Βενεζουέλα: όταν η Γεωγραφία εκδικείται την Ιστορία

Η Βενεζουέλα ήρθε φέτος στην επικαιρότητα τις πρώτες μέρες του χρόνου. Στις 3 Ιανουαρίου ένα επίλεκτο τμήμα των αμερικάνικων ενόπλων δυνάμεων, που ήταν συγκεντρωμένες στα ανοικτά της Βενεζουέλας επί μήνες, με μια αστραπιαία επιχείρηση κατάφεραν το αδιανόητο. Να απαγάγουν τον Πρόεδρο της Βενεζουέλας Νικολάς Μαδούρο μέσα από το ανάκτορο του, μιας από τις καλύτερα φρουρούμενες κατοικίες του. Για τις επόμενες μέρες η Βενεζουέλα, παρέμεινε στην επικαιρότητα με την μεταγωγή του Μαδούρο στην Νέα Υόρκη και την νέα κυβέρνηση που σχηματίστηκε σύμφωνα με τις αμερικάνικες επιθυμίες. Μετά  η Βενεζουέλα χάθηκε από την επικαιρότητα καθώς η προσοχή στράφηκε στην ναυτική περικύκλωση του Ιράν και την αμερικάνικεη επέμβαση εκεί, που μας απασχολεί ακόμη και σήμερα.

Χθες το απόγευμα η Βενεζουέλα ξαναήρθε στην επικαιρότητα με τραγικό τρόπο. Τους δυό αλεπάλληλους σεισμούς των 7,5 και 7,2 ρίχτερ που χτύπησαν την λατινική χώρα, ισοπεδώνοντας δυστυχώς αμέτρητα κτίρια κάτω από τα οποία βρίσκονται οι περίπου 20.000 αγνοούμενοι.

Υπάρχουν χώρες που μοιάζουν να ζουν διαρκώς πάνω σε ένα ρήγμα. Άλλοτε πολιτικό, άλλοτε οικονομικό, άλλοτε κοινωνικό. Και υπάρχουν στιγμές που το πραγματικό ρήγμα, αυτό που βρίσκεται κάτω από τα πόδια τους, έρχεται να θυμίσει ότι η Ιστορία δεν γράφεται μόνο από ανθρώπους, ηγέτες και επαναστάσεις. Γράφεται και από την ίδια τη Γη.

Η Βενεζουέλα βρέθηκε αντιμέτωπη με έναν τέτοιο εφιάλτη.

Δύο ισχυροί σεισμοί, μεγέθους 7,2 και 7,5 βαθμών, χτύπησαν τη χώρα μέσα σε ελάχιστο χρονικό διάστημα. Οι πρώτες πληροφορίες κάνουν λόγο για τουλάχιστον 164 νεκρούς, σχεδόν 1.000 τραυματίες και χιλιάδες ανθρώπους που αναζητούνται ή δεν έχουν ακόμη εντοπιστεί. Οι αριθμοί αυτοί, όπως συμβαίνει σχεδόν πάντα στις μεγάλες φυσικές καταστροφές, είναι προσωρινοί. Το πραγματικό μέγεθος της τραγωδίας θα φανεί μόνο όταν οι διασώστες φτάσουν στα πιο δύσκολα σημεία και όταν τα ερείπια αρχίσουν να μιλούν.

Η Λα Γκουάιρα, η παράκτια περιοχή βόρεια του Καράκας, φαίνεται να βρίσκεται στο επίκεντρο της καταστροφής. Κτίρια κατέρρευσαν, υποδομές χτυπήθηκαν, το διεθνές αεροδρόμιο της πρωτεύουσας υπέστη ζημιές, οι μετασεισμοί συνεχίζονται και χιλιάδες άνθρωποι διανυκτερεύουν σε ανοιχτούς χώρους, φοβούμενοι ότι οι τοίχοι που άντεξαν τον πρώτο σεισμό μπορεί να μην αντέξουν τον επόμενο.

Όμως αυτό που συμβαίνει στη Βενεζουέλα δεν είναι μόνο μια τραγωδία. Είναι και ένα γεωλογικό μάθημα.

