Ποιος είναι ο Jan Fabre, ο νέος καλλιτεχνικός διευθυντής του Ελληνικού Φεστιβάλ

 Ο Φλαμανδός εικαστικός, συγγραφέας, σκηνοθέτης και χορογράφος είναι μια διακεκριμένη προσωπικότητα παγκοσμίως που αξίζει την προσοχή μας και η ανάληψη των ηνίων του Φεστιβάλ αποτελεί μεγάλη πρόκληση τόσο για εκείνον, όσο και για τη φοβισμένη, συντηρητική ελληνική κοινωνία. 

Μία ήταν η είδηση που μονοπώλησε χθες το απόγευμα τις συζητήσεις των χρηστών –συναδέλφων και μη- στα social media: η ανάληψη των ηνίων του Ελληνικού Φεστιβάλ από τον Jan Fabre. Τον Φλαμανδό εικαστικό, συγγραφέα, σκηνοθέτη και χορογράφος που ζει και εργάζεται στην Αμβέρσα και συγκαταλέγεται στους πλέον ανατρεπτικούς και αιρετικούς δημιουργούς της εποχής μας.

«Μπα, δεν μπορεί… Μας κάνουν πλάκα!», σκέφτηκα μόλις πρωτοδιάβασα την είδηση. Λίγα λεπτά μετά, ακολούθησε η επίσημη ανακοίνωση από το γραφείο του υπουργού Πολιτισμού, Αριστείδη Μπαλτά και η «πλάκα» ήταν πλέον «πραγματικότητα».

«Ο Jan Fabre αναλαμβάνει την Καλλιτεχνική Διεύθυνση του Ελληνικού Φεστιβάλ.

Ο Υπουργός Πολιτισμού και Αθλητισμού κ. Αριστείδης Μπαλτάς ανακοινώνει ότι την καλλιτεχνική διεύθυνση του Ελληνικού Φεστιβάλ αναλαμβάνει ο Jan Fabre, διακεκριμένος Βέλγος καλλιτέχνης με διεθνή απήχηση.

Οι προτάσεις του κ. Fabre για το Ελληνικό Φεστιβάλ, όπως συζητήθηκαν με τον Υπουργό, θα ανακοινωθούν σε κοινή συνέντευξη τύπου, κατά την επικείμενη επίσκεψη του κ. Fabre στην Αθήνα», ανάφερε το δελτίο Τύπου του υπουργείου, το οποίο με μία εντυπωσιακή κίνηση ματ έδωσε τέλος στη φημολογία σχετικά με το ποιος θα διαδεχθεί τον αποπεμφθέντα Γιώργο Λούκο, που υπήρξε αναμφισβήτητα ένας από τους πιο επιδραστικούς επικεφαλής κρατικού πολιτιστικού οργανισμού στη χώρα μας. Απομακρύνθηκε από τη θέση του στα τέλη Δεκεμβρίου, ύστερα από την αποκάλυψη της υπόθεσης των διπλών πληρωμών και του ελλείμματος ύψους 2,7 εκατομμυρίων.

Με τον Fabre στο τιμόνι του Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου, η καλλιτεχνική κληρονομιά του Λούκου φαίνεται να περνάει σε καλά χέρια. Ο 58χρονος δημιουργός καλείται σε μία κρίσιμη στιγμή για τον θεσμό, κάτω από αντίξοες οικονομικές συνθήκες και τον χρόνο να κυλάει εναντίον του, καθώς βρισκόμαστε ήδη στα μέσα Φεβρουαρίου, να αναλάβει την τύχη του και να φέρει εις πέρας ένα δύσκολο εγχείρημα. Μεγάλη πρόκληση τόσο για εκείνον, όσο και για τη βαθιά φοβισμένη και συντηρητική ελληνική κοινωνία -όπως αποδείχθηκε προσφάτως για ακόμη μία φορά με το σάλο που προκλήθηκε με την παράσταση της Πειραματικής Σκηνής του Εθνικού Θεάτρου «Η Ισορροπία του Nash», η παρουσία του στη θέση του καλλιτεχνικού διευθυντή.

Προς το παρόν, δεν έχει γίνει γνωστό πόσο θα διαρκέσει η θητεία του –εκτιμάται ότι θα είναι 3τής, σύμφωνα με το καταστατικό που μέχρι σήμερα ισχύει-, καθώς ούτε ποια θα είναι τα πρόσωπα από την ελληνική καλλιτεχνική σκηνή που θα τον πλαισιώσουν για να τον «συμβουλεύουν» και να τον «καθοδηγούν». Φήμες τον θέλουν πάντως να έχει στα σκαριά ένα πρότζεκτ με θέμα το προσφυγικό ζήτημα και την κρίση στη χώρα μας. Διόλου απίθανο να βγει αληθινό, αν αναλογιστεί κανείς ότι πρόκειται για έναν δημιουργό που φιλοτεχνεί έργα του μιλούν στην εποχή τους.

