Γαιόραμα: Η Γη ως πεδίο μάχης των αυτοκρατοριών

Εκεί στις αρχές τις δεκαετίας του ’90, δυο φορές μέσα σε λίγα χρόνια, οι αμερικανικές κυρίως δυνάμεις και μερικές άλλες, είχαν μαζευτεί για να επιτεθούν στο Ιράκ. Την πρώτη φορά ιδίως, καθώς οι στρατιωτικές δυνατότητες του Ιράκ ήταν άγγνωστες και κανείς δεν γνώριζε που θα κατέληγε αυτή η σύγκρουση, ο κόσμος κρατούσε την ανάσα του όπως είναι η έκφραση κλισέ.

Σήμερα ένα δεύτερο αμερικανικό αεροπλανοφόρο πλέει προς τον περσικό κόλπο όπου έχουν συγκεντρωθεί οι αμερικανικές ναυτικές και αεροπορικές δυνάμεις, απειλώντας το άλλοτε φόβητρο για όλη την Μέση Ανατολή – αλλά σήμερα αρκετά ξεδοντιασμένο – Ιράν, με επέμβαση αν δεν καταστρέψει τελείως το πυρηνικό του πρόγραμμα.

Στο κανάλι που άκουγα καθώς γράφω, η είδηση δεν υπήρχε καν, ενώ τα χρηματιστήρια μοιάζουν βαριεστημένα. Άλλοτε οι τιμές του πετρελαίου θα είχαν εκτοξευτεί με αυτά τα νέα.

Κανείς δεν μοιάζει να ενδιαφέρεται. Οι ειδήσεις είναι γύρω από τις ελαφρώς αδιάφορες πολιτικές εξελίξεις, το δυστύχημα της περασμένης βδομάδας στην Βιολάντα και την νίκη του Ακύλα με το “Ferto”

Στην Ουκρανία οι ρωσικές βόμβες εξακολουθούν να σκοtώνoυν αμάχους και πολυκατοικίες, ενώ η Γροιλανδία μοιάζει να έχει ξεχαστεί προς το παρόν.

Όλα αυτά όμως σε τελική ανάλυση έχουν να κάνουν με τον πανήτη μας , την Γη για την οποία επίσης, από τότε που εξελέγη ο Τραμπ, το ενδιαφέρον έχει σχεδόν εξαφανιστεί, παρόλο που τα ακραία καιερικά φαινόμενα, κυρίως οι φωτιές και οι πλημμύρες κάθε χρόνο, γίνονται όλο και πιο ακραίες.

Για αιώνες, ο άνθρωπος μιλούσε για τη Γη σαν να ήταν σπίτι. Μητέρα. Καταφύγιο. Τόπος ζωής. Σήμερα, όλο και περισσότερο, η πραγματικότητα διαψεύδει τη ρητορική. Ο πλανήτης δεν αντιμετωπίζεται ως κοινός χώρος ύπαρξης, αλλά ως λάφυρο. Ως πεδίο διεκδίκησης. Ως χάρτης προς διανομή.

Στο Γαιόραμα του 21ου αιώνα, η Γη δεν είναι ενιαία. Είναι τεμαχισμένη σε ζώνες επιρροής, σε κοιτάσματα, σε διαδρόμους ενέργειας, σε θαλάσσιες οδούς, σε υπόγεια αποθέματα. Η γλώσσα που χρησιμοποιείται δεν είναι πια οικολογική ή ανθρωπιστική· είναι γεωστρατηγική. Και το λεξιλόγιο είναι παλιό: ισχύς, πρόσβαση, έλεγχος, αποκλεισμός.

Οι αυτοκρατορίες μπορεί να άλλαξαν όνομα, αλλά όχι φύση.

Στον πυρήνα της σύγχρονης παγκόσμιας σύγκρουσης δεν βρίσκεται κάποια ιδεολογία υψηλών αρχών. Βρίσκονται υλικά απολύτως συγκεκριμένα: ενέργεια, σπάνιες γαίες, νερό, τρόφιμα, μεταφορές. Ο πλανήτης δεν κατακτάται πια με στρατούς κατοχής· κατακτάται με συμβόλαια, βάσεις, επενδύσεις, χρέος, τεχνολογία και – όταν όλα αυτά αποτυγχάνουν – με πόλεμο.

Η ενέργεια είναι το πρώτο και πιο προφανές πεδίο μάχης. Πετρέλαιο, φυσικό αέριο, αγωγοί, θαλάσσιες πλατφόρμες, LNG terminals. Ολόκληρες περιοχές του κόσμου έχουν μετατραπεί σε ενεργειακούς διαδρόμους ή ενεργειακά οικόπεδα. Η Μέση Ανατολή εδώ και δεκαετίες αιμορραγεί πάνω σε χάρτες υδρογονανθράκων. Η Ουκρανία δεν είναι μόνο γεωπολιτικό σύνορο· είναι κόμβος ενέργειας και ελέγχου. Η Ανατολική Μεσόγειος μετατρέπεται σταδιακά σε σκακιέρα αγωγών και θαλάσσιων δικαιωμάτων.