Η βόρεια Βενεζουέλα βρίσκεται πάνω σε μία από τις πιο σύνθετες τεκτονικές ζώνες του πλανήτη. Εκεί η Καραϊβική Πλάκα κινείται σε σχέση με τη Νοτιοαμερικανική Πλάκα, δημιουργώντας ένα περίπλοκο σύστημα ρηγμάτων. Δεν πρόκειται για ένα καθαρό, απλό σύνορο ανάμεσα σε δύο πλάκες, όπως μπορεί να φανταστεί κανείς κοιτάζοντας έναν σχολικό χάρτη. Είναι μια ζώνη πίεσης, ολίσθησης, σύγκρουσης και συσσωρευμένης ενέργειας.

Στην πραγματικότητα, η Βενεζουέλα βρίσκεται περίπου στο σημείο όπου συναντιούνται γεωλογικές δυνάμεις που έρχονται από την Καραϊβική, από τις βόρειες απολήξεις των Άνδεων και από το τεράστιο νοτιοαμερικανικό γεωλογικό υπόβαθρο. Η οροσειρά των Άνδεων δεν σταματά απλώς στα σύνορα. Σβήνει σταδιακά προς τη βόρεια Βενεζουέλα, δημιουργώντας ένα ανάγλυφο που δείχνει όμορφο από μακριά, αλλά κρύβει υπόγειες εντάσεις.

Σε αυτές τις ζώνες, οι πόλεις συχνά χτίζονται εκεί όπου τις ευνόησε η Ιστορία και η οικονομία, όχι εκεί όπου θα τις ευνοούσε η σεισμολογία. Τα λιμάνια, οι εμπορικοί δρόμοι, οι κοιλάδες, οι ακτές και οι πεδιάδες έγιναν φυσικά σημεία εγκατάστασης. Μόνο που πολλές φορές αυτά τα σημεία συμπίπτουν με περιοχές υψηλής σεισμικής επικινδυνότητας.

Αυτό είναι το μεγάλο πρόβλημα πολλών χωρών του κόσμου. Δεν είναι ότι δεν ξέρουμε πού βρίσκονται τα ρήγματα. Είναι ότι συχνά έχουμε ήδη χτίσει πάνω τους.

Το Καράκας είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας μεγαλούπολης που συνδυάζει γεωγραφική ομορφιά και γεωλογικό κίνδυνο. Βρίσκεται κοντά σε ορεινές ζώνες, σε μια περιοχή όπου η σεισμική δραστηριότητα δεν αποτελεί έκπληξη. Η Βενεζουέλα έχει γνωρίσει καταστροφικούς σεισμούς στο παρελθόν. Ο μεγάλος σεισμός του 1812, που κατέστρεψε μεγάλο μέρος του Καράκας και άλλων πόλεων, παραμένει χαραγμένος στην ιστορική μνήμη της χώρας.

Αλλά η μνήμη των φυσικών καταστροφών έχει ένα παράξενο χαρακτηριστικό. Ξεθωριάζει πιο γρήγορα από όσο πρέπει. Οι γενιές αλλάζουν, οι πόλεις ξαναχτίζονται, οι άνθρωποι επιστρέφουν στην καθημερινότητα και η Γη μοιάζει ξανά ακίνητη. Μέχρι να μην είναι.

Οι μεγάλοι σεισμοί δεν σκοτώνουν μόνο επειδή είναι ισχυροί. Σκοτώνουν επειδή βρίσκουν ευάλωτες κοινωνίες, κακές κατασκευές, ανεπαρκείς ελέγχους, πυκνή δόμηση, φτωχές συνοικίες, προβληματικές υποδομές και κράτη που συχνά δεν διαθέτουν την οργανωτική ικανότητα να αντιδράσουν γρήγορα.

Ένας σεισμός 7,5 βαθμών στην έρημο μπορεί να περάσει σχεδόν απαρατήρητος. Ο ίδιος σεισμός κάτω ή δίπλα σε μια μεγάλη πόλη μπορεί να γίνει ιστορική τραγωδία.

