Τι θα γίνει αν η ανθρώπινη αθανασία υπάρξει, αλλά είναι προνόμιο της Ελίτ ;

Σε μια συνάντηση που είχαν πριν από μερικούς μήνες ο Πουτιν και ο ηγέτης της Κϊνας Σι Τζιπινγκ και καθώς έκαναν βόλτα σε κάποι εξωτερικό χώρο τα μικρόφωνα είχα ξεχαστεί ανοιχτά. Έτσι σε κάποια στιγμή ο Πούτιν ακούστηκε να λέει στον συνομιλητή του ” Το ξέρεις, ότι σύντομα θα μπορούμε σύντομα να ζούμε μέχρι τα 150 χρόνια μας;”. Αναφερόταν σε ασχετικά πρόσφατες επιστημονικές προβλέψεις, σύμφωνα με τις οποίες ο συνδυασμός των δυνατοτήτων της τχενητής νοημοσύνης. με της επιστημονική πρόοδο λόγω κβαντικής Φυσικής και άλλων παραγόντων, όσοι ζουν μετά από μια πενταετία θα έχουν την δυνατότητα να φτάσουν μέχρι τα 150 χρόνια τους και σε λίγα ακόμη χρόνια είναι πιθανόν να κατακτήσουν και την αθανασία

Η βιολογία, η γενετική, η τεχνητή νοημοσύνη και η ιατρική έρευνα έχουν αρχίσει να μιλούν ανοιχτά για επιβράδυνση της γήρανσης, για αναστροφή κυτταρικών φθορών, για αντικατάσταση οργάνων, ακόμη και για μεταφορά συνείδησης. Το ερώτημα δεν είναι πια αν θα προσπαθήσουμε να νικήσουμε τον θάνατο. Το κάνουμε ήδη.

Για χιλιάδες χρόνια, η αθανασία ανήκε στη σφαίρα του μύθου. Ήταν προνόμιο των θεών, των ηρώων, των αυτοκρατόρων που ήθελαν να πιστεύουν πως η εξουσία τους θα τους ξεπεράσει. Σήμερα, για πρώτη φορά στην ιστορία, η αθανασία δεν συζητείται πια ως μεταφυσική ιδέα, αλλά ως τεχνικό ενδεχόμενο.

Το πραγματικό ερώτημα είναι άλλο: ποιος θα έχει πρόσβαση σε αυτή τη νίκη;

Η αθανασία ως προϊόν

Αν η αθανασία καταστεί εφικτή, δεν θα εμφανιστεί ως παγκόσμιο δικαίωμα. Δεν θα διανεμηθεί ισότιμα. Όπως κάθε προηγμένη τεχνολογία στην ιστορία της ανθρωπότητας, θα εμφανιστεί πρώτα ως προϊόν — και μάλιστα πανάκριβο.

Στην αρχή, θα αφορά λίγους. Πολύ λίγους. Ανθρώπους με απεριόριστους οικονομικούς πόρους, με πρόσβαση στα καλύτερα εργαστήρια, στους πιο ριζοσπαστικούς επιστήμονες, στις πιο αμφιλεγόμενες θεραπείες. Θα είναι μια αθανασία ιδιωτική, σχεδόν μυστική. Όχι κάτι που θα διαφημίζεται, αλλά κάτι που θα γνωρίζουν όσοι ανήκουν στον ίδιο κλειστό κύκλο.

Και κάπου εκεί, η αθανασία παύει να είναι φιλοσοφικό πρόβλημα και γίνεται ταξικό ζήτημα.

Δύο ανθρωπότητες

Η πρώτη και πιο άμεση συνέπεια μιας τέτοιας εξέλιξης θα ήταν η δημιουργία δύο κατηγοριών ανθρώπων: εκείνων που πεθαίνουν και εκείνων που δεν πεθαίνουν — ή τουλάχιστον δεν γερνούν με τον ίδιο τρόπο.

Δεν μιλάμε απλώς για μεγαλύτερο προσδόκιμο ζωής. Μιλάμε για ανθρώπους που θα έχουν δεκαετίες ή αιώνες στη διάθεσή τους για να συσσωρεύουν γνώση, εξουσία, πλούτο. Και από την άλλη, για ανθρώπους που θα συνεχίσουν να ζουν μέσα στο γνώριμο πλαίσιο της φθοράς, της ασθένειας και του τέλους.

