Η Κική Δημουλά και οι άνθρωποι που φοβούνται να αγαπήσουν

Υπάρχουν συγγραφείς που περιγράφουν τον κόσμο όπως είναι και υπάρχουν εκείνοι που καταφέρνουν να περιγράψουν όσα συμβαίνουν μέσα μας πριν ακόμη βρούμε τις λέξεις να τα ονομάσουμε. Η Κική Δημουλά ανήκε στη δεύτερη κατηγορία. Δεν έγραψε για μεγάλες ιδέες, ούτε για ιστορικά γεγονότα. Έγραψε για την καθημερινή αγωνία του ανθρώπου να αγαπήσει, να κρατήσει κοντά του όσα αγαπά και να συμφιλιωθεί με όσα χάνει.

Γι’ αυτό και σήμερα, χρόνια μετά τον θάνατό της, μοιάζει παράξενα σύγχρονη.

Σε μια εποχή όπου οι άνθρωποι επικοινωνούν περισσότερο από ποτέ, αλλά δυσκολεύονται όλο και περισσότερο να συνδεθούν ουσιαστικά, η ποίησή της ακούγεται σαν ένας ψίθυρος που έρχεται από το παρελθόν για να μας υπενθυμίσει κάτι που ξεχάσαμε.

Ότι η αγάπη δεν είναι ευκολία.

Είναι ρίσκο, έκθεση, ευαλωτότητα.

Και ακριβώς γι’ αυτό πολλοί την φοβούνται.

«Η αγάπη είναι ένα θύμα του σωματέμπορα εγωισμού μας.» — Κική Δημουλά

Η Κική Δημουλά δεν έγραψε ποτέ ένα θεωρητικό δοκίμιο για τους ανθρώπους που φοβούνται να αγαπήσουν. Ωστόσο, ολόκληρο το ποιητικό της σύμπαν μοιάζει να περιστρέφεται γύρω από αυτόν ακριβώς τον φόβο: τον φόβο της απώλειας, της εγκατάλειψης, της φθοράς και τελικά της ίδιας της αγάπης.

Στην ποίησή της, η αγάπη δεν παρουσιάζεται ως μια εύκολη υπόθεση ευτυχίας. Είναι μια δύναμη που εκθέτει τον άνθρωπο, τον κάνει ευάλωτο και τον φέρνει αντιμέτωπο με τη βαθύτερη αγωνία του: ότι τίποτα δεν κρατά για πάντα. Γι’ αυτό και πολλοί άνθρωποι, συνειδητά ή ασυνείδητα, επιλέγουν να προστατεύσουν τον εαυτό τους. Δεν αποφεύγουν την αγάπη επειδή δεν τη θέλουν. Την αποφεύγουν επειδή τη θέλουν πάρα πολύ.

Ο φόβος της απώλειας

Η Δημουλά γνώριζε όσο λίγοι ποιητές ότι κάθε αγάπη κουβαλά μέσα της την πιθανότητα της απώλειας. Το μεγαλύτερο μέρος του έργου της γράφτηκε έχοντας ως σκιά την απουσία, τη μοναξιά και τον χρόνο που περνά. Η αγάπη, για εκείνη, δεν ήταν ποτέ ανεξάρτητη από τη φθορά.

Όποιος αγαπά πραγματικά, αποδέχεται ότι κάποια στιγμή μπορεί να πονέσει. Μπορεί να απορριφθεί, να προδοθεί, να χάσει τον άνθρωπο που αγαπά ή να δει τη σχέση να μεταμορφώνεται σε κάτι διαφορετικό. Για πολλούς ανθρώπους αυτή η πιθανότητα είναι τόσο τρομακτική ώστε προτιμούν να μην αφεθούν ποτέ ολοκληρωτικά.

Χτίζουν άμυνες. Κρατούν αποστάσεις. Εμφανίζονται ψύχραιμοι και αυτάρκεις. Όμως πίσω από αυτή τη στάση συχνά κρύβεται η βαθιά ανάγκη για σύνδεση.

Η Δημουλά μοιάζει να κατανοεί αυτή την αντίφαση καλύτερα από οποιονδήποτε. Οι ήρωες των ποιημάτων της αναζητούν διαρκώς την επαφή, αλλά ταυτόχρονα γνωρίζουν πόσο εύθραυστη είναι.

Η μοναξιά ως καταφύγιο

Οι άνθρωποι που φοβούνται να αγαπήσουν συχνά βρίσκουν καταφύγιο στη μοναξιά. Όχι επειδή η μοναξιά τους ευχαριστεί, αλλά επειδή τους φαίνεται ασφαλέστερη από την πιθανότητα του πόνου.

