Η Πόλη Unplugged: Δίσκοι, αετοί και καπνά στο Κολωνάκι

Περπατάω στην Πατριάρχου Ιωακείμ και τίποτα δεν με προϊδεάζει για το τι πρόκειται να συναντήσω μπαίνοντας στην γκαλερί Citronne. Είναι στον πρώτο όροφο μιας πολυκατοικίας, από αυτές τις παλιές, τις εστέτ αστικές, τις κολωνακιώτικες. Μέσα, η έκθεση COLUMBIA – Die Ruinen von Athen του Πάνου Χαραλάμπους σε υποδέχεται και σε αναγκάζει ήδη από την είσοδο να περάσεις ένα είδος πύλης στο χρόνο. Το εργοστάσιο της Columbia Records Greece, εκεί όπου κάποτε παράγονταν ήχοι που ταξίδευαν, κυριολεκτικά, σε όλο τον κόσμο, ανασυντίθεται μέσα από τη ματιά του καλλιτέχνη και ανασυνθέτει μια μνήμη που, μάλλον, έχουμε όλοι μέσα μας. Σκέφτομαι πόσο περίεργο είναι ένα εργοστάσιο που έγινε ερείπιο, να επιστρέφει τώρα ως εμπειρία, αλλά και γιατί όχι;

Το τραπέζι που σε ακούει

Στο πρώτο δωμάτιο, στέκομαι μπροστά σε αυτό που ο Πάνος Χαραλάμπους αποκαλεί «ηχητικό τραπέζι». Δεν ξέρω πού να πρωτοκοιτάξω, όλα εκεί πάνω είναι ένα συνονθύλευμα:  δίσκοι βινυλίου, πικάπ, ηχεία, κασέτες, όστρακα, αρμαθιές καπνών, Το Μαγικό Βουνό του Τόμας Μαν, ένας βαλσαμωμένος αετός στη μέση. Μια σύγχρονη προσωπική, νεκρή φύση.

Από το ηχείο ακούγονται μουσικές που διατρέχουν όλη τη ζωή μου. Άκης Πάνου, Καζαντζίδης, τζαζ, μελωδίες που δεν ξέρω τί είναι αλλά κάτι μου θυμίζουν. Ο ήχος έρχεται από τα ηχεία, αλλά έρχεται και μέσα από τα υλικά που έχουν τοποθετηθεί πάνω στο τραπέζι.

«Δημιουργώ μια τράπεζα ήχων. Εξαργυρώνεται ο χρόνος μέσα από τα ακούσματα» λέει ο καλλιτέχνης. «Ο δίσκος είναι ένα χρονο-αντικείμενο» για τον Πάνο Χαραλάμπους. «Μπορεί να σου φέρει μια παλιά αγάπη, έναν φίλο, μια στιγμή» και πόσο αλήθεια είναι. Οι αναμνήσεις μας είναι ντυμένες με ήχους.

Τον ρωτάω το αυτονόητο: πού τα βήκε όλα αυτά; Φαντάζεται κανείς ότι υπάρχει ένα αρχείο, κάποια συλλογή, αλλά η πραγματικότητα είναι πιο ρευστή:  «Δεν υπάρχει μία πηγή. Είναι πολλές πηγές, συσσωρευμένες και συχνά καμένες», απαντά. Μου μιλάει για δίσκους από διαλυμένα τζουκμπόξ, από σπίτια που άδειασαν, από χωρισμούς όπου κάποιος κράτησε λίγα πράγματα και άφησε τα υπόλοιπα. Για μετανάστες που κουβάλησαν τη μουσική τους στην Αμερική ή την Αυστραλία και μετά χάθηκαν. Κανένας ρομαντισμός δεν υπάρχει εδώ, μόνο μετατόπιση των υλικών μέσα στο χρόνο.

Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο, το εργοστάσιο της Columbia έχει πρωταγωνιστικό ρόλο. Η έκθεση παραπέμπει σε έναν ευρύτερο ακουστικό πολιτισμό, όπου η φωνή, το τραγούδι και η μουσική  ενσωματώνονταν στον δίσκο. Η στιγμή της κατεδάφισης του εργοστασίου είναι καθοριστική, γιατί είναι η στιγμή που ένας ιστορικός τόπος μετατρέπεται σε ερείπιο και, τελικά, σε υπόλειμμα. Το υπόλειμμα αυτό, η επιβίωση μέσα από την απώλεια, βρίσκεται στον πυρήνα της δουλειάς του Χαραλάμπους: «Ήταν μια τεράστια βιομηχανία ήχου. Όχι μόνο ελληνικού. Από την Ανατολή μέχρι την Αφρική. Εμείς ερχόμαστε ως απόγονοι» προσθέτει.

