Tι ήθελε να πει ο Ποιητής : Η Οδύσσεια του Ομήρου και η Ομηρία του Οδυσσέα
Αυτή την εποχή όλοι έχουν την δική τους άποψη για τον Οδυσσέα την Οδύσσεια και το χρώμα της Ωραίας Ελένης. καθώς η επική τιανία του Κρίστοφεςρ Νόλαν σαρώνει τα ταμεία, παγκοσμίως κάνοντας την μεγαλύτερη διαφήμιση που έχει γίνει ποτέ στον μαγικό κόσμο και το πνεύμα της αρχαίας Ελλάδας
Περιεχόμενα
- Ποιοι θεωρούνται καθαρά μυθικοί
- Η πιο ενδιαφέρουσα ανακάλυψη των τελευταίων δεκαετιών. Οι Χεττιτικές πινακίδες μιλούν για:
- «Οι ήρωες της Ιλιάδας και της Οδύσσειας: Πόσοι ήταν πραγματικοί και πόσοι γεννήθηκαν από τη φαντασία του Ομήρου;»
- Οι τρεις βασικές θεωρίες
- 2. Ο Όμηρος ήταν ένας σπουδαίος ποιητής που συγκέντρωσε παλαιότερα έπη
- 3. Ο Όμηρος δεν υπήρξε ποτέ
- Το μεγάλο μυστήριο
- Το εντυπωσιακότερο στοιχείο
- Και εδώ αρχίζει το πραγματικό μυστήριο
- Η πρώτη μορφή τους
- Πόσο μεγάλη ήταν η Ιλιάδα;
- Πότε γράφτηκαν;
- Πώς ήταν το “βιβλίο”;
- Μπορούσε να χωρέσει η Ιλιάδα σε έναν πάπυρο;
- Πότε απέκτησαν τη σημερινή μορφή;
- Η Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας
- Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο
- Η βάση της παγκόσμιας λογοτεχνείας
- Ο καθένας θα βγάλει τα συμπεράσματα του
Πήγα να δω την Οδύσσεια του Νόλαν ,την Παρασκευή 17 Ιουλίου, στην δεύτερη μέρα της προβολής της. Ήθελα να την δω στην αίθουσα 7 imax στο Mall, με την τεράστια οθόνη και το εκκωφαντικό ήχο. Αλλιώς δεν ευχαριστιέμαι σινεμά. Πρέπει στο τέλος να βγω λίγο κουφός και λίγο αλίθωρος.
Είχα όμως υπολογίσει χωρίς τον ξενοδόχο. Μόλις μπήκα στην μεγάλη αίθουσα που βγάζουν τα εισιτήρια, μπροστα στο “μπαρ” με τα ποπ κορν και τα αναψυκτικά, είδα τεράστιες ουρές παντού. Πήγα στο ακριανό ταμείο που είχε περιέργως μόνο 3-4 άτομα;. Όταν έφτασε η σειρά μου, το παιδί μου είπε ότι η αίθουσα ήταν πλήρης. Με ρώτησε αν ήθελα να δω την ταινία σε κάποια από τις επομενες προβολές, του είπα ναι, αλλά δεν υπήρχε τίποτα μάλλον για όλο το βράδυ. Αλλά όταν είσαι μόνος συχνά γίνονται θαύματα και στις πλήρεις αίθουσες. Σκέφτηκα τι θα έκανε ο πολύτροπος Οδυσσέας αν ήταν στην θέση μου και έτσι προέκυψε αυτομάτως η λύση.
Κι έτσι με ένα μικρό λογικό θαύμα, βρέθηκε αίφνης ένα εισιτηριο για την imax.
Μέσα στην αίθουσα και καθώς περίμενα να γεμίσει, το μυαλό μου πήγε στις κωμικές αντιδράσεις, εκείνων που όπως και ο Ίλον Μασκ, (που δεν έχει γενικά ιδέα και χώνει τη μύτη του στα πάντα) είχαν αντίρηση για το χρώμα της ωραίας Ελένης, καθώς ο σκηνοθέτης Κρίστοφερ Νολαν, ανέθεσε τον ρόλο στην όμορφη Κενυάτισσα και βραβευμένη με Όσκαρ Λουπίτα Νιόγκο. Κάτι που για μένα ήταν τελείως αδιάφορο και μάλλον οφείλεται στην σχετική απόφαση στο Χόλιγουντ , της ποσόστωσης, ανάμεσα σε μαύρους και λευκούς ηθοποιούς για να έχουν δικαίωμα οι ταινίες να προταθούν για Όσκαρ. Έτσι κι αλλιώς ο ρόλος της ωραίας Ελένης στην ταινία ήταν εμβόλιμος και μόνο μερικών δευτερολέπτων, ενώ το πρόσωπό της εμφανίζεται παραμορφωμένο από την μια μεριά σαν να την έχει γρατζουνίσει λεοντάρι.
Οι περισσότεροι από αυτούς που φοβούνται και την σκιά τους, είχαν την εντύπωση πως με αυτήν την κίνηση ο Νόλαν εντάχθηκε σε κάποια παγκόσμια συνωμοσία σε βάρος της Ελλάδας, να μας κατατάξουν στους αφρικανικούς λαούς, κάτι ανάμεσα σε Κενυάτες και Νιγηριανους. Δυσκολεύομαι να καταλάβω πως κάποιοι καταπίνουν όποια θεωρία συνωμοσίας τους σερβιριστεί και μάλιστα την εμπλουτίζουν με νέες δικές τους παραλλαγές Με τους ψεκασμούς που υφιστάμεθα τόσα χρόνια ( αλλιώς πως θα υπήρχαν τόσοι ψεκασμένοι ανάμεσα μας), όποια θεωρία, όποια τρελή άποψη και να πει κανείς, γίνεται αμέσως ανάρπαστη. Γιατί γίνεται αυτό; Γιατί πάρα πολλοί έχουν χάσει μια απαραίτητη ιδιότητα του εγκεφάλου. Το κριτήριο . Την ικανότητα να διακρίνεις τι είναι λογικό και τι παράλογο. Την πιο διαδεδομένη “ασθένεια” της εποχής μας.
