Homo Algorithmicus 2 : Τι είναι ο Λειτουργικός Αναλφαβητισμός και γιατί μπορεί να γίνει ζήτημα ζωής και θανάτου

Από τότε που ήμουν πολύ μικρός, με απασχολούσαν και με ¨μάγευαν” κατά κάποιο τρόπο οι αντιθέσεις. Μια από τις πρώτες “αντιθέσεις” που με απασχόλησαν ήταν ο Παναθηναϊκός και ο Ολυμπιακός. Μέναμε τότε στους Αμπελόκηπους, σχετικά κοντά στο γήπεδο της Λεωφόρου Αλεξάνδρας. Ο πατέρας μου με έπαιρνε συχνά στο γήπεδο από τότε που ήμουν πιτσιρίκος. Ο πατέρας μου ήταν Παναθηναϊκός, εγώ όμως για κάποιο περίεργο λόγο “αποφάσισα” ότι ήμουν Ολυμπιακός. Δεν είχα κανενός είδους έμφυτη αντίδραση σε ότι έκανε ο πατέρας μου. Ίσα ίσα που είχαμε μια πολύ καλή σχέση. Μου έπαιρνε και κουρδιστά αυτοκινητάκια, που μου άρεσαν.  Όταν πήγε στην Αμερική μου έφερε και μια ολόκληρη καουμπόικη στολή με τα πιστόλια και με όλα. Δεν είχαμε ποτέ πρόβλημα. Δεν είχα κανένα λόγο να είμαι κάτι άλλο από αυτό που ήταν ο πατέρας μου, καθώς αυτό γίνεται συχνά ανάμεσα σε πατεράδες και γιούς μικρής ηλικίας.

ΕΡΧΕΣΑΙ ΣΥΧΝΑ ΕΔΩ;

ΠΡΟΣΘΗΚΗ ΣΤΗ GOOGLE

Κάποια χρόνια αργότερα, στην αφηβεία, όταν πήγαινα  με τους φίλους μου στο γήπεδο, οι περισσότεροι ήταν Παναθηναϊκοί. Εγώ παρέμενα Ολυμπιακός. Δεν ήξερα την πηγή της προτίμησης μου και υποθέτω, ότι όπως κατάλαβα και όταν άρχισα να ζωγραφίζω, ότι έχω μια γενική προτίμηση για το κόκκινο χρώμα. Δεν έχω βρει άλλη αιτία. Ήταν όμως ωραία τότε που μπορούσαμε να πηγαίνουμε στο γήπεδο όλοι μαζί Παναθηναϊκοί και Ολυμπιακοί, χωρίς να υπάρχει πρόβλημα ούτε και επεισόδια.

Μετά έπαψα να είμαι οπαδός οποιασδήποτε ομάδας και για όσα χρόνια αξκολούθησαν να πηγαίνω σε κάποιο γήπεδο, συνήθως έχανα τα γκολ, γιατί μου προξενούσαν περισσότερη περιέργεια οι αντιδράσεις των φιλάθλων, παρά το ότι γινόταν στο γήπεδο.

Αν κάτι είναι άξιο έρευνας είναι το ότι οι οπαδοί των ομάδων δεν λένε”υποστηρίζω αυτήν την ομάδα” ή “μ’αρέσει αυτή η ομάδα. Βάζουν μπροστά το ρήμα “είμαι”. “Είμαι Ολυμπιακός. Είμαι Παναθηναϊκός. Είμαι ΑΕΚ. Είμαι Πάοκ”.  Η ιδιότητα του οπαδού έχει γίνει δηλαδή θέμα της “ταυτότητας” του ατόμου, Και αυτό λέει πολλά.

Λίγο μεγαλύτερος κατάλαβα ότι είμασταν μια κοινωνία με πολλά άλυτα προβλήματα, που περισσότερο το αποδεικνύει, το να μην μπορούν να πάνε μαζί στο γήπεδο, οι φίλαθλοι των δυο ομάδων που αγωνίζονται.

