Δήμητρα Παπαδήμα: «Το Πορτρέτο» μιας γυναίκας που τόλμησε να κοιτάξει κατάματα την αλήθεια

Υπάρχουν στιγμές στο θέατρο όπου η σκηνή παύει να είναι ένας απλός χώρος ερμηνείας και μετατρέπεται σε τόπο εξομολόγησης. Εκεί όπου η υποκριτική δεν είναι τεχνική, αλλά αποκάλυψη. Η Δήμητρα Παπαδήμα ανήκει σε εκείνη τη σπάνια κατηγορία καλλιτεχνών που δεν ανεβαίνουν στη σκηνή για να «υποδυθούν», αλλά για να καταθέσουν. Για να αποκαλύψουν. Για να αγγίξουν, μαζί με τον θεατή, το εύθραυστο και σκοτεινό υλικό της ανθρώπινης ψυχής.

Με περισσότερα από 35 χρόνια πορείας στο θέατρο και τη συγγραφή, η Παπαδήμα επιστρέφει σε μια μορφή που την έχει απασχολήσει βαθιά και ουσιαστικά: την Πηνελόπη Δέλτα. Στον μονόλογο «Το Πορτρέτο», που παρουσιάζεται στο Θέατρο Κολλάτου, η σπουδαία συγγραφέας δεν εμφανίζεται ως μια ιστορική φιγούρα αποστειρωμένη από το χρόνο, αλλά ως μια γυναίκα από σάρκα και οστά — εύθραυστη, παθιασμένη, αντιφατική, ανθρώπινη.

Η παράσταση αυτή δεν είναι μια απλή βιογραφική αφήγηση. Είναι μια εσωτερική διαδρομή. Μια συνομιλία της Δέλτα με τους ανθρώπους που σημάδεψαν τη ζωή της: τη μητέρα της, τον σύζυγό της Στέφανο Δέλτα, τα παιδιά της, αλλά και τον μεγάλο, μοιραίο έρωτα της ζωής της, τον Ίωνα Δραγούμη. Είναι μια γυναίκα που μιλά χωρίς μισόλογα, που τολμά να εκθέσει τα απωθημένα, τις ενοχές, τα πάθη και τις ματαιώσεις της, σε μια προσπάθεια να κατανοήσει τον ίδιο της τον εαυτό.

Για τη Δήμητρα Παπαδήμα, η προσέγγιση αυτού του ρόλου δεν υπήρξε ποτέ επιφανειακή. Ήταν σχεδόν εμμονική. Όπως η ίδια έχει παραδεχτεί, ξεκίνησε κοιτάζοντας τις φωτογραφίες της Δέλτα, προσπαθώντας να αποκωδικοποιήσει όχι μόνο τα χαρακτηριστικά της, αλλά και το βάρος που κουβαλούσε μέσα της. Να κατανοήσει τη στάση του σώματος, το βλέμμα, τη σιωπή πίσω από την εικόνα. Γιατί εκεί, στις λεπτομέρειες, κρύβεται η αλήθεια.

Η σχέση της Παπαδήμα με την Πηνελόπη Δέλτα δεν είναι καινούργια. Είχε προηγηθεί το έργο «Η Τελευταία Συνάντηση», που επικεντρωνόταν στον θυελλώδη έρωτα της συγγραφέως με τον Ίωνα Δραγούμη και είχε γνωρίσει μεγάλη επιτυχία σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη. Τώρα, όμως, στο «Πορτρέτο», η προσέγγιση είναι διαφορετική. Πιο ώριμη. Πιο σκληρή. Πιο ειλικρινής. Δεν πρόκειται πια μόνο για τον έρωτα, αλλά για την ίδια την ύπαρξη. Για τη βαθιά ανάγκη μιας γυναίκας να υπάρξει σε έναν κόσμο που δεν της το επέτρεπε.