Η Δημουλά έγραψε αμέτρητες φορές για τη μοναξιά, όχι ως επιλογή ευτυχίας αλλά ως ανθρώπινη συνθήκη. Στο έργο της, η μοναξιά δεν είναι απλώς η απουσία ανθρώπων. Είναι η αίσθηση ότι κανείς δεν μπορεί να εισέλθει ολοκληρωτικά στον εσωτερικό μας κόσμο.

Κι όμως, η μοναξιά έχει ένα παράδοξο. Προστατεύει, αλλά ταυτόχρονα φυλακίζει.

Ο άνθρωπος που φοβάται να αγαπήσει αποφεύγει τον κίνδυνο της πληγής, όμως μαζί με αυτόν αποφεύγει και τη δυνατότητα της βαθιάς χαράς. Προστατεύει την καρδιά του, αλλά συχνά καταλήγει να προστατεύει και τη δυστυχία του.

Ο εγωισμός του φόβου

Όταν η Δημουλά είπε ότι «η αγάπη είναι ένα θύμα του σωματέμπορα εγωισμού μας», δεν κατηγορούσε απλώς τον ανθρώπινο εγωισμό. Μιλούσε για την τάση μας να βάζουμε την αυτοπροστασία πάνω από την ανοιχτότητα προς τον άλλον.

Ο φόβος της αγάπης συχνά μεταμφιέζεται σε λογική.

«Δεν είναι η κατάλληλη στιγμή.»

«Δεν αξίζει να ρισκάρω.»

«Καλύτερα να μην δεθώ.»

«Θα πληγωθώ.»

Πίσω από όλες αυτές τις φράσεις υπάρχει μια προσπάθεια ελέγχου. Ο άνθρωπος προσπαθεί να εξασφαλίσει ότι δεν θα πονέσει. Όμως η αγάπη δεν υπακούει στον έλεγχο. Ζητά εμπιστοσύνη, έκθεση και ρίσκο.

Η Δημουλά φαίνεται να μας υπενθυμίζει ότι η ανάγκη να προστατεύσουμε τον εαυτό μας μπορεί τελικά να γίνει ο μεγαλύτερος εχθρός της αγάπης.

Η απουσία αποκαλύπτει την αξία

Ένας από τους πιο διάσημους στίχους της είναι:

«Ο μόνος αξιόπιστος μάρτυρας ότι ζήσαμε είναι η απουσία μας.»

Η φράση αυτή φωτίζει και τον φόβο της αγάπης.

Πολλοί άνθρωποι αντιλαμβάνονται την αξία μιας σχέσης μόνο όταν τη χάσουν. Όσο υπάρχει, τη θεωρούν δεδομένη. Όταν όμως απουσιάσει, τότε αποκαλύπτεται το πραγματικό της μέγεθος.

Η απουσία λειτουργεί σαν καθρέφτης. Μας δείχνει τι υπήρξε, τι αγαπήσαμε και τι αφήσαμε να χαθεί.

Αυτός είναι ίσως ένας από τους λόγους που κάποιοι φοβούνται να αγαπήσουν. Διαισθάνονται ότι αν δεθούν πραγματικά, τότε κάποια στιγμή θα αναγκαστούν να αντιμετωπίσουν την πιθανότητα αυτής της απουσίας.

Η μνήμη ως δεύτερη ζωή της αγάπης Η Δημουλά έγραψε:

«Η μνήμη, κύριο όνομα των θλίψεων.»

Στην ποίησή της, η αγάπη δεν τελειώνει όταν τελειώνει μια σχέση. Συνεχίζει να υπάρχει μέσα στη μνήμη.

Και αυτό είναι ταυτόχρονα όμορφο και επώδυνο.

Οι άνθρωποι που φοβούνται να αγαπήσουν δεν φοβούνται μόνο την απογοήτευση. Φοβούνται και τη δύναμη της μνήμης. Φοβούνται ότι αν επιτρέψουν σε κάποιον να γίνει σημαντικός, τότε θα τον κουβαλούν μέσα τους για πάντα.

Η Δημουλά γνώριζε ότι ορισμένοι άνθρωποι δεν φεύγουν ποτέ πραγματικά. Συνεχίζουν να ζουν στις αναμνήσεις, στις λέξεις, στα αντικείμενα, στις μικρές καθημερινές συνήθειες που άφησαν πίσω τους.

Η αγάπη αφήνει ίχνη. Και αυτά τα ίχνη δεν σβήνουν εύκολα.

Η ταχύτητα του έρωτα και η βραδύτητα του φόβου Σε μια συνέντευξή της είχε πει:

«Ο έρωτας δε θέλει χρόνο. Θέλει ταχύτητα.»

Η φράση αυτή κρύβει μια βαθιά αλήθεια. Ο έρωτας γεννιέται συχνά ξαφνικά. Δεν ζητά προετοιμασία ούτε λογικές εξηγήσεις.