Διακεκριμένη προσωπικότητα παγκοσμίως, ο Jan Fabre αξίζει την προσοχή μας. Ας τον γνωρίσουμε λοιπόν λίγο καλύτερα…

Γεννήθηκε το 1958 στην Αμβέρσα και σπούδασε στην Βασιλική Ακαδημία Καλών Τεχνών της γενέτειράς του. Μεταξύ 1976 και 1980 έγραψε τα πρώτα θεατρικά του έργα, ανεβάζοντάς τα στο σανίδι υπό τη μορφή σόλο παραστάσεων. Το 1984 παρουσίασε την πρώτη του δημιουργία στην Μπιενάλε της Βενετίας και δύο χρόνια μετά, το 1986 ίδρυσε την ομάδα του, Troubleyn/Jan Fabre με την οποία έλαβε διεθνή αναγνώριση και συνεχίζει μέχρι σήμερα να δραστηριοποιείται ανελλιπώς.

Δεν βάζει σε καλούπια την τέχνη του, καθώς του αρέσει να μεταπηδάει από είδος σε είδος και να πειραματίζεται. Και το κάνει με τόση ευκολία που νομίζεις ότι δεν είναι δα και κάτι τόσο δύσκολο. Κι όμως, τουναντίον…. 

Έχοντας «γεννήσει» ένα δικό του καλλιτεχνικό κόσμο μέσα στον οποίο ζει ο ίδιος και οι ήρωές του, ο Fabre δηλώνει άθεος και στα έργα του αναζητεί την ομορφιά, την ελευθερία, το όλον, εξερευνά τη σχέση μεταξύ ζωγραφικής και γλυπτικής – «Ο Αγγελος της Μεταμόρφωσης» που φιλοξενήθηκε στο Μουσείο του Λούβρου είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά του έργα- και καταργεί τα όρια και τα σύνορα ανάμεσα σε διαφορετικές μορφές καλλιτεχνικής έκφρασης. Θίγει πολιτικά και κοινωνικά θέματα δίχως φόβο, αλλά με πολύ πάθος, τόλμη και ανατροπή και εμπνέεται από το γυμνό ανθρώπινο σώμα, την ιαπωνική κουλτούρα –από 17 ετών μαθαίνει κέντο, την ιαπωνική παραδοσιακή ξιφομαχία- την πραγματικότητα των σύγχρονων κοινωνιών, καθώς κι από την αρχαία ελληνική ιστορία και τραγωδία. 

Η αγάπη του για την Ελλάδα

Καλός φίλος του Γιώργου Λούκου, καθώς και του Θεόδωρου Τερζόπουλου, του οποίου δηλώνει μάλιστα θαυμαστής, ο Jan Fabre τρέφει μια μεγάλη αγάπη για τη χώρα μας και τον πολιτισμό της. Ταξιδεύει συχνά στα μέρη μας για να παρουσιάσει έργα του, είτε πρόκειται για παραστάσεις είτε για εικαστικές δημιουργίες. 

Η τελευταία εμφάνισή του επί ελληνικού εδάφους ήταν τον Οκτώβριο του 2015 στο Φεστιβάλ των Δημητρίων στη Θεσσαλονίκη, παρουσιάζοντας το 24ωρο θέαμα «Mount Olympus/ 24h: Η αποθέωση της κουλτούρας της τραγωδίας». «Αισθάνομαι ότι ο Όλυμπος είναι ένα μέρος απόλυτα πνευματικό, που συνοδεύεται από τους μύθους εξαιρετικών χαρακτήρων, οι οποίοι αντιπροσωπεύουν τα αρχέγονα συναισθήματα της αγάπης, του μίσους, του πάθους γενικότερα. Νομίζω ότι ανέκαθεν με γοήτευε η ιστορία της ελληνικής αρχαιότητας και πολύ περισσότερο η Τραγωδία, με κυρίαρχα στοιχεία την εσωτερική σύγκρουση και την κάθαρση», είχε δηλώσει.

Νωρίτερα, το 2012, αφουγκραζόμενος τη δύσκολη οικονομική κατάσταση των Ελλήνων, παρουσίασε με την ομάδα του Troubleyn Ensemble δυο έργα δωρεάν στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών: τη «Δύναμη της Θεατρικής Τρέλας» και τον «Προμηθέα, τοπίο ΙΙ».

Ένα χρόνο πριν το 2011 η αμφιλεγόμενη έκθεσή του «Pietas» διοργανώθηκε από τρία ευρωπαϊκά μουσεία: το Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (ΚΜΣΤ) στη Θεσσαλονίκη, το Μουσείο Μοντέρνας και Σύγχρονης Τέχνης στο Μπέργκαμο και το Μουσείο Kunsthistorisches στη Βιέννη.