Όμως το να κατηγορείς μια κοινωνία για αυτό ή για το άλλο, δεν αρκεί. Έχει μεγαλύτερη σημασία να καταλαβαίνεις την αιτία των πραγμάτων.

Τα μνημόνια και το οικονομικό σοκ για μεγάλο μέρος της κοινωνίας. Ήταν και ένας τρόπος για να καταλάβει ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμου, ότι ενώ στην εγκληματολογία μπορεί να υπάρξουν εγκλήματα χωρίς τιμωρία, στην πολιτική οι μακροχρόνιες επιλογές μιας κοινωνίας πληρώνονται και μερικές φορές πολύ ακριβά. Δυστυχώς αυτό το μέρος του πληθυσμού δεν είναι αρκετά μεγάλο.

Στα χρόνια που  ακολούθησαν, αυτές οι αντιθετικές επιλογές ήταν ακόμη πιο εντυπωσιακές, όπως έγινε για πάραδειγμα με την πανδημία του κόβιντ και με τα εμβόλια.

Και πιο πρόσφατα οι κοινωνικές επιλογές, σε διάφορα πολιτικά φαινόμενα και κυρίως πολιτικά πρόσωπα, έφτασαν σε επίπεδο παροξυσμού.

Μου έκανε πραγματικά εντύπωση, το οτι γενικά μορφωμένα άτομα με πανεπιστημιακές σπουδές και καλές καριέρες, μπορούσαν να πεφτουν τόσο εύκολα θύματα, όποια τρέλας ερχόταν στο κεφάλι καθενός.

Αρκεί να εμφανιστεί οποιοδήποτε φανερά προβληματικό άτομο που οι περιστάσεις δημιούργησαν κάποια φήμη γύρω του για να αποκτήσει φανατικούς οπαδούς, υποστηρίζοντας τερατώδεις παραλογισμούς.

Έχει επικρατήσει η συνήθεια να αποκαλούμε “ψεκασμένα” τα άτομα που υποστηρίζουν “παραδοξότητες” και παρόλα αυτά γίνονται “ηγέτες” πολιτικών κομμάτων, αλλά επίσης αποκαλούμε “ψεκασμένους” και τους οπαδούς αυτων των κομμάτων.

Αυτό δεν είναι πρωτοφανές. Εδώ και ογδόντα χρόνια, οι οπαδοί “παραδοξοτήτων” έχουν δημιουργήσει σοβαρά προβλήματα και στον εαυτό τους , αλλά και σε άλλους. Αληθινούς πολέμους με χιλιάδες θύματα.

Σε πιο πρόσφατες εποχές, οι κήρυκες παραδοξοτήτων, γνώρισαν μεγάλες δόξες, παρά τις κραυγαλέες, όχι απλώς παραδοξότητες, αλλά τρέλες που υποστήριζαν.

Η ακόμη πιο σύγχρονη εποχή που έβαλε το αλγόριθμο στην ζωή μας, δημιούργησε στρατιές παραδοξολόγων, που είναι πεπεισμένοι για το δίκιο τους.

Αυτό οφείλεται σε μια από τις γνωστές ιδιότητες του αλγόριθμου. Αν διαπιστώσει ότι σε ενδιαφέρουν παράδοξες και παράλογες απόψεις, θα σε βομβαρδίσει με ειδήσεις, αναρτήσεις και πληροφορίες, που ενισχύουν την όποια παράλογη άποψη σου.

Έχεις γλινει παράλογος χωρίς να το καταλάβεις και συγχρόνως νομίζεις ότι εσύ έχεις δίκιο και οι άλλοι άδικο.