Ο φόβος, αντίθετα, λειτουργεί αργά και αναλυτικά. Ζυγίζει τα πάντα. Υπολογίζει κινδύνους. Δημιουργεί σενάρια αποτυχίας. Αναζητά βεβαιότητες.

Έτσι συχνά συμβαίνει το εξής παράδοξο: η καρδιά έχει ήδη προχωρήσει, αλλά ο νους εξακολουθεί να αντιστέκεται.

Οι άνθρωποι που φοβούνται να αγαπήσουν θέλουν εγγυήσεις. Θέλουν να γνωρίζουν από πριν ότι δεν θα πληγωθούν. Όμως καμία αληθινή σχέση δεν προσφέρει τέτοιες εγγυήσεις.

Η αγάπη απαιτεί ένα άλμα στο άγνωστο.

Ο πραγματικός κερδισμένος

Σε μια άλλη χαρακτηριστική της τοποθέτηση, η Δημουλά είχε πει:

«Κερδισμένος είναι αυτός που αγαπάει, όχι αυτός που αγαπιέται.»

Ίσως εδώ βρίσκεται και η ουσία όλης της σκέψης της.

Η σύγχρονη εποχή συχνά παρουσιάζει την αγάπη σαν επιβεβαίωση. Σαν κάτι που πρέπει να λάβουμε από τους άλλους. Η Δημουλά αντιστρέφει την οπτική.

Κερδισμένος δεν είναι εκείνος που συγκεντρώνει θαυμασμό, αποδοχή ή επιθυμία. Κερδισμένος είναι εκείνος που διατηρεί την ικανότητα να αγαπά.

Γιατί η αγάπη είναι πρώτα μια κατάσταση της ψυχής και μετά μια ανταπόκριση.

Ο άνθρωπος που φοβάται να αγαπήσει πιστεύει ότι προστατεύει τον εαυτό του. Στην πραγματικότητα, όμως, στερεί από τον εαυτό του μια από τις βαθύτερες ανθρώπινες εμπειρίες.

Το μάθημα της Δημουλά

Η Κική Δημουλά δεν έδωσε εύκολες απαντήσεις. Δεν πίστευε στα παραμύθια ούτε στις βεβαιότητες. Έβλεπε τον κόσμο μέσα από το πρίσμα της απώλειας, του χρόνου και της ανθρώπινης ευαλωτότητας.

Κι όμως, μέσα σε αυτή τη βαθιά επίγνωση της φθοράς, δεν εγκατέλειψε ποτέ την αξία της αγάπης.

Ίσως αυτό είναι και το μεγαλύτερο μάθημα που αφήνει στους ανθρώπους που φοβούνται να αγαπήσουν: ότι ο πόνος δεν ακυρώνει την αξία της αγάπης. Η πιθανότητα της απώλειας δεν κάνει την αγάπη λιγότερο σημαντική. Αντίθετα, είναι ακριβώς η προσωρινότητά της που την κάνει τόσο πολύτιμη.

Για τη Δημουλά, η ζωή δεν μετριέται από το πόσο ασφαλείς μείναμε, αλλά από το πόσο τολμήσαμε να νιώσουμε. Και ίσως τελικά ο μεγαλύτερος κίνδυνος να μην είναι ότι θα αγαπήσουμε και θα πληγωθούμε, αλλά ότι θα φοβηθούμε τόσο πολύ, ώστε να μη ζήσουμε ποτέ πραγματικά αυτό που η αγάπη μπορεί να μας προσφέρει.

Τι θα έλεγε τελικά σήμερα;

Ίσως να μην κατηγορούσε κανέναν.

Δεν ήταν αυτή η φύση της.

Πιθανότατα θα κοιτούσε τον σύγχρονο άνθρωπο με τη γνωστή της τρυφερότητα και θα έβλεπε πίσω από την επιφανειακότητα τον πραγματικό ένοχο.

Τον φόβο.

Τον φόβο της απώλειας, της εγκατάλειψης, της απογοήτευσης.

Τον φόβο να αγαπήσεις κάποιον τόσο πολύ ώστε να αποκτήσει τη δύναμη να σε πληγώσει.

Και ίσως να μας θύμιζε αυτό που διαπερνά ολόκληρο το έργο της: ότι η ζωή αποκτά νόημα όχι όταν προστατεύουμε τον εαυτό μας από τον πόνο, αλλά όταν τολμάμε να συνδεθούμε παρά τον φόβο του πόνου.

Γιατί τελικά, όπως μοιάζει να ψιθυρίζει η ποίησή της σε κάθε της σελίδα, ο άνθρωπος δεν γεννήθηκε για να περνά απλώς από τη ζωή των άλλων.

Γεννήθηκε για να αφήνει μέσα τους ένα ίχνος που να αξίζει να θυμούνται.