Πάντως, την παρθενική του εμφάνιση στη χώρα μας την πραγματοποίησε το 2000 στην Τεχνόπολη του Δήμου Αθηναίων παρουσιάζοντας το έργο του «Ο άνθρωπος που μετρούσε τα σύννεφα», στο πλαίσιο της εικαστικής διοργάνωσης Outlook.  Λίγα χρόνια μετά, σε γκαλερί της Αθήνας παρουσίασε έκθεση με γλυπτά φτιαγμένα από σκαραβαίους, έντομα που κατά τους αρχαίους Αιγυπτίους συμβόλιζαν την αιωνιότητα εξαιτίας της αντοχής και ανθεκτικότητάς τους στις δοκιμασίες. Έμπνευσή του για τη δημιουργία του έργου αυτού αποτέλεσε ο Jean-Henri Casimir Fabre, ο οποίος σύμφωνα με όσα ισχυρίζεται, είναι πρόγονός του και συγκεκριμένα προπάππους του. Για όσους δεν τον γνωρίζουν ο Γάλλος Jean-Henri Casimir Fabre υπήρξε επιστήμονας, ουμανιστής, νατουραλιστής, μεγάλος εντομολόγος, συγγραφέας με ιδιαίτερη αγάπη για την φύση και ταυτόχρονα, ποιητής, βραβευμένος από την Γαλλική Ακαδημία. Θεωρείται ένας από τους πατέρες της ηθολογίας, επιστήμης της συμπεριφοράς των ειδών, και της οικοφυσιολογίας.

Αιρετικός και ανατρεπτικός δεν φοβάται να προκαλέσει

Πασίγνωστος ταυτοχρόνως και για τις αμφιλεγόμενες επιλογές του, ο Jan Fabre έχει ξεσηκώσει ουκ ολίγες φορές θύελλα αντιδράσεων στο εξωτερικό με τα προκλητικά έργα του και την αλλόκοτη ματιά του.

Στα πρώτα βήματα της καριέρας του είχε κάψει χρήματα, γράφοντας τη λέξη «Money» με τις στάχτες τους. 

Το 1977 μετονόμασε τον δρόμο όπου έμενε σε «Οδό Γιαν Φαμπρ» ενώ τοποθέτησε πλακέτα στο σπίτι των γονιών του με τη φράση «Εδώ ζει κι εργάζεται ο Γιαν Φαμπρ», αντιγράφοντας ουσιαστικά την πλακέτα που βρίσκεται στο σπίτι του Βαν Γκογκ στον ίδιο δρόμο. 

Το 1978 δημιούργησε σχέδια με το ίδιο του το αίμα στη διάρκεια της σόλο περφόρμανς «My body, my blood, my landscape».

Το 2000 στη Γάνδη τοποθέτησε 8.000 φέτες ζαμπόν γύρω από οκτώ νεοκλασικές κολώνες, προκειμένου να τις αφήσει εκεί για τρεις μήνες ώστε να μαζευτούν μύγες. Το πρότζεκτ του δεν υλοποιήθηκε ποτέ, μετά από τις αντιδράσεις των πολιτών για τον κίνδυνο που θα έθετε την υγεία τους.

Το 2011 στη Μπιενάλε της Βενετίας παρουσίασε αντίγραφο της Πιετά του Μικελάντζελο με την Παναγία να έχει νεκροκεφαλή αντί για πρόσωπο και τον Χριστό να έχει τη δική του μορφή. 

Το 2012 κατά τη διάρκεια γυρισμάτων στην Αμβέρσα προκάλεσε την οργισμένη αντίδραση των φιλοζωικών οργανώσεων, παρουσιάζοντας ένα καλλιτεχνικό βίντεο για το γύρισμα του οποίου γάτες εκτοξεύονταν στον αέρα και προσγειώνοντας βίαια στα σκαλοπάτια της εισόδου του Δημαρχείου. Παρά το γεγονός ότι οι αρμόδιες αρχές επέμεναν πως πρόκειται για κακοποίηση ζώων στο όνομα της τέχνης, εκείνος δεν έδειξε στιγμή να κάνει πίσω, κάνοντας λόγο για πολιτική συνομωσία.

«Με θεωρούν ιδιοφυΐα ή τσαρλατάνο…», έχει δηλώσει ο ίδιος ο Jan Fabre στο παρελθόν, για να καταλήξει: «Πρέπει να αποδείξω ότι το έργο μου μπορεί να επιβιώσει στον χρόνο».

Παρά τις όποιες ανησυχίες του, το έργο του θα επιβιώσει σίγουρα στο χρόνο, καθιστώντας τον έναν από τους πιο αιρετικούς, τολμηρούς και πολυσχιδείς καλλιτέχνες όλων των εποχών. Το αν θα καταφέρει να επιβιώσει στο κατακερματισμένο Ελληνικό Φεστιβάλ, να φέρει ένα νέο αέρα στο θεσμό και στην ελληνική πολιτιστική σκηνή μένει να αποδειχθεί… Πάντως, ο ίδιος έχει αποδείξει ότι είναι σκληρό καρύδι. Ανθεκτικός σαν τους σκαραβαίους του, οπότε οι πιθανότητες είναι μάλλον υπέρ του.