«In the Hand of Dante»: Όταν Δάντης συναντά τη μαφία, τον σύγχρονο άνθρωπο και την αιωνιότητα

Από τότε που το Netflix και οι άλλες streaming πλατφόρμες, μπήκαν στην ζωή μας και στην ζωή μου, κάτι άλλαξε στον τρόπο που ρυθμίζω τον ελεύθερο χρόνο μου μέσα στο σπίτι, αλλά και έξω από το σπίτι. Όταν προέκυψαν οι streaming πλατφόρμες έκαναν πραγματικότητα ένα “όνειρο” που είχαν όλοι οι φίλοι του κινηματογράφου. Να αποκτήσουν πρόσβαση σε αμέτρητες ταινίες και σήριαλ, χωρίς να κουνηθούν από τον καναπέ τους.

Οι αγαπημένες μου διασκεδάσεις ήταν ανέκαθεν το να πηγαίνω στον κινηματογράφο, το να διαβάζω βιβλία, το να ασχολούμαι ερασιτεχνικά με κάποιο σπορ και το να κάθομαι κάπου έξω πίνοντας έναν καφέ, καπνίζοντας ένα τσιγάρο και βλέποντας το κόσμο να περναει.

Το streaming μπέρδεψε αυτές τις μικρές, αλλά τόσο σημαντικές απολαύσεις της ζωής μου. Εδώ και πέντε έξι χρόνια πηγαίνω όλο και πιο σπάνια στον κινηματογράφο. Έχω να διαβάσω ένα ολόκληρο βιβλίο -ξεκίνησα μερικά, αλλά τα σταμάτησα – εδώ και άλλα πέντε έξι χρόνια, πράγμα που το βρίσκω μάλλον θλιβερό. Τα σπορ ευτυχώς δεν τα σταμάτησα. Αλλά από τότε που έκοψα το τσιγάρο εδώ και σχεδόν δυο χρόνια, λείπει ένα απαραίτητο συστατικό από την απόλαυση του να πίνω έναν καφέ, να καπνίζω ένα τσιγάρο και να χαζεύω τον κόσμο που περνάει.

Η ευκολία του να παρακολουθώ ταινίες και σήριαλ χωρίς να κουνηθώ από το σπίτι μου, ομολογώ πως με έχει παρασύρει, περισσότερο από όσο θα ήθελα. Και μετά από τόσες ταινίες και σήριαλ – πολλά από τα οποία τα αφήνω στο πρώτο επεισόδιο, το αισθητήριο μου έχει κάπως αμβλυνθεί. Επίσης βρίσκω τις ταινίες πια , πολύ δύσκολο είδος δημιουργικά, γιατί μοιάζουν με περιλήψεις αυτού που θα ήθελε να πει, οποιος φτιάχνει μια ταινία. Σε ένα σήριαλ έχεις τον απαραίτητο χρόνο να πεις όσα θέλεις.

Ομως μέσα σ’ αυτό το άπειρο πλήθος των ταινιών και των σήριαλ υπάρχουν κάποιες περιπτώσεις που με κάνουν και σταματάω.

Η ταινία του Τζούλιαν Σνάμπελ, ήταν ενδιαφέρουσα και μόνο από το τίτλο “Στα χέρια του Δάντη” (αν και ο αγγλικός τίτλος λέει για ένα μόνο χέρι “In the hand of Dante”. Είναι κάποια ονόματα , κάποιες προσωπικότητες, που τραβάνε άμεσα το ενδιαφέςρον μου. Πως θα μπορούσε ο Δάντης Αλιγκιέρι ένας από τους πιο ονομαστούς ποιητές της πρώιμης Αναγέννησης, να παίζει ρόλο σε μια σύγχρονη ταινία της εποχής μας ; Αυτό και μόνο ήταν αρκετό για να τραβήξει το ενδιαφέρον μου. Και μετά το όνομα του σκηνοθέτη. Τζούλιαν Σνάμπελ. Τι δουλειά έχει ένας προκλητικός και αμφιλεγόμενος καλλιτέχνης, ζωγράφος και γλύπτης, αλλά και σκηνοθέτης και σεναριογράφος, σε μια ταινία, που με τον ένα ή με τ0ν αλλο τρόπο έχει θέμα τον Δάντη.

Ο Τζουλιαν Σνάμπελ, που έχει αντιμετωπίσει και πολύ σκληρές κριτικές, έχει ένα ιδιότυπο τρόπο να δημιουργεί, που είναι μεν εικαστικός, αλλά και με κάποιο τρόπο ακουμπάει και στην γλυπτική. Κολλάει κομμάτια από κεραμικά πάνω σε μια μεγάλη επιφάνεια και εκεί επάνω ζωγραφίζει ότι έχει να ζωγραφίσει. Για να είμαι ειλικρινής δεν έχω βρει ούτε ένα από τα έργα του που να μου αρέσει.

