακόμη και το ανοσοποιητικό μας έχουν εξελιχθεί μέσα σε συνθήκες εγγύτητας, ομάδας, σχέσης. Όταν αυτή η εγγύτητα λείπει για μεγάλο χρονικό διάστημα, το σώμα αντιδρά.

Η χρόνια μοναξιά αυξάνει τα επίπεδα κορτιζόλης, της ορμόνης του στρες.

Διαταράσσει τον ύπνο. Αποδυναμώνει την άμυνα του οργανισμού. Συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο καρδιαγγειακών παθήσεων, υπέρτασης, ακόμη και άνοιας. Δεν προκαλεί άμεσα τον θάνατο — δεν είναι δηλητήριο. Αλλά δημιουργεί τις συνθήκες μέσα στις οποίες το σώμα φθείρεται πιο γρήγορα.

Η μοναξιά δεν σκοτώνει με θόρυβο. Σκοτώνει αθόρυβα.

Δεν είναι το ίδιο με το να είσαι μόνος

Υπάρχει μια κρίσιμη διάκριση που συχνά παραβλέπεται: άλλο η μοναξιά, άλλο η μοναχικότητα. Μπορεί κανείς να είναι μόνος και να νιώθει πλήρης. Να επιλέγει την απομόνωση, τη σιωπή, τον χρόνο με τον εαυτό του. Αυτό δεν είναι μοναξιά. Είναι αυτονομία.

Η μοναξιά αρχίζει όταν η απουσία σχέσης δεν είναι επιλογή αλλά κατάσταση. Όταν δεν υπάρχει εκείνος ο άλλος — όχι απαραίτητα για να μιλήσεις, αλλά για να ξέρεις ότι υπάρχει. Η μοναξιά δεν μετριέται με τον αριθμό των ανθρώπων γύρω σου. Μπορείς να τη νιώσεις μέσα σε ένα γεμάτο δωμάτιο, σε μια σχέση που έχει αδειάσει, σε μια κοινωνία που δεν ακούει.

Στην εποχή των social media, αυτή η αντίφαση γίνεται πιο έντονη από ποτέ.

Δεν ήμασταν ποτέ τόσο συνδεδεμένοι και ποτέ τόσο μόνοι.

Η μοναξιά της σύγχρονης ζωής

Ζούμε σε πόλεις εκατομμυρίων ανθρώπων, αλλά συχνά χωρίς κοινότητες. Οι παραδοσιακοί κοινωνικοί δεσμοί —γειτονιά, οικογένεια, σταθερές φιλίες— έχουν αποδυναμωθεί. Οι ρυθμοί ζωής επιταχύνθηκαν. Οι σχέσεις έγιναν πιο ρευστές. Η εργασία πιο αβέβαιη. Η επικοινωνία πιο γρήγορη, αλλά όχι απαραίτητα βαθύτερη.

Η μοναξιά σήμερα δεν είναι πάντα αποτέλεσμα αποκλεισμού. Συχνά είναι αποτέλεσμα διάχυσης. Όλα είναι διαθέσιμα, όλα εφικτά, όλα προσωρινά. Και μέσα σε αυτή τη διαρκή κίνηση, ο άνθρωπος χάνει το σταθερό σημείο αναφοράς.

Δεν είναι τυχαίο ότι η μοναξιά πλήττει έντονα τόσο τους ηλικιωμένους όσο και τους νέους.

Οι πρώτοι συχνά χάνουν τον κοινωνικό τους ρόλο.

Οι δεύτεροι δεν προλαβαίνουν να τον χτίσουν.

Ψυχική υγεία και μοναξιά

Η σχέση μοναξιάς και κατάθλιψης είναι γνωστή, αλλά όχι απλή.

Η μοναξιά δεν προκαλεί πάντα κατάθλιψη — ούτε η κατάθλιψη μοναξιά.

Όμως ενισχύουν η μία την άλλη. Η απομόνωση τρέφει τις αρνητικές σκέψεις. Και οι αρνητικές σκέψεις οδηγούν σε περαιτέρω απομόνωση.

Σε ακραίες περιπτώσεις, η μοναξιά μπορεί να συμβάλει στην απώλεια νοήματος. Όταν ο άνθρωπος νιώθει αόρατος, περιττός, εκτός αφήγησης, αρχίζει να αμφισβητεί όχι μόνο τη θέση του στον κόσμο, αλλά και την ίδια του την ύπαρξη. Εκεί, η ερώτηση «μπορεί να σκοτώσει η μοναξιά;» παύει να είναι θεωρητική.

Δεν είναι τυχαίο ότι πολλές χώρες αντιμετωπίζουν πλέον τη μοναξιά ως ζήτημα δημόσιας υγείας. Δεν πρόκειται για ατομικό πρόβλημα, αλλά για συλλογικό σύμπτωμα.

Γιατί δεν μιλάμε γι’ αυτήν;

Ίσως γιατί η μοναξιά κουβαλά ντροπή. Σε έναν κόσμο που προβάλλει την επιτυχία, τη δικτύωση, την κοινωνικότητα, το να παραδεχτείς ότι είσαι μόνος μοιάζει με αποτυχία. Σαν να φταις εσύ. Σαν να μην προσπάθησες αρκετά.

Όμως η μοναξιά δεν είναι ατομική ανεπάρκεια. Είναι συχνά δομικό αποτέλεσμα του τρόπου που ζούμε. Και όσο την αντιμετωπίζουμε ως προσωπικό ελάττωμα, τόσο θα παραμένει αόρατη.

Μπορεί τελικά να σκοτώσει;

Η ειλικρινής απάντηση είναι: ναι, μπορεί. Όχι πάντα. Όχι με τον ίδιο τρόπο. Όχι άμεσα. Αλλά μπορεί να μειώσει τη ζωή, να τη στενέψει, να την αδειάσει από αντοχή. Μπορεί να κάνει τον άνθρωπο πιο ευάλωτο — σωματικά, ψυχικά, υπαρξιακά.

Και ίσως το πιο ανησυχητικό δεν είναι ότι σκοτώνει, αλλά ότι συνηθίζεται. Ότι μαθαίνουμε να ζούμε με αυτήν, να τη θεωρούμε φυσιολογική, αναπόφευκτη. Σαν θόρυβο στο βάθος.

Η μοναξιά δεν είναι κραυγή. Είναι σιωπή. Και η σιωπή, όταν διαρκεί πολύ, γίνεται επικίνδυνη.

Αλλά όπως ξεχώρισα και αρκετές φορές μέσα στο κείμενο, δεν μιλάμε για την μοναχικότητα, όπου την επιλέγει κάποιος, γιατί αυτός είναι ο δικός του τρόπος να ζήσει καλά τη ζωή του.

Μιλάμε για την μοναξιά που έρχεται στη ζωή μας απρόσκλητη.

Ο Αριστοτέλης είχε πει ένα απόφθεγμα που έχει μείνει στην Ιστορία :“Ο άνθρωπος είναι ον φύσει κοινωνικό και πολιτικό. Αυτός που μπορεί να ζήσει μακριά απ’ τις ανθρώπινες κοινωνίες είναι είτε θηρίο είτε θεός.”