Αυτές τις μέρες είχα μια συζήτηση με φίλο, που λόγω του επαγγέλματος του, στο οποίο είναι και πολύ καλός, είναι υποχρεωμένος να είναι λογικός. Κάποια στιγμή που υπήρξε η ανάγκη πάνω στη συζήτηση για κάποιο πρακτικό θέμα να του πω τον αριθμό της ταυτότητάς μου, κατάλαβε ότι είχα βγάλει καινούργια ταυτότητα. Κάτι που άλλοι παραδοξολόγοι θεωρούν ότι είναι όργανο του διαβόλου και πολλά άλλα μελοδραματικά. Με ρώτησε λοιπόν ο φίλος αν πράγματι είχα βγάλει καινούργια ταυτότητα και όταν του απάντησα θετικά, μου είπε “κακώς έκανες”. Όταν τον ρώτησα γιατι το λέει, που είπε όλους τους γνωστούς παραλογισμούς που υποστηρίζουν με πάθος όσοι δεν θέλουν με κανένα τρόπο να βγάλουν ταυτότητα.

Γενικά δεν κάνω τέτοιες συζητήσεις γιατί δεν έχουν κανένα νόημα. Αν κανείς νομίζει ότι οι ταυτότητες είναι όργανα του διαβόλου, ή όργανα του “συστήματος” γιατί έτσι θα μπορέσει να υπεξαιρέσει όλη σου την περιουσία, ή δεν ξέρω τι άλλο, που περιλαμβάνει άλλες σατανικές ραδιουργίες. είτε από ανθρώπους είτε από μεταφυσικά πλάσματα, δεν είναι εύκολο να συζητήσεις. Προτιμώ έναν διπλό εσπρέσσο, που είναι πάντα ένας καλός συζητητής.

Του είπα απλώς να κάνει ότι νομίζει, ότι σε γενικές γραμμές κανείς δεν ενδιαφέρεται είτε για εκείνον ούτε για εμένα και γενικά αν κάποιο “σύστημα” η μεταφυσικό όν σε έχει βάλει στο μάτι, μπορεί να το κάνει και αν έχεις την παλιά ταυτότητα. Και ότι αν σε ένα χρόνο δεν έχει βγάλει καινούργια ταυτότητα, δεν θα μπορεί απλώς να ασκήσει ούτε καν το επάγγελμά του.

Τέλος πάντων. Είναι χαρακτηριστικές οι τέτοιου τύπου κουβέντες, αν βρεθει να συζητάς με παραδοξολόγους.

Είναι όμως φανερό, ότι αυτοί που έλκονται από παράδοξες απόψεις, πολύ συχνά είναι άτομα μορφωμένα, με καλή επαγγελματική πορεία, άτομα δηλαδή που κανονικά θαν έπρεπε να σκέφτονται στοιχειωδώς λογικά.

Ιδιαίτερα σε αυτήν την εποχή, που οι επιπτώσεις της Τεχνητής Νοημοσύνης θα δημιουργήσουν καινούργια θέματα και προβληματισμούς, που ούτε καν μπορούσαμε να φανταστούμε ως τώρα, καθώς η ζωή μας μπαίνει σε τροχιές που κάποτε τις θεωρούσαμε ως θέματα επιστημονικής φαντασίας.

Και είναι μάλλον αναμενόμενο, ότι πολλές πληθυσμιακές μάζες θα βρεθούν στην μεριά των “χαμένων” της εποχής που έρχεται.

Είναι μια εποχή που όσοι δεν καταφέρνουν να σκεφτούν λογικά θα είναι τα πρώτα θύματα της εποχής που έρχεται.

Όμως οι όροι “ψεκασμένος” ή “τρελός” ή “παραδοξολόγος” δεν αρκούν για να μας κάνουν να κατανοήσουμε γιατί κάποιοι άνθρωποι σκέφτονται τόσο παράλογα.

Αποφάσισα λοιπόν να ερευνήσω περισσότερο το θέμα. Υπάρχει ένα μέγεθος λοιπόν, που η ονομασία του θα γίνει ένας από τους πιο πολυσυζητημένους όρους της εποχής μας.

