Πώς θα γινόταν ο πλανήτης μας αν ξαφνικά οι άνθρωποι εξαφανίζονταν;

Το έχω γράψει και αλλού, αυτές τις μέρες, απαντώντας μόνος μου στο ερώτημα που έθεσα στον εαυτό μου. Το ερώτημα ήταν αν υπάρχει τρόπος να προβλέπει κανείς το μέλλον. Αυτό το ερώτημα έχει να κάνει και με τον λόγο για τον οποίο δημιουργήθηκε αυτή η στήλη. Το Γαιόραμα λοιπόν (που έχει υπάρξει στο παρελθόν ένα πολύ πετυχημένο περιοδικό) έχει σκοπό να παρουσιάζει το παρόν και το παρελθόν σε θέματα επιστημονικά, ιστορικά, θέματα υγείας, κοινωνικά, ταξιδιωτικά και πολλά άλλα, όπως είναι αυτό το είδος περιοδικών που κυκλοφορούν σε όλο τον κόσμο.

Μια ξεχωριστή βασική παράμετρος είναι το μέλλον, για το οποίο μπορεί κανείς να ενημερώνεται, από πηγές που μπορούν να προσδιοριστούν ως αξιόπιστες. Και αξιόπιστες είναι οι πηγές, που επαληθεύονται. Αναξιόπιστες είναι οι πηγές που προβλέπουν κάτι και μετά συμβαίνει κάτι άλλο από αυτό που πρόβλεψαν.

Πέρα από αυτο εγώ είχα και έναν άλλο τρόπο να “προβλέπω”το μέλλον. Τα βιβλία και τον κινηματογράφο.

Ένα αγαπημένο θέμα πολλων συγγραφέων , του είδους που αποκαλούμε “επιστημονική φαντασία”, όπως ο Άθρουρ Κλαρκ, ο Ισαάκ Ασίμωφ, ο Φίλιπ Ντικ και άλλοι, είναι αυτό που αποκαλούμε “ένας μεταποκαλυπτικός κόσμος” ή “ένα δυστοπικό μέλλον”. Υπάρχουν αναρίθμητα και πολλές κινηματογραφικές ταινίες, με θέμα κάποια κοσμογονική καταστροφή. Είτε εξ αιτίας κάποιου πυρηνικού πολέμου, της πτώσης κάποιου μετεωρίτη, κάποια απότομης μεταβολής του κλίματος, της επανάστασης των κομπιούτερ, των μηχανών, των ρομπότ ή της τεχνητής νοημοσύνης.

Σε αυτά τα αφηγήματα, η Γη είναι συνήθως συνολικά κατεστραμένη. Άνθρωποι, σπίτια, κτίρια, ζώα, πηγές ενέργειας, περίπου τα πάντα, έχουν διαλυθεί, εκτός από κάποιους επιζώντες, που έχουν βέβαια να αντιμετωπίζουν συμμορίες ή στρατούς άλλων επιζώντων, ή και ζόμπι, αρκετά συχνά.

Δεν υπάρχει καμία ταινία, όπου να έχουν εξαφανιστεί μόνο οι άνθρωποι, γιατί αν δεν υπάρχουν άνθρωοι , δεν υπάρχει θέμα ούτε για ταινία, ούτε για βιβλίο.

Τις μέρες της πανδημίας, το 2020, όταν όλοι είχαμε κλειστεί στα σπίτια μας λόγω καραντίνας, κοιτούσα συχνά τους δρόμους έξω, ή έκανα κάποιες μοναχικές βόλτες κοντά στο σπίτι που έμενα τότε. “Αυτό που ζούμε μοιάζει πραγματικά με επιστημονικη φαντασία” σκεφτόμουν.

Και πραγματικά μόνο κάποια τρομακτική πανδημία, θα μπορούσε να εξαλείψει από τον πλανήτη μας το ανθρώπινο είδος μόνο.

Αν γινόταν ποτέ κάτι τέτοιο, πράγμα αρκετά απίθανο, αλλά όχι αδύνατο, τι θα γινόταν στην συνεχεια στον πλανήτη μας, χωρίς την ύπαρξη ανθρώπων.

Ας προσπαθήσουμε να το φανταστούμε…

Ας κάνουμε λοιπόν ένα πείραμα σκέψης.

Όχι επιστημονικής φαντασίας. Όχι μεταφυσικής. Ένα ψυχρό, σχεδόν κλινικό πείραμα.

Αύριο το πρωί, χωρίς προειδοποίηση, χωρίς καταστροφή, χωρίς πόλεμο, ο άνθρωπος εξαφανίζεται. Όχι τα ζώα. Όχι τα φυτά. Όχι οι μηχανές. Μόνο εμείς. Τα σώματά μας, οι φωνές μας, οι αποφάσεις μας, η παρουσία μας. Τι απομένει; Η πρώτη και πιο άβολη απάντηση είναι: τα πάντα.