Καθώς περίμενα λοιπόν να αρχίσει η ταινία αναρωτιόμουν πόσοι από εμάς (εκτός από εκείνους που σπούδασαν κάτι σχετικό) έχουν διαβάσει τους 11.200 στίχους της Οδύσσειας. Οι περισσότεροι ξερουμε την Οδύσσεια, από τις περιλήψεις που διαβάζαμε στο δημοτικό ή το γυμνάσιο, από τα Κλασικά Εικονογραφημένα ή κάποιο κόμιξ ή την ταινία με το Κερκ Ντάγκλας στην δεκαετία του 50 ή κάποιο ιταλικό σήριαλ με τον Αρμάν Ασάντε. Αλλά αυτό δεν μας εμπόδιζε ποτέ να έχουμε γνώμη για τα πάντα. Μια φίλη μάλιστα πρότεινε να μηνύσουμε μαζικά τον Νόλαν για δυσφήμηση.
Θα ήταν περίεργο να κάνουμε κάτι τέτοιο, για την μεγαλύτερη διαφήμηση που έχει γίνει ποτέ στην Ελλάδα. Μέσα σε 48 ώρες από την έναρξη της προβολής της, η Οδύσσεια του Νόλαν είχε κάνει εισπράξεις 264 εκατομμυρίων δολαρίων, καλύπτοντας με το πάρα πάνω τα 250 εκατομμύρια δολάρια που κόστισε η παραγωγή της και είναι πολύ πιθανόν να κάνει παγκόσμιο ρεκόρ εισπραξεων όλων των εποχών.
Η συζήτηση για το χρώμα της Ωραίας Ελένης όμως πήγε μακριά, ακόμη και σε λόγιους του εξωτερικού, για να αποδείξει ότι η ανοησία δεν είναι μόνο δικό μας προνόμιο, αλλά την συναντάμε εξ ίσου και σε κύκλους του εξωτερικού. Μερικοί έφτασαν μάλιστα να μιλούν και για “διαστρέβλωση και κακοποίηση της ελληνικής Ιστορίας”.
Για να υποστηρίξουν την άποψη ότι η Ελένη ήταν λευκή, οι επικριτές του Νόλαν βασίζονται σε κάποιες γενικές περιγραφες της που κάνει ο Όμηρος (αν υπήρξε ποτέ) στην Ιλιάδα. Στην Ιλιάδα πράγματι ο Όμηρος αναφέρει την Ελένη με διάφορα επίθετα όπως “καλλίκομος” δηλαδή με ωραία μαλλιά, αλλά ούτε μαύρα, ούτε καστανά, ούτε ξανθά, ούτε σγουρά, ούτε ίσια και επίσης ως “καλλιπάριος” δηλαδή με ωραίες παριές, μάγουλα δηλαδή, επίσης ως “λευκώλενος” δηλαδή με λευκά χέρια, αλλά τότε δεν αποκαλούσαν έτσι όσες είχαν λευκά χέρια, αλλά εκείνες που είχαν ευγενικήυ καταγωγή και δεν καταπιάνονταν με δουλειές του σπιτιού που θα έκαναν τα χέρια τους πιο τραχιά ( όπως για παράδειγμα λέμε γαλαζοαίματους αυτούς που ανήκουν σε κάποιον βασιλικό οίκο) και επίσης ως “τανύπεπλος”, δηλαδή με πλούσια ρούχα που ενισχύει τον προηγούμενο προσδιορισμό, καθώς η Ωραία Ελένη είχε κάτι περισσότερο από ευγενική καταγωγή (σύμφωνα με τον Μύθο).
Στην Ιλιάδα ο Όμηρος πολύ σωστά δεν προσδιορίζει την ομορφιά, γιατί απλώς θα την περιόριζε. Όπως λένε και στα αγγλικά “beauty is in the eye of the beholder” δηλαδή “η ομορφιά είναι στο μάτι αυτού που την βλέπει”. Ο διάλογος για την ομορφιά είναι μια συζήγτηση που ως τώρα δεν έχει βρει καμία πειστική απάντηση, γιατί απλώς δεν υπάρχει τρόπος να την προσδιορίσουμε. Πολλοί προσπάθησαν να προσδιορίσουν υην ομορφιά ως συμμετρία των χαρακτηρηστικών της μορφής και του σώματος΄ Αλλά κι αυτός ο προσδιορισμός δεν λέει απολύτως τίποτα. Είναι μάλλον ανόητος ορισμός…γιατί κάποιος μπορεί να έχει συμμετρικά χαρακτηριστικά αλλά η μύτη του να είναι σαν συμμετρική μελιτζάνα, ή κάποιος να είναι συμμετρικά αποστεωμένος και να μοιαζει μάλλον με νεκροκεφαλή ή σκελετό αν συμπεριλάβουμε και το σώμα, στα δεδομένα της συμμετρίας.
Ο Όμηρος πολύ σοφά αποφεύγει τους προσδιορισμούς στα χαρακτηριστικά των ηρώων του. Μπορεί να αποκαλεί τον Αχιλλέα “γοργοποδαρο” αλλά δεν τον περιγράφει όπως και κανέναν από τους ήρωές του παρά μόνο με γενικούς προσδιορισμούς.
Αυτοί που θέλουν να σχολούνται με ανοησίες, λόγω ανεπάρκειας ή απελπισίας , θα έπρεπε να λάβουν ακόμη υπόψη τους ότι σύμφωνα με κάποιον μύθο η Ωραία Ελένη, υπήρξε κόρη του μυθικού ήρωα του Άργους, Τυνδάρεω και της Λήδας. Κατά ένα μεταγενέστερο μύθο όμως, που δίνει άλλη διάσταση στην καταγωγή ενός τόσο όμορφου πλάσματος , όπως η Ελένη, η γέννηση της υπήρξε αποτέλεσμα της συνεύρεσης της Λήδας με τον Δία τον Βασιλιά των θεών του Ολύμπου, ο οποίος μαγεύτηκε από την ομορφιά της και για άγνωστο λόγο μεταμορφώθηκε σε λευκό Κύκνο. Όπως λέει ο μύθος μάλιστα, η Λήδα συνέλαβε δυο αυγά από τα οποία μετά από εννέα μήνες εκκόλαψης από το μεν ένα γεννήθηκε η Ελένη και από το άλλο τα αδέλφια της οι ονομαστοί Διόσκουροι, δηλαδή ο Κάστωρ και ο Πολυδεύκης. Αν θέλουμε να είμαστε “πιστοί στην ιστορική αλήθεια”, όπως λένε μερικοί, θα έςπρεπε να υποθέσουμε πως θα ήταν μια γυναίκα που ο πατέρας ήταν ένας κύκνος.