Το ίδιο το έργο γεννήθηκε από μια εσωτερική ανάγκη. Από την ανάγκη κατανόησης όχι μόνο μιας ιστορικής προσωπικότητας, αλλά και μιας εποχής. Μιας χώρας. Μιας κοινωνίας που συχνά εξουθενώνει εκείνους που τολμούν να νιώσουν βαθιά. Για την Παπαδήμα, η συγγραφή δεν είναι επιλογή. Είναι αναγκαιότητα. Είναι τρόπος επιβίωσης.

Ιδιαίτερη σημασία έχει και η σκηνοθεσία της παράστασης, που υπογράφει η κόρη της, Θαλασσινή Βοσταντζόγλου. Η συνεργασία τους δεν ήταν εύκολη. Ήταν, όπως παραδέχεται η ίδια, μια σκληρή δοκιμασία, γεμάτη εντάσεις, συγκρούσεις, αλλά και βαθιά κατανόηση. Μια διαδικασία που τις άλλαξε και τις δύο. Που τις έφερε αντιμέτωπες όχι μόνο ως καλλιτέχνιδες, αλλά και ως μητέρα και κόρη.

Στη σκηνή, η Δήμητρα Παπαδήμα βρίσκεται μόνη. Και όμως, δεν είναι ποτέ μόνη. Μαζί της βρίσκονται οι σκιές των ανθρώπων που σημάδεψαν τη ζωή της ηρωίδας της. Μαζί της βρίσκεται το κοινό, που καλείται όχι απλώς να παρακολουθήσει, αλλά να συμμετάσχει. Να θυμηθεί. Να νιώσει. Να αναγνωρίσει τον εαυτό του μέσα από εκείνη.

Γιατί, τελικά, «Το Πορτρέτο» δεν είναι μόνο η ιστορία της Πηνελόπης Δέλτα. Είναι η ιστορία κάθε γυναίκας που αγάπησε περισσότερο απ’ όσο της επιτρεπόταν. Κάθε ανθρώπου που αναζήτησε το «ολόκληρο» και αναγκάστηκε να συμβιβαστεί με το «λίγο». Κάθε ψυχής που τόλμησε να κοιτάξει κατάματα την αλήθεια της.

Σε αυτή τη συνέντευξη, η Δήμητρα Παπαδήμα μιλά με την ίδια αφοπλιστική ειλικρίνεια που χαρακτηρίζει και την παράστασή της. Για την Πηνελόπη Δέλτα. Για τη δημιουργία. Για τις αμφιβολίες. Για τη σχέση μητέρας και κόρης. Για το θέατρο ως πράξη αποκάλυψης.

Και, πάνω απ’ όλα, για την ανάγκη να παραμένουμε ευαίσθητοι σε έναν κόσμο που μας θέλει σιωπηλούς.

Το «Πορτρέτο» είναι ένας μονόλογος με «πολλά πρόσωπα». Πώς προσεγγίσατε σκηνικά την πολυπλοκότητα της Πηνελόπη Δέλτα;         

Αρχικά βρήκα όσες περισσότερες φωτογραφίες της και την κοίταξα στα μάτια . Μετά το στόμα . Τη θέση των χεριών . Τη στάση του κορμού . Όλες οι φωτογραφίες μαρτυρούν το Μεγαλείο μιας Γυναίκας που ακροβατεί πάνω απο την ψευδή πραγματικότητα .

Η ηρωίδα σας μιλά χωρίς «μισόλογα». Πόσο δύσκολο ήταν να φτάσετε σε αυτή τη συναισθηματική διαφάνεια επί σκηνής;  

Από τη φύση μου είμαι διαφανής για όσους έχουν μάτια και βλέπουν. Κ αυτιά διαθέσιμα να ακούσουν ότι αξίζει να ειπωθεί χωρίς παράσιτα.

Στο έργο, η Δέλτα συνομιλεί με τον σύζυγό της και τον μεγάλο της έρωτα, τον Ίωνα Δραγούμη. Τι σας συγκινεί περισσότερο σε αυτή τη σχέση; 

Με εκπλήσσουν τα  σταρατα λόγια – συναισθήματα που μοιράζονται οι τρεις αυτές προσωπικότητες . Στις μέρες μας, τις προοδευμενες και προοδευτικές, το στοιχείο αυτό είναι ανύπαρκτο. Γίνεται σε μια ακατανόητη διάλεκτο.