Ο όρος αυτός ακούει στο όνομα “Λειτουργικός Αναλφαβητισμός” και υπάρχει και μια παραλλαγή του που λέγεται “Κριτικός Αναλφαβητισμός”

Τι είναι ο Λειτουργικός Αναλφαβητισμός ;

Λειτουργικός αναλφαβητισμός δεν σημαίνει ότι κάποιος δεν ξέρει να διαβάζει ή να γράφει. Ο λειτουργικά αναλφάβητος μπορεί να διαβάσει τις λέξεις μιας παραγράφου και να γράψει ένα απλό κείμενο, αλλά δυσκολεύεται να χρησιμοποιήσει αποτελεσματικά την ανάγνωση, τη γραφή και συχνά βασικές αριθμητικές πληροφορίες στην καθημερινή ζωή.

Για παράδειγμα, μπορεί να διαβάσει μια ανακοίνωση αλλά να μην καταλάβει ακριβώς τι του ζητά. Να διαβάσει οδηγίες ενός φαρμάκου ή μιας συσκευής και να μην μπορεί να τις εφαρμόσει σωστά. Να βλέπει έναν λογαριασμό και να δυσκολεύεται να καταλάβει τις χρεώσεις. Ή να διαβάζει ένα δημοσιογραφικό κείμενο και να καταλαβαίνει τις προτάσεις χωριστά, αλλά να μην μπορεί εύκολα να εξαγάγει το συνολικό επιχείρημα, τις προϋποθέσεις του ή το συμπέρασμα.

Και υπάρχει μια σημαντική διάκριση: δεν είναι το ίδιο πράγμα με χαμηλή νοημοσύνη. Ένας άνθρωπος μπορεί να είναι εξαιρετικά ικανός πρακτικά, να έχει κοινωνική ευφυΐα, τεχνικές δεξιότητες ή μεγάλη εμπειρία στη δουλειά του και ταυτόχρονα να έχει χαμηλό λειτουργικό γραμματισμό.

Ο όρος επίσης είναι κάπως σχετικός με τις απαιτήσεις της κοινωνίας. Πριν από 150 χρόνια μπορούσες να λειτουργήσεις αρκετά καλά γνωρίζοντας ελάχιστη ανάγνωση και γραφή. Σήμερα πρέπει καθημερινά να αποκωδικοποιείς συμβόλαια, φόρμες, τραπεζικές εφαρμογές, οδηγίες, ειδήσεις, ψηφιακές υπηρεσίες και ένα σωρό αφηρημένες πληροφορίες. Όσο πιο περίπλοκο γίνεται το περιβάλλον, τόσο ανεβαίνει ο πήχης του “λειτουργικά εγγράμματου”.

Υπάρχει μάλιστα και κάτι συγγενικό: μπορεί κάποιος να είναι απολύτως εγγράμματος και παρ’ όλα αυτά να έχει δυσκολία στον κριτικό γραμματισμό — δηλαδή να ξεχωρίζει το γεγονός από την άποψη, την συσχέτιση από την αιτιότητα, την αξιόπιστη πηγή από την παραπληροφόρηση, το επιχείρημα από το ρητορικό τέχνασμα.

Και στην εποχή της ΑΙ αυτή η δεύτερη ικανότητα αρχίζει να γίνεται τρομερά σημαντική.

Ένα μέρος αυτού που αποκαλούμε «ψεκασμένες απόψεις» πράγματι σχετίζεται με χαμηλό λειτουργικό και κυρίως κριτικό γραμματισμό: κάποιος διαβάζει μια πληροφορία, αλλά δυσκολεύεται να αξιολογήσει τι ακριβώς ισχυρίζεται, ποια είναι η πηγή, τι αποτελεί απόδειξη και τι απλή συσχέτιση.