Συμπερασματικά θα λέγαμε ότι ο Όμηρος , (εφόσον υπήρξε), θα ήταν δύσκολο να έχει οποιαδήποτε γνώμη για το χρώμα της Ελένης. Πρώτον γιατί σύμφωνα με όσα λέγονται για αυτόν ήταν τυφλός, δεύτερον γιατί θα μιλούσε για κάποια που (εφόσον είχε υπάρξει στην πραγματικότητα) είχε ζήσει 400-500 χρόνια πριν και τρίτον γιατί όποιος έγραψε την Ιλιάδα και την Οδύσσεια ήταν αρκετά έξυπνος ώστε να μην προασδιορίσει τα χαρακτηριστικά κανενός από τους πρωταγωνιστές του. Τα άφησε αυτά πολύ σοφά στην φαντασία του καθενός.
Μιλάμε για το χρώμα μιας γυναίκας που είναι το προϊόν ενός μύθου, που αναφέρεται σε μια εποχή γύρω στα 3.200 χρόνια πριν.
Εννιακόσα χρόνια αργότερα, την εποχή του Μεγάλου Αλεξάνδρου δηλαδή τον 4ο π.Χ. αιώνα, οι τότε Έλληνες θεωρούσαν τον Τρωικό Πόλεμο ένα αληθινό γεγονός. Αυτό γινόταν ευκολότερο από το γεγονός ότι η θρησκεία τους ήταν βασισμένη στην αρχαία ελληνική μυθολογία, που κανείς δεν μπορεί να είναι βέβαιος για το πως και από ποιους γράφτηκε. Στην εποχή του Αλέξανδρου η Ιλιάδα και η Οδύσσεια ήταν γραμμένες σε πάπυρους. Δηλαδή αποξηραμένο και επεξεργασμένο δέρμα ζώων (που ήταν πολύ ανθεκτικότερο από το χάρτι που ακόμη δεν είχε εφευρεθεί) και γι αυτό άλλωστε έφτασαν σε εμάς, όσα αρχαία κείμενα διασώθηκαν.
Η Ιλιάδα με τους περίπου 15.700 στίχους θα χρειαζόταν ένα πάπυρο πάρα πολλών μέτρων για να γραφτεί και επειδή αυτό θα έφτιαχνε έναν τεράστιο όγκο, μάλλον θα υπήρχαν μικρότεροι πάπυροι χωρίζοντας την Ιλιάδα και την Οδύσσεια σε “κεφάλαια”. Οι πάπυροι ήταν τυλιγμένοι σε δυο μεταλλικές ή ξύλινες ράβδους, μια στην αρχή και μια στο τέλος του κειμένου . Ο αναγνώστης ξετύλιγε το ένα άκρο, που τυλιγόταν στο άλλο καθώς προχωρούσε η ανάγνωση. Σαν το scrolling που κάνουμε εμείς τώρα στα social media.
Λέγεται πως ο Αλέξανδρος που είχε σαν πρότυπο του τον Αχιλλέα κοιμόταν έχοντας στο προσκέφαλό του τα αντίγραφα της Ιλιάδας, Όταν ξεκινώνατς την εκστρατεία του στην Ασία έφτασε στην απέναντι, έτρεξε γυμνός μαζί με τον αγαπημενο φίλο του Ηφαστείωνα, γύρω από τον τάφο του Αχιλλέα και εκανε σπονδές στον ήρωά του.
Οι αρχαίοι Έλλνες όμως έκαναν αγάλματα και ναούς , τόσο για τους Θεούς όσο και για τους ήρωές τους, χωρίς να ξεχωρίζουν τον μύθο από την πραγματικότητα.
Ακόμη και μέχρι σήμερα καθώς δεν υπάρχει καμία ιστορική καταγραφή κανένας δεν μπορεί να γνωρίζει αν ο Αχιλλέας υπήρξε ή δεν υπήρξε. Και το ίδιο ισχύει για τον ίδιο τον Όμηρο αλλά και όλους τους ομηρικούς ήρωες.
Αυτό μου φάνηκε ιδιαίτερα ενδιαφέρον ιδίως μετά την συζήτηση που προκάλεσε η προβολή της Οδύσσειας του Κρίστοφερ Νόλαν. Προσπάθησα λοιπόν να βρω τι ισχύει για αυτή την περίοδο της Ιστορίας μας, που είναι τυλιγμένη στους μύθους.
Η σύγχρονη ιστορική και αρχαιολογική έρευνα συγκλίνει στο εξής:
Η Τροία ήταν πραγματική πόλη και πιθανότατα υπήρξε κάποια μεγάλη σύγκρουση γύρω στο 1200 π.Χ. Όμως δεν μπορούμε να αποδείξουμε ότι τα πρόσωπα της Ιλιάδας ήταν τα ίδια που περιγράφει ο Όμηρος.
Ωστόσο, ορισμένοι ήρωες θεωρούνται πιθανότερο να βασίζονται σε πραγματικές προσωπικότητες. Πιθανότερο ίσως, αλλά σε καμιά περίπτωση βέβαιο.
1, Αγαμέμνων
Οι Μυκήνες υπήρξαν.
Είναι πιθανόν να υπήρχε ένας μεγάλος άναξ που ηγείτο μιας συμμαχίας ελληνικών βασιλείων.
Δεν υπάρχει επιγραφή που να γράφει «Αγαμέμνων», αλλά η ύπαρξη ενός τόσο ισχυρού ηγεμόνα θεωρείται απολύτως πιθανή.
2. Πρίαμος ★★★★☆
Οι Χεττιτικές πινακίδες αποδεικνύουν ότι υπήρχε το βασίλειο της Wilusa (Ίλιον/Τροία).
