Το Co-housing ηλικιωμένων είναι μια παγκόσμια τάση και η Μαλάμω Στεργίου προσπαθεί να το κάνει πράξη και στην Ελλάδα

Ακριβώς κάτω από το σπίτι της γιαγιάς και του παππού μου, έμενε ένα φιλικό τους ζευγάρι. Είχαν αμφότεροι μικρασιατική καταγωγή και έκαναν παρέα. Κάποια στιγμή πεθαίνει ο παππούς μου και μετά από λίγα χρόνια πεθαίνει ο άνδρας της φίλης της γιαγιάς. Και τότε, οι δύο γυναίκες αποφασίζουν να μείνουν μαζί.

Αυτό το co-housing τρίτης ηλικίας συνέβη τη δεκαετία του ’90 σε μια γειτονιά της Νέας Σμύρνης, σε μια εποχή που ο όρος φάνταζε εξωγήινος για τα ελληνικά δεδομένα και ήταν μια απόφαση συγκατοίκησης από δύο ηλικιωμένες γυναίκες που απλώς δεν ήθελαν να μένουν μόνες.

Σήμερα, ο όρος co-housing δεν ακούγεται τόσο ξένος, τουλάχιστον για τις νεότερες γενιές. Τα ενοίκια, η επισφάλεια, η ανάγκη για συντροφικότητα έχουν επαναφέρει τη συγκατοίκηση ως σχεδόν αυτονόητη λύση. Όμως όταν μιλάμε για την τρίτη ηλικία στην Ελλάδα, εκεί ακόμα η ιδέα ηχεί κάπως ανοίκεια. Σαν να συγκρούεται με μια βαθιά ριζωμένη εικόνα, ότι ο ηλικιωμένος πρέπει να είναι μόνος στο σπίτι του ή αν δεν μπορεί, να τον αναλάβει η οικογένεια ή να πάει σε οίκο ευγηρίας.

Και όμως, παγκοσμίως η συγκατοίκηση ηλικιωμένων είναι απλώς μια εναλλακτική η οποία για πολλούς νοηματοδοτεί μια αναγκαία επανεφεύρεση του τρόπου που μεγαλώνουμε.

Μια πρώτη απόπειρα για co-housing στην Ελλάδα

Η άνοδος του co-housing στην τρίτη ηλικία δεν είναι τυχαία. Είναι αποτέλεσμα πολλών παράλληλων αλλαγών. Πρώτον, της δημογραφικής πραγματικότητας. Οι άνθρωποι ζουν περισσότερο αλλά όχι απαραίτητα με καλύτερη ποιότητα ζωής. Η μοναξιά έχει αναγνωριστεί πλέον ως σοβαρός παράγοντας κινδύνου για την υγεία.

Η Μαλάμω Στεργίου, ιδρύτρια της αστικής μη κερδοσκοπικής εταιρείας Κοινότητες Συγκατοίκησης Νάμα, θέλει να δημιουργήσει ανεξάρτητες και αυτοοργανωμένες κοινότητες συγκατοίκησης για την τρίτη και τέταρτη ηλικία στην Ελλάδα. Η μοναξιά ήταν το πρώτο και το βασικό που την κινητοποίησε: «Είναι κάτι βαθιά βασανιστικό σε αυτές τις ηλικίες. Έχουμε χάσει το εργασιακό μας περιβάλλον και οι κοινωνικές επαφές έχουν περιοριστεί δραματικά» αναφέρει. Η μοναξιά έχει χαρακτηριστεί ως κοινωνική ασθένεια. Επηρεάζει ψυχικά, πνευματικά και σωματικά» αναφέρει.

Η οικονομική πίεση είναι ο δεύτερος παράγοντας που φέρνει τη συγκατοίκηση στο προσκήνιο, σε κάθε ηλικία, και πλέον και στην τρίτη ηλικία. Ακόμα και σε ανεπτυγμένες χώρες, το κόστος διαβίωσης και φροντίδας αυξάνεται. Στην Ελλάδα, το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο έντονο: «Οι άνθρωποι που έρχονται σε εμάς έχουν μια σύνταξη, έστω μικρή», σημειώνει η Μαλάμω Στεργίου. «Αλλά δεν αντέχουν οικονομικά να είναι μόνοι τους. Η συγκατοίκηση είναι και μια πρακτική λύση. Μοιράζεσαι το ενοίκιο, τα έξοδα, την καθημερινότητα».

Τρίτον, στην εποχή μας συμβαίνει μια αλλαγή νοοτροπίας. Οι μεγαλύτεροι σε ηλικία σήμερα δεν θέλουν να αποσυρθούν. Όπως αναφέρει η κα Στεργίου πολλοί δεν θέλουν να επιβαρύνουν και τα παιδιά τους: «Ακόμη όμως κι όταν οι σχέσεις είναι καλές, δεν θέλουν να ζήσουν έτσι. Υπάρχει η επιθυμία για μια κοινότητα, για μια ζωή με άλλους ανθρώπους» εξηγεί.

Η ιδέα που έγινε σχέδιο

Για τη Μαλάμω Στεργίου, όλα ξεκίνησαν πολύ προσωπικά: «Η ιδέα να μείνω με άλλους ανθρώπους μαζί μου ήρθε και με ανακούφισε. Είπα τέλεια, να το κάνω και άρχισα να το συζητάω με φίλους». Η αρχική παρέα όμως δεν προχώρησε, αποδείχτηκε ανέτοιμη. Αυτό δεν τη σταμάτησε, αντιθέτως την έσπρωξε να ψάξει πιο βαθιά: «Ξεκίνησα να ψάχνω να βρω τι συμβαίνει στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Και είδα ότι είναι ένα τεράστιο ζήτημα, ότι οι ηλικιωμένοι μένουν μόνοι τους στο τέλος και το πρόβλημα είναι διπλό. Και κοινωνικό και πρακτικό». Έτσι γεννήθηκε μέσα της η ιδέα μιας οργανωμένης κοινότητας συγκατοίκησης. Γιατί «Η πρώτη μας αρχή είναι η αλληλοβοήθεια», όπως λέει.

