Τι μας είπε ο Ντάνι Ρόντρικ για τις μεταρρυθμίσεις

Πραγματικά, είναι πάμπολλες εκείνες οι περιπτώσεις όπου οι προτεραιότητες της πολιτικής (διάβαζε: πολιτικό κόστος) υποβαθμίζουν τις οικονομικές αναγκαιότητες, συχνά με καταστροφικές συνέπειες για μία οικονομία. Ισχύει ωστόσο και το αντίθετο. Όταν τα διδάγματα της οικονομικής θεωρίας, ήτοι διανοητικές επεξεργασίες σε συνθήκες εργαστηριακού πειράματος, μετατρέπονται σε προτάσεις εφαρμοσμένης πολιτικής που επενδύονται μανδύα βεβαιότητας χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι πολυποίκιλοι περιορισμοί της πολιτικής πραγματικότητας, τις περισσότερες φορές καταλήγουν σε αποτυχία.

Αυτήν ακριβώς την πολιτική διάσταση της εφαρμογής των μεταρρυθμίσεων ανέδειξε ο γνωστός Ντάνι Ρόντρικ, καθηγητής διεθνούς πολιτικής Οικονομίας στη σχολή ∆ιακυβέρνησης «Τζον Κέννεντυ» του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ, στην ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα διάλεξή του που δόθηκε την περασμένη Παρασκευή 2 Οκτωβρίου στο κατάμεστο αμφιθέατρο του Μεγάρου της Εθνικής Τράπεζας, με θέμα «Διαρθρωτικές Μεταρρυθμίσεις: Διδάγματα από εμπειρίες άλλων χωρών». Αν και ήταν φανερό ότι ο προσεκτικός ομιλητής δεν επιθυμούσε να αναφερθεί στην ελληνική περίπτωση με άμεσο και ειδικότερο τρόπο, οι αναλογίες ανάμεσα στις χώρες που αναφέρθηκε και την Ελλάδα ήταν περισσότερο από προφανείς. Ανάμεσα σε όσα πολλά ειπώθηκαν στη διάρκειας περίπου μιάμισης ώρας διάλεξή του, επιλέγω να σταθώ σε τρία στα παρακάτω τέσσερα σημεία:

–  Αν και τα οφέλη της εφαρμογής των μεταρρυθμίσεων είναι σημαντικά (σύμφωνα με μελέτη του ΟΟΣΑ, η πλήρης εφαρμογή μίας ολοκληρωμένης μεταρρυθμιστικής πολιτικής μπορεί να οδηγήσει σε δυνητική αύξηση του ΑΕΠ κατά 10% σε ορίζοντα 10 ετών), γίνονται απτά μεσο-μακροπρόθεσμα  ενώ τα κόστη είναι συνήθως βραχυπρόθεσμα και κατανέμονται άνισα. Δυστυχώς, στη χώρα μας το πολιτικό προσωπικό στάθηκε συνολικά κατώτερο των περιστάσεων. Κανένας δεν φρόντισε να μιλήσει τη γλώσσα της αλήθειας, προετοιμάζοντας το αιφνιδιασμένο κοινωνικό σώμα για τις δυσχέρειες που θα αντιμετώπιζε (πέρα από τον άχρωμο ευρωπαίο επίτροπο Όλι Ρεν με εκείνο το πικρό και ίσως λιγάκι απολογητικό «καλό κουράγιο» του 2010). Ακόμη και σήμερα, καλλιεργούνται σε όλους τους πολιτικούς χώρους (αν και σε διαφορετικό βαθμό) ανεδαφικές προσδοκίες σχετικά με τον τρόπο και τις συνέπειες της εφαρμογής της νέας συμφωνίας, όπως με το περίφημο «παράλληλο πρόγραμμα» του ΣΥΡΙΖΑ.

–  Δεν υπάρχουν μοναδικές επιλογές για την επίτευξη των οικονομικών στόχων (πρόκειται για μία θέση που ο Ρόντρικ έχει επεξεργαστεί στο παλαιότερο βιβλίο, One Economics, Many Recipes). Σύμφωνα με τον ομιλητή, η επιμονή στις «καλές πρακτικές» αποτελεί ψευδαίσθηση και η Ευρώπη λανθασμένα επικεντρώνεται σε έναν «ισομορφικό μιμητισμό», αδιαφορώντας για τη διεθνή συζήτηση με βάση τα διδάγματα προγραμμάτων προσαρμογής σε κράτη της Ασίας και της Λατινικής Αμερικής. Στη θέση τους προκρίνει τη «θεσμική ευελιξία» που αφήνει χώρο για πειραματισμό και προσαρμογή. Σε ότι μας αφορά, περιττεύει να υπενθυμίσουμε ότι οι διαδοχικές ελληνικές κυβερνήσεις ουδέποτε σχεδίασαν μία ολοκληρωμένη πολιτική μεταρρυθμίσεων προσαρμοσμένη στις ελληνικές συνθήκες, της οποίας να διεκδικήσουν την «ιδιοκτησία», πέραν βέβαια από την αναζήτηση αμφίβολης αποτελεσματικότητας «ισοδύναμων μέτρων» τα οποία υπακούουν περισσότερο σε πολιτική παρά σε οικονομική λογική.