Άρα είναι πολύ πιθανό να υπήρχε βασιλιάς της Τροίας.
Ο Πρίαμος ίσως αποτελεί τη λογοτεχνική μορφή αυτού του άγνωστου ηγεμόνα.
3. Έκτορας ★★★★☆
Εάν υπήρξε βασιλιάς της Τροίας, είναι πολύ πιθανό να υπήρχε και ο διάδοχος ή ο αρχιστράτηγός της.
Ο Έκτορας θεωρείται από πολλούς ιστορικούς πιθανός ιστορικός πυρήνας, αν και όχι απαραίτητα με αυτό το όνομα.
4. Μενέλαος ★★★☆☆
Η Σπάρτη ήταν μυκηναϊκό κέντρο.
Άρα είναι πιθανό να υπήρχε κάποιος ηγεμόνας που αργότερα η παράδοση ονόμασε Μενέλαο.
Δεν υπάρχουν όμως άμεσες αποδείξεις.
5. Οδυσσέας ★★★☆☆
Η Ιθάκη κατοικούνταν.
Υπήρχε τοπικός άρχοντας.
Είναι πιθανό η μορφή του Οδυσσέα να βασίζεται σε κάποιον πραγματικό ηγεμόνα, αλλά ο χαρακτήρας που ξέρουμε έχει αποκτήσει έντονα μυθικές διαστάσεις.
6. Αχιλλέας ★★☆☆☆
Είναι ίσως ο πιο διάσημος ήρωας.
Ενδιαφέρον είναι ότι το όνομα Αχιλλεύς εμφανίζεται ήδη σε πινακίδες της Γραμμικής Β, γεγονός που δείχνει ότι ήταν πραγματικό όνομα της Μυκηναϊκής εποχής. Όμως ο άνθρωπος που αναφέρεται εκεί δεν είναι ο ομηρικός ήρωας.
Άρα:
- το όνομα είναι ιστορικό,
- ο ήρωας παραμένει μυθικός.
7. Αίας
Πιθανόν βασίζεται σε πραγματικό πολεμιστή.
Δεν υπάρχουν όμως ανεξάρτητες αποδείξεις.
8. Διομήδης
Ίδια περίπτωση.
Θεωρείται πιθανό να διατηρεί τη μνήμη κάποιου πραγματικού αρχηγού.
9. Αινείας
Είναι ενδιαφέρουσα περίπτωση.
Οι Ρωμαίοι αργότερα τον μετέτρεψαν σε γενάρχη της Ρώμης.
Είναι πιθανό να υπήρχε κάποιος σημαντικός Τρώας ευγενής που αποτέλεσε τον πυρήνα του μύθου.
Ποιοι θεωρούνται καθαρά μυθικοί
Εδώ ανήκουν κυρίως:
- Πάτροκλος
- Ανδρομάχη
- Κασσάνδρα
- Βρισηίδα
- Χρύση
- Πενθεσίλεια
- Μέμνων
Δεν υπάρχει καμία ιστορική ένδειξη για τα συγκεκριμένα πρόσωπα.
Η πιο ενδιαφέρουσα ανακάλυψη των τελευταίων δεκαετιών. Οι Χεττιτικές πινακίδες μιλούν για:
- Wilusa, που ταυτίζεται σχεδόν ομόφωνα με το Ίλιον.
- Ahhiyawa, που οι περισσότεροι μελετητές ταυτίζουν με τους Αχαιούς.
Δείχνουν επίσης ότι υπήρχαν συγκρούσεις μεταξύ των δύο πλευρών γύρω στον 13ο αιώνα π.Χ. Δεν περιγράφουν όμως τον Τρωικό Πόλεμο όπως τον αφηγείται ο Όμηρος.
«Οι ήρωες της Ιλιάδας και της Οδύσσειας: Πόσοι ήταν πραγματικοί και πόσοι γεννήθηκαν από τη φαντασία του Ομήρου;»
Δεν γνωρίζουμε καν, αν ο Όμηρος υπήρξε ως συγκεκριμένο ιστορικό πρόσωπο.
Και αυτό δεν είναι υπερβολή. Είναι η επίσημη θέση σχεδόν όλων των κλασικών φιλολόγων σήμερα.
Οι τρεις βασικές θεωρίες
1. Ο Όμηρος υπήρξε πραγματικά (η παραδοσιακή άποψη)
Οι αρχαίοι Έλληνες δεν είχαν καμία αμφιβολία.
Πίστευαν ότι ο Όμηρος:
- γεννήθηκε πιθανότατα στη Χίο ή στη Σμύρνη,
- ήταν τυφλός,
- έζησε περίπου τον 8ο αιώνα π.Χ.,
- συνέθεσε τόσο την Ιλιάδα όσο και την Οδύσσεια.
Μάλιστα υπήρχαν πολλές πόλεις που διεκδικούσαν την καταγωγή του:
- Χίος
- Σμύρνη
- Κύμη
- Κολοφώνας
- Ρόδος
- Ίος
- Αθήνα
Υπάρχει το περίφημο αρχαίο επίγραμμα:
«Ἑπτὰ πόλεις μάρνανται σοφὴν διὰ ῥίζαν Ὁμήρου…»
(“Επτά πόλεις φιλονικούν ποια είναι η πατρίδα του Ομήρου.”)
2. Ο Όμηρος ήταν ένας σπουδαίος ποιητής που συγκέντρωσε παλαιότερα έπη
Αυτή είναι ίσως σήμερα η πιο αποδεκτή θεωρία.
Για αιώνες οι αοιδοί τραγουδούσαν ιστορίες για τον Τρωικό Πόλεμο.
Κάποια στιγμή εμφανίστηκε ένας εξαιρετικός ποιητής.
Εκείνος:
- πήρε εκατοντάδες μικρότερα έπη,
- τα ένωσε,
- δημιούργησε μία ενιαία αφήγηση.
Με άλλα λόγια,
ο Όμηρος δεν “επινόησε” τον Αχιλλέα.
Τον έκανε αθάνατο.