Η Βενεζουέλα έχει επιπλέον ένα βαρύ φορτίο. Είναι μια χώρα που έχει ήδη περάσει χρόνια πολιτικής κρίσης, οικονομικής κατάρρευσης, μετανάστευσης, φτώχειας και θεσμικής αστάθειας. Μια μεγάλη φυσική καταστροφή δεν πέφτει ποτέ σε ουδέτερο έδαφος. Πέφτει πάνω σε κοινωνίες με προϋπάρχοντα τραύματα.

Γι’ αυτό και η διεθνής βοήθεια δεν είναι απλώς μια πράξη ανθρωπισμού. Είναι ζήτημα επιβίωσης. ΟΗΕ, Ευρωπαϊκή Ένωση, Ηνωμένες Πολιτείες, χώρες της Λατινικής Αμερικής και άλλες δυνάμεις κινητοποιούνται για να στείλουν ομάδες διάσωσης, ιατρικό προσωπικό, δορυφορική χαρτογράφηση και ανθρωπιστική βοήθεια. Σε τέτοιες στιγμές, ακόμη και οι πιο σκληρές γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις αναγκάζονται να κάνουν ένα βήμα πίσω.

Ο σεισμός δεν ρωτά ποιος κυβερνά. Δεν ξεχωρίζει υποστηρικτές και αντιπάλους. Δεν γνωρίζει ιδεολογίες.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οι φυσικές καταστροφές είναι απολιτικές. Αντίθετα, αποκαλύπτουν με τον πιο βίαιο τρόπο την ποιότητα ενός κράτους. Δείχνουν ποια κτίρια χτίστηκαν σωστά και ποια όχι. Ποιες υπηρεσίες λειτουργούν και ποιες υπάρχουν μόνο στα χαρτιά. Ποια κοινωνία έχει εκπαιδευτεί να αντιδρά και ποια απλώς περιμένει το κακό.

Ο 21ος αιώνας θα είναι, όλο και περισσότερο, ένας αιώνας δοκιμασίας των πόλεων. Κλιματική αλλαγή, καύσωνες, πλημμύρες, σεισμοί, κατολισθήσεις, άνοδος της στάθμης της θάλασσας και ακραία φαινόμενα θα δοκιμάσουν όχι μόνο τις φυσικές αντοχές των κοινωνιών, αλλά και τη νοημοσύνη τους.

Η Βενεζουέλα μάς θυμίζει κάτι που συχνά ξεχνάμε: η Γεωγραφία δεν είναι φόντο. Είναι πρωταγωνιστής.

Οι άνθρωποι μπορούν να αλλάξουν κυβερνήσεις, νομίσματα, συμμαχίες, συντάγματα και σημαίες. Δεν μπορούν όμως να μετακινήσουν εύκολα τις πόλεις τους μακριά από τα ρήγματα. Αυτό που μπορούν να κάνουν είναι να χτίζουν καλύτερα, να προετοιμάζονται σοβαρότερα, να εκπαιδεύουν τους πολίτες, να μην κρύβουν τους κινδύνους κάτω από το χαλί της καθημερινότητας.

Γιατί κάθε σεισμός είναι, κατά κάποιον τρόπο, μια ανάκριση.

Ρωτά τα κτίρια αν χτίστηκαν σωστά.

Ρωτά τις κυβερνήσεις αν προετοιμάστηκαν.

Ρωτά τις κοινωνίες αν θυμούνται.

Και όταν η απάντηση είναι όχι, το τίμημα το πληρώνουν οι άνθρωποι κάτω από τα συντρίμμια.

Η Βενεζουέλα σήμερα θρηνεί. Αύριο θα αρχίσει να μετρά όχι μόνο τους νεκρούς της, αλλά και τα λάθη της. Και ίσως, μέσα από αυτή την τραγωδία, να αναγκαστεί να ξαναδεί τον χάρτη της όχι ως πολιτικό σύνορο, αλλά ως ζωντανό γεωλογικό οργανισμό.

Γιατί οι χώρες δεν είναι μόνο οι λαοί τους.

Είναι και τα εδάφη πάνω στα οποία αυτοί οι λαοί επιμένουν να ζουν.