Αλλά το μέλλον δεν ανήκει μόνο στο πετρέλαιο. Ανήκει στις σπάνιες γαίες. Στα μέταλλα που τροφοδοτούν τις μπαταρίες, τις ανεμογεννήτριες, τα ηλεκτρικά αυτοκίνητα, τα κινητά τηλέφωνα, τα οπλικά συστήματα υψηλής τεχνολογίας. Λίθιο, κοβάλτιο, νεοδύμιο, γραφίτης. Χωρίς αυτά, δεν υπάρχει «πράσινη μετάβαση». Και χωρίς «πράσινη μετάβαση», δεν υπάρχει μέλλον για τις σημερινές οικονομίες.

Η ειρωνεία είναι προφανής: το οικολογικό αφήγημα στηρίζεται σε μια νέα μορφή εξόρυξης και λεηλασίας. Και αυτή η λεηλασία έχει γεωγραφία. Αφρική, Λατινική Αμερική, Ασία. Χώρες με αδύναμα κράτη, εύθραυστες κοινωνίες και τεράστιο υπόγειο πλούτο. Εκεί όπου οι πολυεθνικές και τα κράτη-παίκτες ανταγωνίζονται αθόρυβα για συμβόλαια, λιμάνια, δικαιώματα εξόρυξης. Ο πλανήτης, ξανά, ως αποθήκη πρώτων υλών.

Το νερό είναι το επόμενο μεγάλο μέτωπο. Όχι ως μεταφορά, αλλά ως στρατηγικός πόρος. Ποτάμια που πηγάζουν σε μία χώρα και τροφοδοτούν άλλες. Φράγματα που ελέγχουν ζωές εκατομμυρίων ανθρώπων. Υδροφόροι ορίζοντες που εξαντλούνται. Κλιματική αλλαγή που μετατρέπει την πρόσβαση στο νερό σε ζήτημα ασφάλειας. Οι μελλοντικοί πόλεμοι δεν θα μοιάζουν απαραίτητα με τους προηγούμενους. Μπορεί να ξεκινήσουν από μια βρύση που στέρεψε.

Και μετά υπάρχει η Αρκτική. Ένα από τα πιο αποκαλυπτικά παραδείγματα του νέου Γαιόραματος. Καθώς οι πάγοι λιώνουν, αποκαλύπτεται ένας νέος κόσμος: ενεργειακά αποθέματα, νέες θαλάσσιες οδοί, στρατηγικά περάσματα. Χώρες που μέχρι χθες μιλούσαν για προστασία του περιβάλλοντος, σήμερα χαράσσουν νέες γραμμές επιρροής στον Βορρά. Η Γροιλανδία δεν είναι πια απλώς ένας παγωμένος τόπος. Είναι γεωπολιτικό κλειδί.

Η Αφρική, τέλος, παραμένει το μεγάλο πεδίο δοκιμών των αυτοκρατορικών ανταγωνισμών. Πρώην αποικίες, νέες εξαρτήσεις. Κινεζικές επενδύσεις, ρωσικές στρατιωτικές παρουσίες, δυτικά συμφέροντα, εμφύλιες συγκρούσεις που συντηρούνται από εξωτερικές παρεμβάσεις. Η ήπειρος που διαθέτει τεράστιο φυσικό πλούτο φιλοξενεί και τη μεγαλύτερη φτώχεια. Όχι από τύχη.

Όλα αυτά συνθέτουν ένα ζοφερό αλλά ρεαλιστικό Γαιόραμα. Ο πλανήτης ως πεδίο μάχης, όχι με χαρακώματα αλλά με υποδομές. Όχι με σημαίες, αλλά με εταιρικά λογότυπα και στρατηγικές συμφωνίες. Και στο κέντρο αυτού του κόσμου, ο άνθρωπος – όχι ως πολίτης, αλλά ως παράπλευρη απώλεια.

Η έννοια του «σπιτιού» χάνεται όταν η Γη αντιμετωπίζεται ως ιδιοκτησία. Όταν η πρόσβαση σε βασικά αγαθά εξαρτάται από γεωπολιτικές ισορροπίες. Όταν το διεθνές δίκαιο υποχωρεί μπροστά στο δίκαιο της ισχύος. Όταν η ηθική μετατρέπεται σε εργαλείο επικοινωνίας και όχι σε οδηγό πράξης.

Κάποτε οι αυτοκρατορίες κατακτούσαν εδάφη για δόξα. Σήμερα τα κατακτούν για ροές. Ροές ενέργειας, κεφαλαίου, πρώτων υλών, δεδομένων. Ο πλανήτης δεν καίγεται μόνο από την υπερθέρμανση· καίγεται από την απληστία.

Το ερώτημα που μένει ανοιχτό δεν είναι αν αυτό το μοντέλο είναι βιώσιμο. Είναι προφανές ότι δεν είναι. Το ερώτημα είναι αν η ανθρωπότητα θα το συνειδητοποιήσει πριν η Γη πάψει να μπορεί να λειτουργήσει ως λάφυρο. Γιατί ένα σπίτι, όταν λεηλατηθεί ολοκληρωτικά, καταρρέει. Και μαζί του καταρρέουν όλοι οι ένοικοι – νικητές και ηττημένοι.

Το Γαιόραμα δεν είναι προφητεία. Είναι καθρέφτης. Και το είδωλο που μας επιστρέφει δεν είναι κολακευτικό.