3. Ο Όμηρος δεν υπήρξε ποτέ
Αυτή είναι η πιο ριζοσπαστική θεωρία.
Υποστηρίζει ότι:
η Ιλιάδα και η Οδύσσεια δημιουργήθηκαν από πολλούς διαφορετικούς ποιητές σε διάστημα αιώνων.
Αργότερα κάποιος έγραψε:
“Όλα αυτά τα έγραψε ο Όμηρος.”
Δηλαδή,
ο Όμηρος πιθανόν να ήταν ένα συλλογικό όνομα.
Κάτι σαν να λέγαμε σήμερα:
“Η παράδοση των αοιδών.”
Το μεγάλο μυστήριο
Ο Ηρόδοτος γράφει ότι ο Όμηρος έζησε περίπου 400 χρόνια πριν από αυτόν.
Αυτό μας οδηγεί περίπου στο 850–800 π.Χ.
Το πρόβλημα είναι ότι:
δεν υπάρχει ούτε μία επιγραφή που να αναφέρει τον Όμηρο όσο ζούσε.
Ούτε:
- τάφος,
- άγαλμα της εποχής του,
- υπογραφή,
- χειρόγραφο.
Το όνομά του εμφανίζεται αρκετούς αιώνες αργότερα.
Το εντυπωσιακότερο στοιχείο
Η Ιλιάδα περιγράφει έναν κόσμο του 1200 π.Χ.
Ο ποιητής όμως φαίνεται να ζει γύρω στο 800 π.Χ.
Δηλαδή υπάρχει απόσταση περίπου 400 ετών.
Είναι σαν κάποιος σήμερα να έγραφε με ακρίβεια γεγονότα του…
1625.
Κι όμως,
ο Όμηρος γνωρίζει:
- πανοπλίες,
- άρματα,
- γεωγραφία,
- παλιά βασίλεια,
- έθιμα,
που η αρχαιολογία επιβεβαίωσε μόλις τον 20ό αιώνα.
Αυτό είναι ίσως το πιο συναρπαστικό στοιχείο.
Και εδώ αρχίζει το πραγματικό μυστήριο
Πώς διασώθηκαν τόσες λεπτομέρειες επί τέσσερις αιώνες χωρίς βιβλία;
Η απάντηση βρίσκεται πιθανότατα στην προφορική παράδοση.
Οι αοιδοί απομνημόνευαν χιλιάδες στίχους και τους μετέδιδαν από γενιά σε γενιά. Οι επαναλαμβανόμενες εκφράσεις («ποδάρκης δῖος Ἀχιλλεύς», «πολύτλας δῖος Ὀδυσσεύς») δεν ήταν μόνο ποιητική τεχνική· λειτουργούσαν και ως μνημονικά εργαλεία.
Υπάρχει όμως και μια ενδιάμεση εκδοχή: ότι ο Όμηρος υπήρξε, αλλά δεν ήταν ο «δημιουργός από το μηδέν». Ήταν η ιδιοφυΐα που πήρε μια πανάρχαια προφορική παράδοση και της έδωσε την οριστική της μορφή. Όπως ένας μεγάλος σκηνοθέτης μπορεί να μετατρέψει γνωστές ιστορίες σε αριστούργημα, έτσι και ο Όμηρος μετέτρεψε τις διάσπαρτες αφηγήσεις των αοιδών σε δύο από τα σημαντικότερα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας.
Ίσως αυτός είναι ο λόγος που, σχεδόν τρεις χιλιάδες χρόνια αργότερα, εξακολουθούμε να συζητάμε όχι μόνο για τον Αχιλλέα και τον Οδυσσέα, αλλά και για τον άνθρωπο —ή το μυστήριο— που ονομάζουμε Όμηρο.
Εμφανίστηκαν ως… ζωντανές παραστάσεις.
Η πρώτη μορφή τους
Πριν ακόμη διαδοθεί η γραφή στην Ελλάδα, υπήρχαν οι αοιδοί.
Ήταν κάτι ανάμεσα σε:
- ποιητές,
- μουσικούς,
- ηθοποιούς,
- ιστορικούς.
Κρατούσαν συνήθως μία λύρα ή φόρμιγγα και απήγγελλαν τα έπη μπροστά σε κοινό.
Δεν διάβαζαν.
Τα απήγγελλαν από μνήμης.
Πόσο μεγάλη ήταν η Ιλιάδα;
Η Ιλιάδα έχει περίπου
15.700 στίχους.
Η Οδύσσεια περίπου
12.100 στίχους.
Συνολικά σχεδόν
28.000 στίχοι.
Είναι σχεδόν αδιανόητο να απομνημονευτούν.
Κι όμως οι αοιδοί το κατάφερναν.
Πότε γράφτηκαν;
Εδώ υπάρχει μία πολύ ενδιαφέρουσα ιστορία.
Οι περισσότεροι ιστορικοί πιστεύουν ότι:
- οι ιστορίες διαμορφώθηκαν προφορικά μεταξύ 1200–900 π.Χ.
- ο Όμηρος (αν υπήρξε) τις συνέθεσε γύρω στο 750–700 π.Χ.
- καταγράφηκαν λίγο αργότερα, όταν το ελληνικό αλφάβητο άρχισε να χρησιμοποιείται ευρέως.
Το ελληνικό αλφάβητο εμφανίζεται περίπου το 800 π.Χ.
Άρα πιθανότατα η Ιλιάδα είναι από τα πρώτα μεγάλα λογοτεχνικά έργα που γράφτηκαν ποτέ με το ελληνικό αλφάβητο.
Πώς ήταν το “βιβλίο”;
Όχι όπως το φανταζόμαστε.
Δεν υπήρχε βιβλίο με σελίδες.
Υπήρχε ένας πάπυρος.
Ο πάπυρος. όπως είπαμε πάρα πάνω, ήταν ένα μακρύ φύλλο από το ομώνυμο φυτό της Αιγύπτου.
Τον τύλιγαν σε ρολό.
Για να διαβάσεις ένα έργο:
- κρατούσες το ρολό,
- ξετύλιγες με το ένα χέρι,
- τύλιγες με το άλλο.
Ακριβώς όπως στις ταινίες.