Η ανισότητα, που σήμερα μετριέται σε εισοδήματα και ευκαιρίες, θα μετριέται πλέον σε χρόνο ζωής. Και ο χρόνος είναι το πιο απόλυτο νόμισμα.

Αυτό είναι ένα τρομακτικό δεδομένο περισσότερο τρομακτικό από ότι μπορούμε να φανταστούμε. Μέχρι τώρα το γήρας και ο θάνατος ‘ηταν τα δυο δεδομένα που εξομοίωναν όλους τους ανθρώπους. Αποτελούσε και μια παρηγοριά για όσους δεν κατάφεραν να φτάσουν σε θέση ισχύος είτε οικονομικής, είτε εξουσιαστικής. Ας μην ξεχναμε ότι το 1% των κατοίκων της ανθρωπότητας, ζει σε επιπεδα πλούτου και εξουσίας που είναι αδιανότα για τους συνηθισμένους ανθρώπουςΕκείνους που η ζωή τους είναι δουλειά – σπίτι, οικογένεια ή φίλοι αν δεν υπάρχει οικογένεια, κάνα φαγητό έξω, λίγες διακοπές το καλοκαίρι, και κάνα ταξιδακι ακόμη, κάνα καλύτερο αυτοκίνητο. Όσα επιτρέπουν τα οικομικά του καθενός. Υπάρχει και ένα περίπου 10% της ανώτερης μεσαίας τάξης, που έχουν την δυνατότητα να έχουν ένα ωραίο σπίτι στα προάστιο, ίσως κάποιο σκάφος και που ζουν μια αρκετά προνομιακή ζωή. Ο υπόλοιπος πληθυσμος ζεί κάπου μεταξύ φθοράς και αφθαρίας. Για αυτό το μεγάλο μρος του παγκόσμιου πληθυσμού που γενικά τα βγάζει δύσκολα, τα γηρατιά και ο θάνατος, τους εξομοόιωναν ακόμη και με τους υπερβολικά πλούσιους.  “Μήπως θα τα πάρει μαζί του συνηθίζουμε να λέμε”. Και αυτό αποτελούσε μια κάποια παρηγοριά.

Αν αυτό εκλείψει, η απόσταση ανάμεσα στην Ελίτ, θα μοιάζει με την απόσταση που έχουν οι Θεοί με τους ανθρώπους. Μόνο που αυτή τη φορά οι γήινοι θεοί , θα ζουν ανάμεσα μας. Αν και όχι ακριβώς ανάμεσά μας, στον ίδιο πλανήτη.

Τι σημαίνει εξουσία χωρίς τέλος

Η εξουσία, ακόμη και σήμερα, βασίζεται σε έναν σιωπηρό περιορισμό: τον θάνατο. Κανείς δεν κυβερνά για πάντα. Κανείς δεν ελέγχει αιώνια. Η βιολογική θνητότητα λειτουργεί ως φυσικό φρένο.

Αν αυτό το φρένο αφαιρεθεί, τι συμβαίνει;

Φαντάσου έναν δισεκατομμυριούχο που δεν πεθαίνει. Έναν μεγαλομέτοχο, έναν ηγέτη εταιρείας, έναν ιδιοκτήτη δεδομένων, έναν άνθρωπο που δεν χρειάζεται να παραδώσει ποτέ τη σκυτάλη. Οι δομές της εξουσίας, αντί να ανανεώνονται, παγώνουν. Οι ίδιες προσωπικότητες παραμένουν στην κορυφή, όχι επειδή είναι οι καλύτερες, αλλά επειδή δεν φεύγουν ποτέ.

Η κοινωνική κινητικότητα καταρρέει όχι από αδικία, αλλά από μαθηματική αδυναμία.

Ο χρόνος ως όπλο

Για τους αθάνατους, ο χρόνος γίνεται εργαλείο. Μπορούν να επενδύουν χωρίς ρίσκο, να περιμένουν δεκαετίες για να αποδώσουν τα σχέδιά τους, να ελέγχουν γενιές ολόκληρες ανθρώπων που γεννιούνται και πεθαίνουν γύρω τους.