Επιστρέφετε σε μια ηρωίδα που σας έχει απασχολήσει ξανά. Τι είναι αυτό που σήμερα βλέπετε διαφορετικά σε εκείνη;

Σωστά το θέσατε . Η πρώτη μου επαφή με την Δέλτα ήταν μέσω του θεατρικού έργου της αδερφής μου Μαρίας, με τίτλο Τελευταία συνάντηση . Εκεί η Δέλτα συναντούσε τον Δραγούμη δινοντας μια ακόμα μάχη με τον εαυτό της και τις συνθήκες ώστε να πάρει την απόφαση και να φύγει μαζί του. Στο έργο εκείνο ο έρωτας “έκαιγε ” . Τώρα στο Πορτρέτο εξηγώ στον εαυτό μου πρώτα, πως αυτος ο έρωτας δεν ήταν η απλή έλξη μιας παντρεμένης  γυναίκας και μάνας  για έναν άντρα.  Όχι. Ήταν η κινητήριος δύναμη για να υπάρξει . Ως γυναίκα . Αφού η εποχή δεν της επέτρεπε να δημιουργήσει , ταυτίστηκε με τον ιδεαλιστή -ροκ σταρ- θα πω Ίωνα, για να χαράξει πορεία . Συγκλονιστικό . Πορεία με κατεύθυνση το Τελος.  Τέλος τέλειο ‘η μοιάζει τέλειο .Αφού τέλειο δεν είναι τίποτα.

Έχετε πει ότι γράφετε «από ανάγκη». Τι ήταν αυτό που σας πίεζε εσωτερικά να γράψετε αυτό το έργο τώρα; 

Μπορώ να αναφέρω διάφορους λόγους. Όμως θα σας πω τον σπουδαιότερο .  Με τα χρόνια δημιουργείται μια εσωτερική ανάγκη να κατανοήσεις  τον τόπο που γεννήθηκες . Τους ανθρώπους του. Ειδικά αυτός που κινούν τα νήματα . Που κυβερνούν . Που αποφασίζουν για σένα και σου πλασάρουν την απόφαση τους ως σωτηρία . Πόσο μπερδεμένη υπήρξε η  Πηνελόπη με τους σωτήρες αυτής της απατηλής χώρας . Να σε εξουθενώνει ο τόπος που λατρεύεις . Γιατί τον λατρεύεις τοτε; Μαζοχισμός.

Πώς ισορροπείτε ανάμεσα στη συγγραφέα και στην ηθοποιό όταν ερμηνεύετε δικά σας λόγια;

Είναι αλήθεια πως ποτέ δεν ισορροπώ  . Είμαι μονιμα σε αμφισβήτηση κ αναζήτηση . Δημιουργικό αλλά εξαντλητικό.

Πόσο αυτοβιογραφικό στοιχείο μπαίνει, συνειδητά ή ασυνείδητα, σε αυτή την παράσταση;

Το σημαντικό για μένα είναι πως επαληθευομαι με τις αντιδράσεις του κοινού που αποδεικνύουν πως όλοι λίγο πολύ έχουμε κοινά βιώματα μεταξύ μας. Ακόμα, βγαίνουν στην επιφάνεια βιογραφικά στοιχεία που ούτε οι ίδιοι δεν τα γνωρίζαμε για μας . Η παράσταση αυτή , η φωνή της Δέλτα , τα βγάζει στην επιφάνεια . Αυτό είναι το θέατρο  . Το μυστικό σου.

Πώς ήταν για εσάς η εμπειρία να δουλεύετε σκηνικά με την κόρη σας ως σκηνοθέτιδα;

Σκληρή δοκιμασία θα χαρακτήριζα την συνεργασία με το παιδί μου σε ρολο σκηνοθετη. Από κάθε άποψη . Τελικά καλό μας έκανε .  Μεγαλώσαμε.