Αλλά δεν εξηγούνται όλα με το «δεν καταλαβαίνουν». Πολύ μορφωμένοι και ευφυείς άνθρωποι μπορούν να πιστέψουν εξαιρετικά παράλογα πράγματα. Εκεί μπαίνουν άλλοι μηχανισμοί: όπως το λεγόμενο confirmation bias. Δηλαδή ανάγκη να ανήκουμε σε μια ομάδα, δυσπιστία προς θεσμούς, φόβος, θυμός, ταυτότητα — και βέβαια οι αλγόριθμοι που μας τροφοδοτούν συνεχώς με υλικό συμβατό με όσα ήδη πιστεύουμε.

Και εδώ κουμπώνει θαυμάσια με τον Homo Algorithmicus: ο λειτουργικά ή κριτικά αναλφάβητος του παρελθόντος είχε περιορισμένη πρόσβαση στην πληροφορία. Ο σημερινός έχει άπειρη πληροφορία και περιορισμένη ικανότητα να την αξιολογήσει.

Αυτό είναι πολύ πιο επικίνδυνο.

Γιατί το πρόβλημα πλέον δεν είναι:

«Δεν ξέρω.»

Είναι:

«Ξέρω — γιατί το διάβασα.»

Ο πρώτος ήταν περίπου: ο αλγόριθμος επιλέγει τι βλέπεις και σταδιακά σε εκπαιδεύει.

Ο δεύτερος μπορεί να είναι: τι συμβαίνει όταν αυτός ο μηχανισμός συναντά ανθρώπους που διαβάζουν, αλλά δεν μπορούν πάντα να αξιολογήσουν σωστά αυτό που διαβάζουν.

Εκεί χωράει ο λειτουργικός αναλφαβητισμός, αλλά και κάτι ακόμη πιο σύγχρονο: ο κριτικός αναλφαβητισμός. Δηλαδή να μπορείς να διαβάσεις ένα κείμενο, αλλά να μην ξεχωρίζεις εύκολα:

• είδηση από γνώμη,
• στοιχείο από εικασία,
• αιτία από απλή σύμπτωση,
• σοβαρή πηγή από έναν τυχαίο λογαριασμό,
• γνώση από αυτοπεποίθηση.

Και τότε ο αλγόριθμος γίνεται πολλαπλασιαστής. Δεν δημιουργεί από μόνος του την ανοησία, αλλά την τροφοδοτεί, την επιβεβαιώνει και τη μετατρέπει σε ολόκληρο περιβάλλον πραγματικότητας.

Μια δυνατή κεντρική ιδέα θα ήταν κάπως έτσι:

Ο παλιός αναλφάβητος δεν μπορούσε να διαβάσει.
Ο νέος αναλφάβητος διαβάζει όλη μέρα — και αυτό είναι το πρόβλημα.

Οι πολιτικές επιπτώσεις

Υπάρχουν δημοκρατίες και αυταρχικά καθεστώτα και στις δύο γεωγραφικές σφαίρες, ενώ και οι δυτικές δημοκρατίες περνούν σήμερα σοβαρή κρίση. Το Freedom House καταγράφει το 2025 ως 20ή συνεχόμενη χρονιά παγκόσμιας υποχώρησης της ελευθερίας, ενώ το V-Dem διαπιστώνει πλέον δημοκρατική οπισθοδρόμηση ακόμη και σε καθιερωμένες δυτικές δημοκρατίες.

Αλλά το παράδοξο είναι πραγματικό: άνθρωποι που απαιτούν, απολύτως σωστά, ελευθερία λόγου, δικαιώματα μειονοτήτων, ανεξάρτητη δικαιοσύνη και προστασία από την κρατική αυθαιρεσία μέσα στη δική τους χώρα, μερικές φορές αντιμετωπίζουν με εντυπωσιακή επιείκεια καθεστώτα που φυλακίζουν αντιφρονούντες, λογοκρίνουν τον Τύπο ή δεν επιτρέπουν ουσιαστικά ελεύθερες εκλογές.

Η πρώτη εξήγηση είναι αυτό που στην πολιτική σκέψη συχνά λέγεται campism — στρατοπεδισμός. Δεν ξεκινάς από μια αρχή, π.χ. «είμαι υπέρ της ελευθερίας». Ξεκινάς από το στρατόπεδο: «η Δύση είναι ο κακός».