Μπορούσε να χωρέσει η Ιλιάδα σε έναν πάπυρο;
Όχι.
Εδώ βρίσκεται κάτι που λίγοι γνωρίζουν.
Η Ιλιάδα ήταν τεράστια.
Ένας πάπυρος χωρούσε περίπου:
800–1.200 στίχους.
Άρα η Ιλιάδα χρειαζόταν
15 έως 20 διαφορετικούς κυλίνδρους.
Το ίδιο περίπου και η Οδύσσεια.
Πότε απέκτησαν τη σημερινή μορφή;
Η μεγάλη τομή έγινε στην Αθήνα.
Ο τύραννος Πεισίστρατος, τον 6ο αιώνα π.Χ. (περίπου 560–527 π.Χ.), σύμφωνα με την αρχαία παράδοση, διέταξε να συγκεντρωθούν όλες οι διαφορετικές εκδοχές των ομηρικών επών και να καταρτιστεί ένα ενιαίο, επίσημο κείμενο για τις απαγγελίες στα Παναθήναια. Αν και οι λεπτομέρειες αυτής της παράδοσης συζητούνται ακόμη από τους μελετητές, φαίνεται ότι ήδη τότε υπήρχε προσπάθεια σταθεροποίησης του κειμένου.
Η Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας
Η οριστική φιλολογική μορφή που γνωρίζουμε σήμερα οφείλεται κυρίως στους λόγιους της Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας (3ος–2ος αιώνας π.Χ.).
Εκεί εργάστηκαν κορυφαίοι φιλόλογοι όπως:
- ο Ζηνόδοτος ο Εφέσιος,
- ο Αριστοφάνης ο Βυζάντιος,
- ο Αρίσταρχος ο Σαμόθραξ.
Αυτοί:
- συνέκριναν δεκάδες χειρόγραφα,
- διόρθωσαν λάθη αντιγραφέων,
- χώρισαν τα έπη σε 24 ραψωδίες το καθένα (Α–Ω),
- πρόσθεσαν σημεία στίξης και κριτικά σύμβολα.
Ουσιαστικά έγιναν οι πρώτοι μεγάλοι εκδότες της παγκόσμιας λογοτεχνίας.
Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο
Ο Τρωικός Πόλεμος, αν πράγματι έγινε, τοποθετείται περίπου στο 1200 π.Χ.
Η πρώτη ολοκληρωμένη καταγραφή των επών πιθανότατα έγινε γύρω στο 750–700 π.Χ.
Η φιλολογική τους επιμέλεια στην Αλεξάνδρεια ολοκληρώθηκε γύρω στο 200 π.Χ.
Δηλαδή μεσολάβησε περίπου μία χιλιετία από τα υποτιθέμενα γεγονότα μέχρι τη μορφή του κειμένου που μας παραδόθηκε.
Και όμως, όταν ο Ερρίκος Σλήμαν ανέσκαψε την Τροία και τις Μυκήνες τον 19ο αιώνα, πολλές από τις γεωγραφικές, πολιτικές και πολιτισμικές λεπτομέρειες που περιγράφει ο Όμηρος βρήκαν εντυπωσιακές αντιστοιχίες στην αρχαιολογική πραγματικότητα.
Αυτό είναι που κάνει την Ιλιάδα και την Οδύσσεια μοναδικές: δεν είναι ούτε απλώς ιστορικά χρονικά ούτε καθαρή μυθοπλασία. Είναι έργα που βρίσκονται ακριβώς στο σημείο όπου η ιστορική μνήμη συναντά την ποιητική δημιουργία. Για τον λόγο αυτό εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο έρευνας όχι μόνο για φιλολόγους, αλλά και για ιστορικούς, αρχαιολόγους και ανθρωπολόγους.
Θα πρέπει να καταλάβουμε όμως και κάτι άλλο. Όταν οι αρχαιολόγοι βρίσκουν κάποιο εύρημα, που δεν μπορούν ακριβώς να το κατατάξουν, κάνουν υποθέσεις. Οι υποθέσεις όμως δεν δημιουργούν πραγματικότητα. Σε μερικούς όμως αρέσει, να θεωρούν την υπόθεση ως πραγματικότητα. Για παράδειγμα ένα χρυσό προσωπείο που βρέθηκε στις Μυκήνες, ονομάστηκε αυθαίρετα προσωπείο του Αγαμέμνονα. Τίποτα δεν βεβαιώνει όμως ότι αυτό το εντυπωσιακό εύρημα, ανήκε σε κάποιον βασιλιά των Μυκηνών ππυ ονομαζόταν Αγαμάμνων. Καθώς δεν γνωρίζουμε όμως σχεδόν τίποτα για τους βασιλείς των Μυκηνών, ήταν πιο “βολικό” να χρεώσουμε το εντυπωσιακό αυτό προσωπείο στον Αγαμέμνονα.
Η βάση της παγκόσμιας λογοτεχνείας
Τόσο η Ιλιάδα όσο και η Οδύσσεια, ανεξάρτητα από το πως και από ποιον γράφτηκαν, αποτελούν μέχρι και τις μέρες μας τη βάση της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Περιέχουνν όλα τα δραματουργικά μέρη που συνθέτουν ένα μεγάλο έπος. Τους χαρακτήρες, με τα προτερήματα και τα ελαττώματά τους, τις έριδες ανάμεσα στα στρατόπεδα, αλλά και την σχέση των ανθρώπων με το Θείον. Την προσβολή που αποτελεί η ανθρώπινη ‘Υβρις. Τους έρωτες που κινητοποιούν έθνη. Την προσωπική θυσία. Το δράμα της ανθρώπινης μοίρας που φτάνει από το μεγαλείο της ύπαρξηςμέχρι την ολοκληρωτική ήττα της εξαφάνισης.
