Η Πόλη Unplugged: Κάθισα δίπλα στον Καβάφη και φιλοσόφησα τη ζωή

Κατεβαίνοντας τη Διονυσίου Αρεοπαγίτου τον είδα που καθόταν στο παγκάκι του. Μπρούτζινος αλλά τόσο ζωντανός που νόμιζες ότι θα κάτσεις μαζί του και θα σου πιάσει κουβέντα. Ίσως γι’ αυτό όλοι κοντοστέκονται και κοιτάζουν, και κάθονται και φωτογραφίζουν το γλυπτό που εδώ και λίγες μέρες βρήκε τη θέση του ανάμεσά μας. Ένα κοριτσάκι πήγε κοντά του, του έπιανε το πρόσωπο, τη μύτη, το καπέλο. Φεύγοντας χαιρέτησε και νόμιζες ότι και ο Καβάφης θα σηκώσει το χέρι του να χαιρετήσει επίσης.

Υπάρχει κάτι βαθιά συγκινητικό σε αυτή τη σκηνή. Όχι απλώς γιατί ένας ποιητής επιστρέφει στον δημόσιο χώρο, αλλά γιατί παύει να είναι απρόσιτος. Δεν είναι πια μια προτομή ψηλά σε βάθρο, ούτε ένα όνομα σε σχολικό βιβλίο. Είναι κάποιος που μπορείς να πλησιάσεις, να ακουμπήσεις, να μοιραστείς για λίγο τον ίδιο χώρο, έστω και αν αυτός ο κάποιος είναι από μέταλλο.

Ποιος έφερε τον Καβάφη στο παγκάκι

Το γλυπτό είναι έργο του Πραξιτέλη Τζανουλίνου, σε φυσικό μέγεθος, δηλαδή αποδίδει τη μορφή του Κωνσταντίνου Καβάφη με μια σπάνια αίσθηση οικειότητας. Είναι καθισμένος, ελαφρώς γερμένος, σαν να παρατηρεί την πόλη. Τοποθετήθηκε στη Διονυσίου Αρεοπαγίτου, μπροστά από την Ωνάσειο Βιβλιοθήκη, ως δωρεά του Ιδρυματος Ωνάση προς τον Δήμο Αθηναίων. Η ημερομηνία δεν είναι καθόλου τυχαία: 29 Απριλίου, μέρα που συμπίπτουν η γέννηση και ο θάνατος του Καβάφη.

Η επιλογή του συγκεκριμένου σημείου έχει βάρος. Ο πιο ζωντανός πολιτιστικός περίπατος της Αθήνας, με φόντο την Ακρόπολη, γίνεται το σκηνικό όπου η ποίηση κάθεται δίπλα στην καθημερινότητα. Το ίδιο το γλυπτό σχεδιάστηκε με έμφαση στη λεπτομέρεια και τη σωματικότητα. Το καπέλο, το βλέμμα, η στάση των χεριών, όλα λειτουργούν σαν μικρές προσκλήσεις για επαφή. Η απουσία απόστασης είναι  δήλωση, ο ποιητής δεν ανήκει πια στο παρελθόν, αλλά στον δημόσιο χώρο του τώρα.

Για τον Τζανουλίνο, που έχει δουλέψει πάνω στη σχέση μνήμης και μορφής, αυτό το έργο είναι μια σκηνοθεσία. Ο Καβάφης δεν απεικονίζεται τη στιγμή της δημιουργίας, αλλά της παρατήρησης, κάτι που ταιριάζει απόλυτα με το βλέμμα του ίδιου του ποιητή προς τον κόσμο. Το Ίδρυμα Ωνάση, από την πλευρά του, δεν περιορίζεται σε μια συμβολική δωρεά. Μέσα από την ευρύτερη δραστηριότητά του (εκδόσεις, αρχειακό έργο, διεθνείς συνεργασίες γύρω από το καβαφικό έργο), επιχειρεί να επανατοποθετήσει τον Καβάφη όχι ως ιστορικό πρόσωπο, αλλά ως σύγχρονη φωνή που λειτουργεί σαν υπενθύμιση ότι η ποίηση δεν διαβάζεται μόνο, βιώνεται.

Όταν τα αγάλματα κατεβαίνουν από τα βάθρα

Η ιδέα ενός καθιστού αγάλματος που μοιράζεται τον χώρο μαζί σου είναι μια παγκόσμια τάση. Στο Δουβλίνο, μπορείς να κάτσεις δίπλα στον Όσκαρ Ουάιλντ στο Merrion Square. Στην Κρακοβία, ένα μπρούτζινο άγαλμα του ποιητή Γιαν Κοχάνοφσκι κάθεται σε παγκάκι, διακριτικά, σαν να περιμένει παρέα. Στη Βουδαπέστη, ο Ίμρε Νάγκι στέκεται σε μια μικρή γέφυρα, αλλά δίπλα του υπάρχουν καθιστές φιγούρες που σε βάζουν στη σκηνή.

Στη Μόσχα, ο Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ έχει βγει στον δρόμο μέσα από τέτοιες πιο άμεσες μορφές. Στην Αμερική, ο Φρανκ Σινάτρα στο Χόμποκεν ή ο Μαρκ Τουέιν σε διάφορες πόλεις εμφανίζονται συχνά σε στάσεις πιο ανθρώπινες, πιο χαλαρές. Και ίσως το πιο διάσημο παράδειγμα, ο Τζον Λένον στο παγκάκι του στην Αβάνα, μια φιγούρα που δεν την κοιτάς, κάθεσαι μαζί της.

Δύο λεπτά με τον Καβάφη

Κάθισα κι εγώ δίπλα στον Καβάφη και με τον φρέντο καπουτσίνο στο χέρι, σ’ εκείνα τα δύο λεπτά που μου αναλογούσαν γιατί μπροστά μου κάποιος άλλος περίμενε να κάτσει, φιλοσόφησα λίγο τη ζωή. Είδα την ποίηση μέσα στο αστικό τοπίο να απλώνεται σαν χρώμα που ξεχύνεται από κάποιο αόρατο πινέλο. Είδα λέξεις που πλάθουν νοήματα να ξεδιπλώνονται στο οδόστρωμα. Ιθάκες πάνω στις νησίδες. Θερμοπύλες στα φανάρια.  Ένας τουρίστας που κοντοστέκεται χωρίς λόγο, ένας πιτσιρικάς που γελάει δυνατά, ένα ζευγάρι που μαλώνει ψιθυριστά. Όλα έμοιαζαν με στίχους που δεν γράφτηκαν ποτέ αλλά υπάρχουν. Ακόμα και ο φρέντο καπουτσίνο στο χέρι μου φάνηκε για λίγα λεπτά ποιητικός.

Η μικρή τελετουργία της αναμονής

Το περίεργο είναι ότι αυτό το παγκάκι έχει ουρά. Πάντα κάποιος θα σταθεί, κάποιος θα περιμένει να καθίσει, κάποιος άλλος έρχεται και το περιτριγυρίζει. Δεν είναι τουριστικό αξιοθέατο με την κλασική έννοια αλλά κάτι πιο ήσυχο και σχεδόν προσωπικό. Σε καλεί να κάτσεις δίπλα σε έναν ποιητή για να νιώσεις κάτι. Και αυτό, σε μια πόλη που τρέχει, είναι σχεδόν ανατρεπτικό. Μας θυμίζει ότι η ποίηση δεν είναι μακριά. Είναι ήδη εδώ. Στα πεζοδρόμια και στα παγκάκια δίπλα μας.