Υπήρξαν στιγμές έντασης στις πρόβες λόγω της προσωπικής σας σχέσης;

Θα ήταν αφύσικο να μην υπήρχαν στιγμές εντάσεις . Ειμαστε δύο ξεχωριστές προσωπικότητες με έντονη προσωπικότητα.

Τι μάθατε για τον εαυτό σας μέσα από αυτή τη συνεργασία;

Έμαθα πως δεν τα ξέρω όλα στο θέατρο κι ας έχω 35 χρόνια στην πλάτη.  Έμαθα πως το παιδί μου είναι ξεχωριστή οντότητα από μένα και πρέπει να το αφήσω να ανοίξει φτερά . Μου έδωσε να καταλάβω η σκηνοθεσία της , πως η αγάπη της μάνας δεν πρέπει να πλακώνει το παιδί.

Ο Anton Chekhov έλεγε:

«Ο καλλιτέχνης πρέπει να θέτει ερωτήματα, όχι να δίνει απαντήσεις.»

Πιστεύετε ότι το «Πορτραίτο» θέτει περισσότερα ερωτήματα παρά απαντήσεις; Κατά την γνωμη μου….τα ερωτηματα και οι απαντήσεις έχουν πολλά κοινά. Το πορτρέτο δημιουργεί ατμόσφαιρα . Αναπαντητα ερωτήματα και  ερωτηματικές απαντήσεις . Έτσι είναι η ζωή.

Η Maya Angelou είχε πει:

«Δεν μπορείς να εξαντλήσεις τη δημιουργικότητα. Όσο περισσότερο τη χρησιμοποιείς, τόσο μεγαλώνει.»

Πώς βιώνετε εσείς τη δημιουργικότητα μετά από 35 χρόνια πορείας; Με κούρασαν, οι αναστεναγμοί της δημιουργίας.

Ο Tennessee Williams έγραφε:

«Το θέατρο είναι το πιο άμεσο μέσο για να μοιραστεί κανείς την ανθρώπινη εμπειρία.»

Τι θέλετε να μοιραστείτε με το κοινό μέσα από αυτή την παράσταση; Πολλά και έντονα βιώματα μοιράζομαι με το κοινό με αυτήν την παράσταση . Αγγίζουμε μαζί την Αλήθεια . Διαπιστώνοντας  πως ενώ είναι μια  και μοναδική γίνεται πανευκολα  συντρίμμια κ σκορπίζεται.

Η Virginia Woolf έλεγε:

«Δεν υπάρχει φράχτης, κλειδαριά ή μάνταλο που να μπορείς να βάλεις στην ελευθερία του μυαλού.»

Πόσο ελεύθερη νιώσατε στη συγγραφή αυτού του έργου; Πανελεύθερη!

Τι θα θέλατε να πάρει μαζί του ο θεατής φεύγοντας από το θέατρο; Αυτό που μεχρι σήμερα παίρνει. Την ευαισθησία που έχει χάσει, ξεχάσει … που την έχει αφήσει στην άκρη του γκρεμού.

Αν η Πηνελόπη Δέλτα έβλεπε σήμερα την παράσταση, τι πιστεύετε ότι θα σας έλεγε; Ίσως μου έλεγε πως κάτι καταλαβα μετά από 150 χρόνια που ασχολουμαστε μαζί της. Έτσι θέλω να πιστεύω.

Διαβάστε επίσης:

Γιώργος Σεϊταρίδης: Η αγριότητα προς το ίδιο μας το είδος είναι η πιο ωμή αλήθεια

Ρόμπερτ Ντιβάλ: Ο τελευταίος γίγαντας του Χόλιγουντ έφυγε και πήρε μαζί του μια ολόκληρη εποχή

Πωλ Νιούμαν: Τι θα έλεγε για τη φήμη χωρίς ψυχή, τον πλούτο χωρίς σκοπό και τον άνδρα του 21ου αιώνα