Από εκεί και πέρα, όποιος συγκρούεται με τη Δύση αποκτά σχεδόν αυτομάτως κάποιο ηθικό τεκμήριο αθωότητας. Η λογική γίνεται:

Αν η Αμερική είναι εναντίον του, κάτι καλό πρέπει να έχει.

Παλιότερα ο Λένιν έλεγε : “Οι καπιταλιστές θα μας πουλήσουν τομ σκοινί για να τουςν κρεμάσουμε”. Έγινε μάλλον το αντίθετο , αλλά δεν έχει σημασία.

Στην εποχή μας ισχύει το παράδοξο φαινόμενο δημοκρατικοί αστοί της Δύσης, να υποστηρίζουν δικτατορικά καθεστώτα.

Παραφράζοντας τον Λένιν θα λέγαμε πως: “Οι δημοκράτες αστοί δίνουν στους δικτάτορες το σκοινί που θα τους κρεμάσουν”.

Είναι η πολιτική εκδοχή του «ο εχθρός του εχθρού μου είναι φίλος μου». Μόνο που αυτή δεν είναι ιδεολογία. Είναι tribal thinking.

Υπάρχει μετά ένα δεύτερο φαινόμενο, πολύ δυτικό: η ενοχή απέναντι στην ίδια τη Δύση. Αποικιοκρατία, Ιράκ, Βιετνάμ, πραξικοπήματα που υποστηρίχθηκαν από δυτικές κυβερνήσεις, οικονομική εκμετάλλευση — όλα αυτά είναι πραγματικά ιστορικά γεγονότα. Το σφάλμα αρχίζει όταν από το σωστό «η Δύση έχει διαπράξει εγκλήματα» περνάμε στο παράλογο «άρα όποιος αντιτίθεται στη Δύση έχει δίκιο».

Είναι μια λογική αλληλουχία που ξεκινώντας από ένα πραγματικό γεγονός καταλήγει σε μια παράλογη γενίκευση, καθώς συνήθως αυτοί που αντιτίθενται στην Δύση, έχουν διαπράξει περισσότερα εγκλήματα.

Μπορείς ταυτόχρονα καταστροφικό τον πόλεμο του Ιράν και αυταρχικό το καθεστώς της Μόσχας. Μπορείς να καταδικάζεις μια δυτική στρατιωτική επέμβαση και να θεωρείς απαράδεκτη τη θεοκρατική καταπίεση στο Ιράν. Αυτή ακριβώς η ικανότητα να κρατάς δύο αληθινές αλλά αντιθετικές πληροφορίες στο μυαλό σου είναι στοιχείο κριτικής σκέψης.

Και εδώ ερχόμαστε στον κριτικό αναλφαβητισμό.

Τι είναι ο κριτικός αναλφαβητισμός ;

Ο λειτουργικά αναλφάβητος μπορεί να διαβάζει τις λέξεις αλλά δυσκολεύεται να επεξεργαστεί ένα σύνθετο κείμενο. Ο κριτικά αναλφάβητος, όπως θα μπορούσαμε να χρησιμοποιήσουμε τον όρο, μπορεί να είναι ακόμη και πτυχιούχος. Διαβάζει, γράφει, έχει άποψη, αναρτά πολιτική ανάλυση — αλλά δυσκολεύεται να κάνει τέσσερα πράγματα: να διακρίνει γεγονός από ερμηνεία, να αξιολογήσει την ποιότητα μιας πηγής, να αλλάξει άποψη όταν εμφανίζονται αντίθετα στοιχεία και κυρίως να εφαρμόσει το ίδιο κριτήριο στους φίλους και στους εχθρούς του.

Αυτό το τελευταίο είναι ίσως το σημαντικότερο.

Αν θεωρείς λογοκρισία όταν την κάνει μια δυτική κυβέρνηση αλλά «προστασία της κοινωνικής συνοχής» όταν την κάνει μια κυβέρνηση που συμπαθείς, δεν έχεις πολιτική αρχή. Έχεις ομάδα.