Από μία απόψη θα μπορούσαμε να πούμε πως η Ιλιάδα περιγράφει περισσότερο ανδρικούς χαρακτήρες. Η Ελένη που πρωταγωνιστεί ως το πρόσωπο που κινητοποιεί το μύθο , περιορίζεται στην θεϊκή ομορφιά της που δημιουργεί δράματα και πολέμους, για να δώσει χώρο, στους ανδρικούς χαρακτήρες. Ο Όμηρος καταλήγει στο συμπέρασμα πως τους κάθε τύπου “πολέμους” δεν του κερδίζει ούτε η ανδρεία (Αχιλλέας-Έκτορας), ούτε η εξουσία και το χρήμα (Αγαμέμνων-Πρίαμος), αλλά το μυαλό και ο πολύτροπος χαρακτήρας- όπως κι αν το εννοεί ο Όμηρος- (Οδυσσέας). Μια πολύ καλή, νομίζω Αμερικανίδα μεταφράστρι της Οδύσσεις, μετέφρασε την λέξη “πολύτροπος” ως “complicated” , που κάνει νόημα. Ίσως θα ήταν καλό να μάθουμε να χρησιμοποιούμε την λέξη “πολύτροπος” για να περιγράψουμε κάποιον με περίπλοκο χαρακτήρα και ιδιοσυγκρασία.
Στην Οδύσσεια, που περιγράφει την ανάγκη του ανθρώπου να φτάσει σε κάποιο λιμάνι ( σοφία-γαλήνη) , κάτι που για να το πετύχει πρέπει να περάσει από πολλές δοκιμασίες που θυμίζουν μάχες με τέρατα (Κύκλωπες-Λαιστρυγόνες) αλλά και με τους διάφορους τύπους γυναικών που θα συναντήσει ένας άνδρας στην διαδρομή του (Κίρκη- Ναυσικά- Καλυψώ- Πηνελόπη).
Για να καταλάβετε την εμβέλεια τόσο της Ιλιάδας, αλλά κυρίως της Οδύσσεας, που είναι το θέμα της εποχής μας, φανταστείτε το καλύτερο μυθιστόρημα της σημερινής εποχής (όποιο κι αν υποθέσουμε κι αν είναι αυτό_, που να γίνεται η μεγαλύτερη επιτυχία στα Μέσα της εποχής μετά από 3.200 χρόνια, δηλαδή το 5.226 μ.Χ….
Ο καθένας θα βγάλει τα συμπεράσματα του
Τελικά όσοι δουν, αλλά και όσοι δεν δουν την ταινια θα καταλήξουν στα δικά τους συμπεράσματα (πολύ συχνά άσχετα).
Είναι μάλλον ένδειξη μεγάλης ανοησίας το να συγκρίνουμε το περιεχόμενο ενός βιβλίου με το περιεχόμενο μιας ταινίας.
Σε ένα βιβλίο μπορείς να περιγράψεις τους ήρωές σου και τα νοήματα σου, με όσες λεπτομέρειες θέλεις. Σε μια ταινία είσαι αναγκασμένος να περιοριστείς σε μια δημιουργική περίληψη και να εκμεταλλευτείς την δύναμη της εικόνας και του ήχου.
Είναι άλλο το ένα και άλλο το άλλο.
Ο καθένας θα βγάλει τα δικά του συμπεράσματα.
Εμένα μου άρεσε η ταινία του Νόλαν.
Όχι τόσο για τις μεγαλειώδεις και εντυπωσιακές σκηνές δράσης κάτι που έχει αποδείξει επανειλλημμένα πως το κατέχει.
Περισσότερο για την επίγευση που είχα μετά το τέλος της ταινίας , φεύγοντας από το σινεμά.
Ο Νόλαν κατάφερε να συλλάβει αυτό το “μαγικό” μέρος της Ελλάδας, αυτού του μοναδικού τόπου που μέσα της περικλείει το κέντρο της Γης. Την αίσθηση του ευλογημένου και του καταραμένου συγχρόνως. Τη αίσθηση των θεών που γεννήθηκαν εδώ, για να κυκλοφορούν ανάμεσα μας με την μορφή ανθρώπων. Την αίσθηση του μεγαλείου και της τραγωδίας. Το Καλό και το Κακό που παραμονεύουν σε κάθε γωνιά. Το δράμα της ανθρώπινης φύσης που έχει όλες τις θεϊκές ιδιότητες εκτός από την αθανασία.
Η Ιλιάδα ήταν από μια άποψη ένα σύνολο οδηγιών για τους άνδρες της εξουσίας.
Η Οδύσσεια, ήταν ίσως εκτός από έπος, η πρώτη ψυχολογική ανάλυση, που έχει γίνει για το κυρίαρχο όν του πλανήτη, τον άνθρωπο, ο οποίος στροβιλίζεται σε όλη τη θνητή ζωή του, προσπαθώντα να βρει καταφύγιο για να αποφύγει τα “τέρατα” και την λίμπιντο του. Την λίμπιντο ; Βεβαίως την λίμπιντο καθώς οι αρχαίοι Έλληνες είχαν διαγνώσει την δύναμη του έρωτα και της επιθυμίας. Εξ ού καί το γνωστό γνωμικό “έρως ανήκατε μάχαν”
Οι γυναίκες που συναντάει ο Οδυσσέας στη ζωή του, είναι κάποιοι χαρακτηριστικοί τύποι γυναικών αλλά και χαρακτηρηστικοί τύποι προβλημάτων που θα μπορούσαν να προκαλέσουν στην ανδροκρατούμενη κοινωνία εκείνης της εποχής.
Η ανυπέρβλητη ομορφιά της αρχαίας Ελένης και ο έρωτας της με τον Πάρι, οδηγεί δύο κυρίαρχες κοινωνίες της εποχής σε ένα είδος “παγκόσμιου πολέμου¨ τον τότε γνωστο κόσμο. Η γνωστή έκφραση της δικής μας εποχής “το μ@@@ί σέρνει καράβια” βρίσκει το ζενίθ της στην ελληνική εκστρατεία, καθώς χίλια πλοία μετάφεραν τους Έλληνες στην Τροία.
Η Κίρκη είναι ο τύπος της γυναίκας μάγισσας, που μεταμορφώνει τους άνδρες σε ζώα. Είναι ένα σχόλιο και για την αντρική κακοποιητική συμπεριφορά, που ισχύει και στις μέρες μας και που κάνει τους άντρες να μοιάζουν με γουρούνια.