Για τους θνητούς, ο χρόνος παραμένει πίεση. Προθεσμία. Άγχος.

Αυτή η ασυμμετρία θα αλλάξει τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τη δικαιοσύνη, τη δημοκρατία, ακόμη και την ηθική. Γιατί πώς διαπραγματεύεσαι ισότιμα με κάποιον που έχει μπροστά του αιώνες και εσύ μερικές δεκαετίες;

Η ψυχολογία της αθανασίας

Υπάρχει όμως και ένα άλλο ερώτημα, λιγότερο πολιτικό και πιο υπαρξιακό: τι κάνει η αθανασία στον ίδιο τον άνθρωπο;

Η θνητότητα δίνει νόημα στις επιλογές μας. Ξέρουμε ότι ο χρόνος είναι περιορισμένος, άρα κάθε απόφαση έχει βάρος. Αν ο χρόνος γίνει απεριόριστος, τι συμβαίνει με την επιθυμία, με το πάθος, με την ένταση της ζωής;

Ο αθάνατος άνθρωπος μπορεί να γίνει αναβλητικός, αποστασιοποιημένος, συναισθηματικά ψυχρός. Όταν έχεις πάντα αύριο, τίποτα δεν είναι πραγματικά επείγον. Όταν δεν υπάρχει τέλος, δεν υπάρχει και κορύφωση.

Ίσως η αθανασία να μην είναι ευλογία, αλλά μια αργή αποξένωση από το νόημα.

Η κοινωνία των θνητών

Πώς θα βλέπει η κοινωνία τους αθάνατους; Με θαυμασμό; Με φθόνο; Με οργή;

Δεν είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς κοινωνίες όπου η αθανασία θα θεωρείται η απόλυτη αδικία. Όπου θα γεννιούνται κινήματα αντίστασης, όχι για ψωμί ή ελευθερία, αλλά για δικαίωμα στο τέλος. Όπου ο θάνατος θα μετατραπεί σε πολιτικό σύνθημα: ως το τελευταίο κοινό χαρακτηριστικό των πολλών.

Σε έναν τέτοιο κόσμο, η ίδια η ιδέα της ανθρωπότητας διασπάται. Δεν είμαστε πια όλοι στο ίδιο ταξίδι. Κάποιοι μένουν μόνιμα στο πλοίο. Οι υπόλοιποι κατεβαίνουν.

Θα μπορούσε να ρυθμιστεί;

Θεωρητικά, ναι. Θα μπορούσαν να υπάρξουν νόμοι, περιορισμοί, ίσως ακόμα και χρονικά όρια στην αθανασία. Όμως η ιστορία μας διδάσκει ότι όταν μια τεχνολογία δίνει απόλυτο πλεονέκτημα, πάντα ξεφεύγει από τον έλεγχο.

Και ποιος θα επιβάλει τους κανόνες; Κράτη που αλλάζουν κάθε λίγα χρόνια; Θεσμοί που γερνούν; Ή άνθρωποι που… δεν πεθαίνουν;

Το πιο άβολο ερώτημα

Ίσως το πιο δύσκολο ερώτημα δεν είναι κοινωνικό, αλλά ηθικό:
Θα θέλαμε πραγματικά έναν κόσμο όπου κάποιοι δεν πεθαίνουν;

Γιατί αν η αθανασία δεν μπορεί να γίνει καθολικό δικαίωμα, μήπως θα έπρεπε να μη γίνει καθόλου; Ή μήπως η ανθρωπότητα θα αποδεχθεί, για άλλη μια φορά, ότι η πρόοδος δεν είναι ποτέ δίκαιη — απλώς αναπόφευκτη;

Η αθανασία, αν έρθει, δεν θα μας βρει έτοιμους. Θα μας βρει όπως πάντα: διχασμένους, άνισους, ανθρώπινους. Και τότε, ίσως, θα καταλάβουμε ότι το μεγαλύτερο πρόβλημα δεν είναι ο θάνατος, αλλά ποιος επιτρέπεται να τον αποφύγει.