Όμως από τα πρώτα λεπτά αυτής της πιο προσφατης ταινίας του, είχα την εντύπωση πως επρόκειτο για κάτι ιδιαίτερο. Ιδίως όταν μετά από μια μία ολιγόλεπτη και έγχρωμη αναδρομή σε κάποιο υποθετικό παρελθόν του Δάντη, η ταινία μεταφέρεται στη σύγχρονη εποχή και σε μαυρόασπρη,πολύ ενδιαφέρουσα αισθητικά, εικόνα. O πρωταγωνιστής, ο ανεβάσμένος τα τελευταία χρόνια, Όσκαρ Άιζακ υποδύεται ταυτόχρονα τον Δάντη, αλλά και το συγγραφέα Νικ Τόσες, μεταφραστή του Δάντη, αλλά πιθανόν και μετενσάρκωση του. Και μαζί ο Αλ Πατσίνο, ο Τζέραλντ Μπάτλερ σε ρόλο εκτελεστή της Μαφίας (θυμίζοντας Ταραντίνο) ο Τζον Μάλκοβιτς, η όμορφη Γκαλ Καντότ, που στην πραγματική ζωή έχει παντρευτεί τον Χόακιμ Φοίνιξ και μαζί τους ο Μάρτιν Σκορτσέζε. Τι άλλο να ζητήσει κανείς, από μια ταινία με μεταφυσικές προεκτάσεις.

Ας τα δούμε πιο συγκεκριμένα όμως, χωρίς να αποκαλύψουμε την ασυνήθιστη πλοκή

Υπάρχουν ταινίες που τελειώνουν μόλις ανάψουν τα φώτα της αίθουσας

Και υπάρχουν άλλες που αρχίζουν τότε.

Το «In the Hand of Dante» του Τζούλιαν Σνάμπελ ανήκει χωρίς αμφιβολία στη δεύτερη κατηγορία. Δεν είναι μια εύκολη ταινία ούτε ένα συνηθισμένο ιστορικό δράμα. Είναι ένα κινηματογραφικό παζλ, ένα υπαρξιακό θρίλερ και συγχρόνως μια ποιητική αναζήτηση, που κινείται συνεχώς ανάμεσα σε δύο κόσμους: τη μεσαιωνική Ιταλία του Δάντη και τη βίαιη Νέα Υόρκη του 21ου αιώνα.

Η ιστορία βασίζεται στο ομώνυμο μυθιστόρημα του Νικ Τόσες και χρησιμοποιεί ως αφορμή την υποτιθέμενη ανακάλυψη ενός αυθεντικού χειρόγραφου της «Θείας Κωμωδίας». Από εκεί και πέρα, όμως, η ταινία δεν ενδιαφέρεται τόσο για το ίδιο το χειρόγραφο όσο για το ερώτημα γιατί ένα βιβλίο επτακοσίων ετών εξακολουθεί να ασκεί τέτοια δύναμη πάνω στους ανθρώπους.

Ο Όσκαρ Άιζακ όπως είπαμε υποδύεται ταυτόχρονα τον Νικ Τόσες και τον ίδιο τον Δάντη, ενώ ο Τζέραρντ Μπάτλερ, σε μία από τις πιο απρόβλεπτες ερμηνείες της καριέρας του, εμφανίζεται σε δύο διαφορετικές ιστορικές διαστάσεις. Γύρω τους περιστρέφεται ένα εντυπωσιακό σύνολο ηθοποιών – Τζον Μάλκοβιτς, Αλ Πατσίνο, Τζέισον Μομόα, Γκαλ Γκαντότ, ακόμη και ο Μάρτιν Σκορσέζε σε έναν ιδιαίτερο ρόλο – που δίνει στην ταινία σχεδόν μυθικές διαστάσεις.

Αυτό όμως που κάνει το «In the Hand of Dante» ξεχωριστό είναι ότι ο θεατής δεν ξέρει ποτέ αν βλέπει πραγματικότητα, όνειρο ή αλληγορία.

Και ίσως αυτό να είναι απολύτως ταιριαστό με τον ίδιο τον Δάντη.

Ο άνθρωπος που εξορίστηκε και έγινε αθάνατος

Ο Δάντης Αλιγκιέρι γεννήθηκε στη Φλωρεντία το 1265. Δεν υπήρξε μόνο ποιητής. Υπήρξε πολιτικός, φιλόσοφος και ένας άνθρωπος βαθιά μπλεγμένος στις εμφύλιες συγκρούσεις της εποχής του.

Το 1302 εξορίστηκε από τη Φλωρεντία και δεν επέστρεψε ποτέ. Η θανατική καταδίκη που εκκρεμούσε εναντίον του σήμαινε ότι αν πατούσε ξανά στην πατρίδα του θα καιγόταν ζωντανός.

Η μεγαλύτερη ειρωνεία της ιστορίας είναι ότι αυτός ο εξόριστος άνθρωπος έγραψε το βιβλίο που επρόκειτο να γίνει ίσως το σημαντικότερο έργο της ιταλικής γλώσσας.