–  Σχετική με την παραπάνω, είναι η παρατήρηση του ομιλητή πως ότι μοιάζει ορθό στον ιδεατό κόσμο, δε σημαίνει ότι είναι λειτουργικό και στον πραγματικό. Ο ομιλητής χρησιμοποίησε μάλιστα την εύστοχη φράση του ινδο-αμερικανού οικονομολόγου Avinash Dixit “the world is second-best, at best”. Για παράδειγμα, η βελτίωση της ανταγωνιστικότητας λόγω της μείωσης του εργατικού κόστους εξουδετερώνεται από την αύξηση του ενεργειακού κόστους λόγο αύξησης της φορολογίας. Συνακόλουθα, τα τελευταία χρόνια έχει διατυπωθεί σοβαρή, κυρίως ακαδημαϊκή, κριτική γύρω από το ζήτημα της χρονικής διαδοχής των ελληνικών μεταρρυθμίσεων, όπου προηγήθηκε η εμπροσθοβαρής δημοσιονομική προσαρμογή (κάτι που βάθυνε την ύφεση και αδυνάτισε την κοινωνική υποστήριξη στις μεταρρυθμίσεις) και της απορρύθμισης της αγοράς εργασίας, αντί του ανοίγματος των αγορών προϊόντων και της προώθησης θεσμικών αλλαγών (πχ. μεταρρύθμιση δημόσιας διοίκησης).

–  Η στρατηγική της πολιτικής προώθησης των μεταρρυθμίσεων είναι σημαντική (και έχει απασχολήσει το πεδίο της πολιτικής οικονομίας των μεταρρυθμίσεων). Στις περισσότερες περιπτώσεις ακολουθείται μία προσέγγιση «big bang» που εκμεταλλεύεται το «παράθυρο ευκαιρίας» που ανοίγεται στις μετεκλογικές περιόδους όταν η κυβέρνηση απολαμβάνει υψηλά ποσοστά αποδοχής («μήνας του μέλητος»). Πρόκειται για μία στρατηγική με μεικτά αποτελέσματα (πχ. επιτυχή στην Πολωνία, τραγικά ανεπιτυχή στη Βενεζουέλα) Διαφορετική είναι η στρατηγική της διαδοχικής στόχευσης δεσμευτικών περιορισμών (“sequential targeting of biding constraints”) που προκρίνει ο Ρόντρικ, δηλαδή της «βήμα-βήμα» προώθησης των μεταρρυθμίσεων, η οποία επιτρέπει την προσέλκυση πολιτικής υποστήριξης με την πάροδο του χρόνου. Αξίζει ωστόσο να παρατηρήσουμε ότι αυτή η προσέγγιση καθώς απλώνεται στο χρόνο είναι ευάλωτη στη λεγόμενη «μεταρρυθμιστική κόπωση» του κοινωνικού σώματος ή στις μεταβολές του πολιτικού κύκλου (κάτι που συνέβη μετά τις ατυχείς για την τότε κυβέρνηση ευρωεκλογές του 2014).

Μόλις πριν από λίγες μέρες και πριν ακόμη στεγνώσει το μελάνι της νέας δανειακής σύμβασης, ο επίτροπος της Ευρωπαϊκής Ένωσης αρμόδιος για θέματα Οικονομίας Πιερ Μοσκοβισί δήλωσε ότι, «χρειαζόμαστε νέα μέτρα μετά την ψήφιση των προαπαιτούμενων, που θα εμπεριέχουν επιπλέον βήματα σταθεροποίησης των δημόσιων χρηματοοικονομικών»… Οι μεταρρυθμίσεις πρέπει να προχωρήσουν όλες χωρίς απώλεια χρόνου και ιδεολογικές αναστολές». Για μία ακόμη φορά, οι εταίροι μας φαίνεται να προκρίνουν μία εμπροσθοβαρή στρατηγική big bang για το σύνολο των δράσεων και χωρίς να μας λένε πολλά πράγματα για το «πώς» θα εφαρμοστεί. Από την άλλη πλευρά, σε ότι αφορά στο εγχώριο πολιτικό σύστημα, κατά τη διάρκεια της ομιλίας του Ρόντρικ δεν αποφύγαμε να αναρωτηθούμε μελαγχολικά: άραγε διαβάζει κανείς τους;

(Από τις εκδόσεις Κριτική κυκλοφορεί το βιβλίο του Ρόντρικ, Το Παράδοξο της Παγκοσμιοποίησης: η δημοκρατία και το μέλλον της παγκόσμιας οικονομίας)