Ο OECD δίνει σε αυτό μια εντυπωσιακά χειροπιαστή διάσταση. Στη μεγάλη έρευνα δεξιοτήτων ενηλίκων του 2023, περίπου ένας στους πέντε ενήλικες στις συμμετέχουσες χώρες μπορούσε να χειριστεί μόνο απλά κείμενα ή βασικές αριθμητικές εργασίες, ενώ στις περισσότερες χώρες οι δεξιότητες γραμματισμού παρέμειναν στάσιμες ή υποχώρησαν την τελευταία δεκαετία. Ο ίδιος ο OECD συνδέει ρητά αυτές τις δεξιότητες με την ικανότητα των πολιτών να κινούνται μέσα στο σύγχρονο πληροφοριακό περιβάλλον και να σχηματίζουν τεκμηριωμένες πολιτικές κρίσεις.

Και υπάρχει ακόμη κάτι που κάνει την κατάσταση πολύ χειρότερη: ο αλγόριθμος.

Οι δημοκράτες που αγάπησαν τις δικτατορίες

Ο άνθρωπος κάποτε δεχόταν, έστω ατελώς, ένα κοινό σύνολο πληροφοριών. Τώρα δύο άνθρωποι που κάθονται στο ίδιο τραπέζι μπορούν ουσιαστικά να κατοικούν σε δύο διαφορετικές πραγματικότητες. Ο ένας βλέπει καθημερινά βίντεο με εγκλήματα της μιας πλευράς. Ο άλλος καθημερινά εγκλήματα της άλλης. Και ο αλγόριθμος έχει μάθει ότι η αγανάκτηση, ο φόβος και η οργή κρατούν τον χρήστη περισσότερο στην οθόνη από την αμφιβολία και την ψύχραιμη ανάλυση.

Το V-Dem βρίσκει ακριβώς αυτή τη σχέση: παραπληροφόρηση, πολιτική πόλωση και αυταρχικοποίηση ενισχύουν η μία την άλλη. Σε κοινωνίες όπου η πόλωση γίνεται τοξική, οι πολίτες είναι περισσότερο διατεθειμένοι να θυσιάσουν δημοκρατικές αρχές προκειμένου να κερδίσει «η δική τους πλευρά».

Αυτό είναι το βαθύτερο θέμα:

Ο σύγχρονος άνθρωπος δεν χάνει απαραίτητα τη δημοκρατία επειδή ερωτεύτηκε τη δικτατορία. Μπορεί να τη χάσει επειδή μίσησε τόσο πολύ το αντίπαλο στρατόπεδο, ώστε άρχισε να συγχωρεί στον δικό του σύμμαχο όλα όσα θεωρούσε απαράδεκτα στον αντίπαλό του.

Και τότε συμβαίνει κάτι σχεδόν κωμικοτραγικό.

Ο δυτικός πολίτης χρησιμοποιεί το ελεύθερο Internet μιας δημοκρατίας για να εξυμνήσει μια χώρα όπου αρκετές από τις απόψεις που ο ίδιος εκφράζει καθημερινά θα μπορούσαν να τον οδηγήσουν στη φυλακή.

Σε άλλες περιπτώσεις πάλι η λογική του “ο εχθρός του εχθρού μου είναι φίλος μου¨, οδηγεί σε τέτοιους φανατισμούς, ώστε να υπερασπίζεται κανείς εχθρούς της χώρας του, επειδή αυτός ο πραγματικός εχθρός, είναι εχθρός κάποιου ιδεολογικά εχθρού.

Σε μια εποχή μεγάλων και απρόβλεπτων γεωπολιτικών αλλαγών, τόσο ο Λειτουργικός Αναλφαβητισμός όσο και Κριτικός Αναλφαβητισμός θα μπορούσαν να γίνουν ζήτημα Ζωής και Θανάτου.