Κάποια στιγμή, η ιδέα της πήγε να γίνει πράξη: «Βρήκαμε ένα σπίτι στην Κυψέλη. Ήταν ένα υπέροχο διώροφο διαμέρισμα, δύο ρετιρέ ενωμένα με εσωτερική σκάλα. Ο καθένας θα είχε το δωμάτιό του και θα υπήρχαν κοινόχρηστοι χώροι». Αυτό όμως δεν προχώρησε, παρόλο που είχαν βρεθεί οι ένοικοι: «Δεν είχαμε αρκετό χρόνο για να αποφασίσουμε. Αυτό ήταν το βασικό μάθημα. Χρειάζεται χρόνος για να προετοιμαστείς. Ψυχικά και πρακτικά. Να αποφασίσεις τι αφήνεις και τι παίρνεις μαζί σου». Γιατί τελικά, το co-housing δεν είναι μόνο μια μετακόμιση. Είναι μια μετάβαση ζωής.

Πώς θα μπορούσε να λειτουργήσει στην Ελλάδα

Το σχέδιο είναι ρεαλιστικό και ξεκινά με μικρά βήματα: «Δεν μιλάμε για κάτι τεράστιο στην αρχή», λέει η Στεργίου. «Ένα διαμέρισμα για πέντε έξι άτομα είναι μια αρχή. Να μοιραζόμαστε τα έξοδα, να ζούμε μαζί, να δημιουργούμε μια μικρή κοινότητα».

Το μεγαλύτερο όραμα της όμως είναι ένα μεγαλύτερο κτίριο για 15 με 25 άτομα. Αλλά εκεί χρειάζεται σχεδιασμός, χρηματοδότηση και υποστήριξη γιατί μια κοινότητα θέλει διαφορετική αρχιτεκτονική. Στην Ευρώπη, τέτοια εγχειρήματα συχνά στηρίζονται από δήμους: «Η συνεργασία με τους δήμους είναι καθοριστική. Στο εξωτερικό υπάρχει υποστήριξη. Εδώ είμαστε ακόμα πίσω» εξηγεί η Μαλάμω Στεργίου.

Το ενδιαφέρον όμως υπάρχει και είναι μεγάλο. Όπως επισημαίνει η ίδια «Έχουμε περίπου 350 αιτήσεις ενδιαφέροντος και άλλες τόσες επαφές τα τελευταία χρόνια. Η ομάδα μας είχε φτάσει τα 5.000 άτομα». Αυτός ο αριθμός λέει κάτι ξεκάθαρο, ότι η ανάγκη υπάρχει ήδη. Απλώς δεν έχει ακόμα δομή.

«Οι άνθρωποι μας παίρνουν τηλέφωνο και λένε προχωρήστε, είμαστε μεγάλοι, τι θα γίνει».

Πέρα από το στερεότυπο

Στην Ελλάδα, η συγκατοίκηση εκτός οικογένειας κουβαλά ακόμα βάρος: «Υπάρχει ταμπού», παραδέχεται και η ιδρύτρια του ΝΑΜΑ. «Αλλά τα πράγματα αλλάζουν. Πολλοί άνθρωποι έχουν δύσκολες οικογενειακές σχέσεις ή απλώς θέλουν κάτι διαφορετικό».

Και ίσως το πιο σημαντικό να είναι αυτό που δεν λέγεται εύκολα, γιατί η ανάγκη για σύνδεση δεν σταματά με την ηλικία. Το εγχείρημα ανοίγει ήδη προς άλλες ομάδες: «Αρχίζουμε να απευθυνόμαστε και σε μονογονεϊκές οικογένειες. Είναι άνθρωποι που βιώνουν έντονα τη μοναξιά και την έλλειψη υποστήριξης». Η ιδέα είναι απλή αλλά ριζοσπαστική. Διαφορετικές ηλικίες, διαφορετικές ζωές, κοινός χώρος: «Όταν αυτές οι ομάδες συνυπάρχουν, το αποτέλεσμα είναι αναζωογονητικό για όλους».

Θα μπορούσε κανείς να πει ότι το co-housing στην τρίτη ηλικία είναι απλώς μια λύση ανάγκης. Όχι, είναι μια πρόταση ζωής. Έτσι το βλέπει και η Μαλάμω Στεργίου: «Η ανάγκη είναι να μην είμαστε μόνοι». Και κάπως έτσι, επιστρέφουμε σε εκείνες τις δύο γυναίκες στη Νέα Σμύρνη. Χωρίς όρους, χωρίς θεωρία, χωρίς σχέδια. Απλώς με μια απόφαση. Να μη μείνουν μόνες.

Ίσως τελικά αυτό να είναι όλο. Οι άνθρωποι αναζητούν ο ένας τον άλλο. Θέλουν να είναι μέρος ενός συνόλου, θέλουν να συναναστρέφονται, θέλουν να επικοινωνούν. Μέχρι την τελευταία μέρα της ζωής τους, αυτό θέλουν.

Περισσότερα για τις κοινότητες συγκατοίκησης εληκιωμένων στην Ελλάδα εδώ  https://koinotites-sygatoikisis.gr/