Η Καλυψώ, με την οποία ο Οδυσσέας έζησε εφτά ολόκληρα χρόνια, είναι ο τύπος της όμορφης ερωμένης, που μπορεί να μαγέψει τόσο έναν άνδρα, χρησιμοποιώντας τα άνθη του λωτού (ή τα κάλη της) που να μην θυμάται ούτε καν ποιος είναι, αλλά πολύ περισσότερο να ξεχάσει και σύζυγο και γιό και ολόκληρο το βασίλειο του. Όμως τελικά η λαχταρα του ήρωα για επιστροφή, στο σύνολο αυτού που ήταν ο κόσμος του, υπερισχύει.
Η Ναυσικά (που δεν εμφανίζεται στην ταινία του Νόλαν) είναι η προσωποποίηση της νεανικής γυναικείας ομορφιάς και αθωότητας, που το μόνο που κάνει είναι ντύνει τον Οδυσσέα, που έχοντας χάσει πια τα πάντα εμφανίζεατι γυμνος μπροστά της και επίσης να του δίνει τροφή και να τον φιλοξενεί στο παλάτι του πατέρα της. Σε μια συνέχεια του μύθου του Οδυσσέα, τόσο ο συγγραφέας Ελλάνικος όσο και ο Αριστοτέλης, έφτιαξαν μια δική τους συνέχεια της σχετικής ραψωδίας, όπου η Ναυσικά τελικά παντρεύεται τον γιο του Οδυσσέα, Τηλέμαχο.
Κανείς δεν γνωρίζει πόσες προσθήκες χώρεσαν στο αρχικό επος, καθώςπολύ συχνά οι αοιδοί, που τραγουδούσαν την ιστορία, πρόσθεταν και τα δικά τους.
Η Πηνελόπη τέλος, κατά τον Όμηρο είναι ο τύπος της ιδανικής γυναίκας, αφού αντιπροσωπεύτει μια αξία, που ακόμη ικανοποιεί πολλούς άνδρες. Να παραμένει πιστή. Ανεξάρτητα από το αν οι ίδιοι μπλέκουν σε κάθε είδους περιπέτεια και λείπουν είκοσι χρόνια, η Πηνελόπη περιμένει τον καλό της παραμένοντας πιστή.
Η Οδύσσεια είναι ένας κατ’ εξοχήν συμβολικός μύθος και θα έπρεπε κανείς να εξερευνήσει όλα τα συμβολικά ψυχολογικάμεγέθη που εμφανίζονται τόσο στην ίδια την Οδύσσεια όσο και στην ταινία του Νόλαν… Όπως την συγκλονιστική κατάβαση στον Άδη, όπου ο Οδυσσέας συναντά τα δικά του φαντάσματα. Του νεκρούς που δημιούργησε η δική του πανουργία ή εξυπνάδα. Η φρίκη με την οποία ο Οδυσσέας του Νόλαν, αντιμετωπίζει την σφαγή που εξελίσσεται μπροστα στα μάτια του στην Τροιά, όταν οι Έλληνες εξοντώνουν τους Τρώες, ίσως έχει και μνήμες από την προηγούμενη Οσκαρική ταινία του Νόλαν, τον Οπενχάιμερ. Για μια ακόμη φορά η ανθρώπινη διάνοια, είτε εμφανίζεται ως Δούρειος Ίππος ή ως Ατομική Βόμβα καταλήγει σε νεκρούς.
Ο Κωνσταντίνος Καβάφης, αποτύπωσε με θαυμαστό τρόπο στην δική του Ιθάκη, την συμβολική διάσταση της ανθρώπινης Οδύσσειας και ίσως αυτός είναι ο καλύτερος τρόπος για να κατανοήσουμε αυτά που ήθελε να πει ο ποιτής :
Ιθάκη
| Σα βγεις στον πηγαιμό για την Ιθάκη,να εύχεσαι να ’ναι μακρύς ο δρόμος,γεμάτος περιπέτειες, γεμάτος γνώσεις.
Τους Λαιστρυγόνας και τους Κύκλωπας,τον θυμωμένο Ποσειδώνα μη φοβάσαι,τέτοια στον δρόμο σου ποτέ σου δεν θα βρεις,αν μέν’ η σκέψις σου υψηλή, αν εκλεκτήσυγκίνησις το πνεύμα και το σώμα σου αγγίζει. Τους Λαιστρυγόνας και τους Κύκλωπας,τον άγριο Ποσειδώνα δεν θα συναντήσεις,αν δεν τους κουβανείς μες στην ψυχή σου,αν η ψυχή σου δεν τους στήνει εμπρός σου. Να εύχεσαι να ’ναι μακρύς ο δρόμος. Πολλά τα καλοκαιρινά πρωιά να είναιπου με τί ευχαρίστησι, με τί χαρά θα μπαίνεις σε λιμένας πρωτοϊδωμένους·να σταματήσεις σ’ εμπορεία Φοινικικά,και τες καλές πραγμάτειες ν’ αποκτήσεις, σεντέφια και κοράλλια, κεχριμπάρια κι έβενους, και ηδονικά μυρωδικά κάθε λογής,όσο μπορείς πιο άφθονα ηδονικά μυρωδικά·σε πόλεις Αιγυπτιακές πολλές να πας, να μάθεις και να μάθεις απ’ τους σπουδασμένους. Πάντα στον νου σου να ’χεις την Ιθάκη.Το φθάσιμον εκεί είν’ ο προορισμός σου. Αλλά μη βιάζεις το ταξίδι διόλου. Καλύτερα χρόνια πολλά να διαρκέσει·και γέρος πια ν’ αράξεις στο νησί,πλούσιος με όσα κέρδισες στον δρόμο, μη προσδοκώντας πλούτη να σε δώσει η Ιθάκη. Η Ιθάκη σ’ έδωσε τ’ ωραίο ταξίδι. Χωρίς αυτήν δεν θα ’βγαινες στον δρόμο. Άλλα δεν έχει να σε δώσει πια. Κι αν πτωχική την βρεις, η Ιθάκη δεν σε γέλασε. Έτσι σοφός που έγινες, με τόση πείρα, ήδη θα το κατάλαβες οι Ιθάκες τί σημαίνουν. [1910, 1911]
|