Η «Θεία Κωμωδία» δεν είναι απλώς ένα ποίημα.

Είναι μια περιήγηση στην ανθρώπινη ψυχή.

Κόλαση.

Καθαρτήριο.

Παράδεισος.

Τρεις καταστάσεις που ίσως δεν είναι τόποι αλλά διαφορετικές μορφές της ανθρώπινης συνείδησης.

Η αληθινή κόλαση

Εδώ ακριβώς βρίσκεται η δύναμη της ταινίας. Ο Σνάμπελ δεν επιχειρεί να γυρίσει μια βιογραφία. Αντίθετα, μας λέει ότι η Κόλαση του Δάντη δεν έμεινε στον Μεσαίωνα. Μεταφέρθηκε στη Νέα Υόρκη. Στη βία. Στη μαφία. Στην εμπορευματοποίηση της τέχνης. Στην ανθρώπινη απληστία.

Το χειρόγραφο γίνεται ένα αντικείμενο για το οποίο άνθρωποι σκοτώνουν.

Ακριβώς όπως σήμερα σκοτώνονται για χρήματα, εξουσία ή πετρέλαιο.

Η μεγάλη ιδέα της ταινίας είναι ότι επτά αιώνες αργότερα οι άνθρωποι άλλαξαν τεχνολογία.

Δεν άλλαξαν όμως ιδιαίτερα χαρακτήρα.

Ο Σνάμπελ ζωγραφίζει αντί να σκηνοθετεί

Δεν είναι τυχαίο ότι ο Τζούλιαν Σνάμπελ ξεκίνησε ως ζωγράφος. Κάθε πλάνο μοιάζει περισσότερο με πίνακα παρά με κινηματογραφική σκηνή. Δεν ενδιαφέρεται να αφηγηθεί γρήγορα την ιστορία. Τον ενδιαφέρει να δημιουργήσει ατμόσφαιρα Υπάρχουν στιγμές που ο θεατής μπορεί να νιώσει ότι χάνει τον ειρμό της αφήγησης. Αλλά ίσως αυτό να είναι ακριβώς το ζητούμενο.

Η ταινία δεν θέλει να την παρακολουθήσεις.

Θέλει να τη βιώσεις.

Ο πραγματικός πρωταγωνιστής

Παρά το λαμπρό καστ, ο πραγματικός πρωταγωνιστής δεν είναι κανένας ηθοποιός. Είναι το ίδιο το χειρόγραφο.

Ένα βιβλίο που διασχίζει επτά αιώνες.

Περνά από χέρια μοναχών, παπών, συλλεκτών, εγκληματιών, διανοουμένων και τελικά φτάνει στον σύγχρονο άνθρωπο.

Σαν να θέλει να μας θυμίσει ότι οι ιδέες έχουν μεγαλύτερη διάρκεια ζωής από τις αυτοκρατορίες.

Και σήμερα;

Βλέποντας την ταινία δεν μπορούσα να μη σκεφτώ κάτι.

Ο Δάντης έγραψε την «Κόλαση» πριν από επτακόσια χρόνια.

Αν ζούσε σήμερα, άραγε θα έγραφε διαφορετικό βιβλίο;

Ή μήπως θα έβρισκε τις ίδιες ανθρώπινες αδυναμίες, ντυμένες απλώς με καινούργια ρούχα;

Η απληστία.

Η προδοσία.

Η δίψα για εξουσία.

Η βία.

Η ανάγκη για λύτρωση.

Οι ήρωες αλλάζουν. Τα πάθη παραμένουν. Ίσως γι’ αυτό ο Δάντης εξακολουθεί να μας συγκινεί περισσότερο από πολλούς σύγχρονους συγγραφείς. Δεν περιέγραψε τον κόσμο του. Περιέγραψε τον άνθρωπο.

Και ο άνθρωπος αλλάζει πολύ πιο αργά από την Ιστορία.

Η κρίση

Το «In the Hand of Dante» δεν είναι μια ταινία που θα αρέσει σε όλους. Όποιος περιμένει ένα γραμμικό ιστορικό δράμα ή ένα συμβατικό θρίλερ πιθανόν να απογοητευτεί. Όποιος όμως αποδεχθεί την πρόταση του Σνάμπελ, θα παρακολουθήσει μια τολμηρή κινηματογραφική εμπειρία που συνδυάζει λογοτεχνία, φιλοσοφία, θρησκεία, βία και τέχνη με τρόπο που σπάνια συναντά κανείς στο σύγχρονο σινεμά.

Δεν είναι τέλεια ταινία.

Είναι όμως μία από εκείνες που συνεχίζουν να σε απασχολούν πολύ μετά τους τίτλους τέλους.

Και αυτό, ίσως, είναι το μεγαλύτερο κομπλιμέντο που μπορεί να κάνει κανείς σε ένα έργο τέχνης.