Ο καλλιτέχνης αξιοποιεί τα αρχιτεκτονικά στοιχεία του χώρου της γκαλερί για να ανασχηματίσει υπαινικτικά την πύλη της Columbia, δηλαδή την μνήμη του εργοστασίου. Έτσι, η είσοδος στην έκθεση μετατρέπεται σε εισόδιο μνήμης. Μέσα σε αυτή την χωρική πρόταξη αναπτύσσεται το πρώτο τμήμα της σπονδυλωτής εγκατάστασης, το audio room.

Η φθορά ως αναγέννηση

Στην δεύτερη εγκατάσταση της έκθεσης, ο Πάνος Χαραλάμπους επανέρχεται σε ένα εμβληματικό μορφολογικό και εννοιολογικό στοιχείο της πρακτικής του, το μουσικό δάπεδο, το οποίο μετατρέπεται σε πεδίο αναδιατύπωσης του τεμαχισμού της μνήμης. Ο καλλιτέχνης χρησιμοποιεί σπασμένα βινύλια ως μήτρες αποτύπωσης πάνω σε καμβά και, στην συνέχεια, επεμβαίνει ζωγραφικά. Τα ίδια τα βινύλια έχουν αφήσει αποτυπώματα, χαράξεις, την μορφολογία της φθοράς. Το βινύλιο, φορέας ήχου, μνήμης και εγγραφής, μετατρέπεται σε εργαλείο εικαστικής γραφής.

Στην άκρη, δίπλα στα θραύσματα, μια οθόνη ολοκληρώνει αυτό το ιδιαίτερο installation: «Η καταστροφή κρύβει δημιουργική δυνατότητα», λέει ο Χαραλάμπους. «Πράγματα που χάθηκαν, συνεχίζουν να υπάρχουν μέσα από τα ίχνη τους.»

Στο τελευταίο δωμάτιο της έκθεσης, μια δημιουργία της γυναίκας του, Θάλειας Χιώτη, από πλεκτά και κασέτες.

Τον ρωτάω τι σημαίνει για εκείνον η πόλη: «Η πόλη είναι ήχος. Τρόλεϊ, καλώδια, κόρνες, φωνές. Κάθε πόλη έχει τη δική της ηχητική ταυτότητα. Και η μουσική είναι κι αυτή ένα ηχητικό γεγονός. Ένα πάντρεμα».

Κάπου προς το τέλος της συζήτησης, φτάνουμε στο πιο δύσκολο σημείο. Τη μνήμη: «Όλοι κρατάμε πράγματα. Όχι μόνο από νοσταλγία. Αλλά γιατί μας ενεργοποιούν» αναφέρει.

Σκέφτομαι τα δικά μου. Τα μικρά, άχρηστα αντικείμενα που δεν πετάω ποτέ. Ντουλάπια και συρτάρια με αντικείμενα. Μερικές κασέτες γραμμένες από την εφηβεία μου. Όλοι έχουμε ένα ηχητικό τραπέζι τελικά.

Ποιός είναι ο Πάνος Χαραλάμπους.

Ο Πάνος Χαραλάμπους συγκαταλέγεται στους σημαντικούς και καταξιωμένους καλλιτέχνες της σύγχρονης ελληνικής σκηνής. Το έργο του έχει παρουσιαστεί, μεταξύ άλλων, στην documenta 14 και στην 58η Μπιενάλε της Βενετίας στο Ελληνικό Περίπτερο. Η μακρά πορεία του συνδυάζει την καλλιτεχνική έρευνα, την διδασκαλία, την πράξη και την θεσμική παρουσία. Η πρακτική του έχει διαμορφώσει ένα διακριτό επιδραστικό πεδίο στην σύγχρονη ελληνική τέχνη και δεν είναι γραμμική. Δεν πάει από το Α στο Β. Επιστρέφει. Μετατοπίζεται και ξαναδουλεύεται. Από το 2000 δουλεύει με δίσκους και κάθε φορά αλλάζει κάτι, προσθέτει ή αφαιρεί.  Δεν τον ενδιαφέρει τι είναι επίκαιρο με την εύκολη έννοια, αλλά τι είναι επίκαιρο για για τον ίδιο, κάθε φορά που το προσεγγίζει.

Info
COLUMBIA – Die Ruinen von Athen
CITRONNE Gallery – Αθήνα
29 Απριλίου – 29 Ιουνίου 2026
Επιμέλεια: Τατιάνα Σπινάρη-Πολλάλη