Η πρώτη ώρα: ο κόσμος συνεχίζει

Τίποτα δεν «καταρρέει» αμέσως. Τα φώτα μένουν αναμμένα. Τα εργοστάσια συνεχίζουν να λειτουργούν για λίγο. Οι σταθμοί παραγωγής  ενέργειας δεν ξέρουν ακόμη ότι δεν υπάρχει κανείς να τους παρακολουθεί. Τα αεροπλάνα που πετούν θα πέσουν. Τα τρένα θα σταματήσουν άτσαλα. Οι πόλεις θα ησυχάσουν απότομα — όχι με έκρηξη, αλλά με σιωπή.

Η Γη δεν πανικοβάλλεται. Δεν βιάζεται. Η απουσία μας δεν είναι σοκ για τον πλανήτη. Είναι απλώς μια μεταβολή συνθηκών.

Οι πρώτες μέρες: η φύση παίρνει ανάσα

Χωρίς ανθρώπους, η πίεση εξαφανίζεται ακαριαία.
Δεν υπάρχει θόρυβος, φως, κίνηση, καύση, εκπομπές. Τα επίπεδα διοξειδίου του άνθρακα δεν πέφτουν αμέσως, αλλά σταματούν να ανεβαίνουν.

Τα ζώα αρχίζουν να πλησιάζουν τις πόλεις. Όχι γιατί «θέλουν να μας αντικαταστήσουν», αλλά γιατί δεν φοβούνται πια. Οι δρόμοι γίνονται διάδρομοι. Τα πάρκα επεκτείνονται. Οι σιδηροδρομικές γραμμές μετατρέπονται σε πράσινες αρτηρίες.

Δεν υπάρχει καμία τελετουργία «επιστροφής». Η φύση δεν γιορτάζει. Απλώς λειτουργεί.

Οι πρώτοι μήνες: οι πόλεις αρχίζουν να ξεχνιούνται

Χωρίς συντήρηση, οι υποδομές καταρρέουν γρήγορα. Οι στέγες υποχωρούν.  Το νερό διαβρώνει τα πάντα. Οι σωλήνες σπάνε. Τα υπόγεια πλημμυρίζουν. Τα φυτά βρίσκουν ρωγμές. Οι ρίζες δεν χρειάζονται άδεια. Σε λίγους μήνες, τα πρώτα κτίρια μοιάζουν εγκαταλελειμμένα εδώ και δεκαετίες.

Οι πόλεις —το κατεξοχήν σύμβολο της ανθρώπινης κυριαρχίας— αποδεικνύονται εξαιρετικά εύθραυστες χωρίς ανθρώπους. Δεν ήμασταν ποτέ «χτισμένοι μέσα στη φύση». Την κρατούσαμε απ’ έξω.

Τα πρώτα χρόνια: η φύση ξαναγράφει τον χάρτη

Μέσα σε 5–10 χρόνια, τα δάση καταπίνουν τα προάστια. Οι πόλεις μετατρέπονται σε αρχαιολογικά στρώματα εν κινήσει. Οι αυτοκινητόδρομοι γίνονται φαράγγια πρασίνου. Οι γέφυρες πέφτουν. Οι ουρανοξύστες στέκονται για λίγο — μετά λυγίζουν.

Τα ζώα πολλαπλασιάζονται με ταχύτητες που δεν έχουμε ξαναδεί. Είδη που ήταν στο όριο της εξαφάνισης επιστρέφουν. Οι ωκεανοί καθαρίζουν αργά, αλλά σταθερά. Η φύση δεν «εκδικείται».
Απλώς ανακτά.

Οι δεκαετίες: το ανθρώπινο αποτύπωμα συρρικνώνεται

Σε 50–100 χρόνια, τα περισσότερα ίχνη καθημερινής ανθρώπινης ζωής έχουν χαθεί. Ρούχα, πλαστικά, χαρτιά, τρόφιμα, μηχανές — όλα διαλύονται.

Μένουν λίγα πράγματα: πυρηνικά απόβλητα, ορισμένα πλαστικά, μεγάλα φράγματα, λίγοι μεταλλικοί σκελετοί

Η ανθρώπινη παρουσία δεν εξαφανίζεται εντελώς, αλλά περιορίζεται σε κάτι που μοιάζει με γεωλογική ανωμαλία.

Όχι πολιτισμός. Όχι ιστορία. Απλώς ένα Ίχνος.

Οι αιώνες: η Γη κλείνει τον κύκλο

Σε μερικές εκατοντάδες χρόνια, η Γη μοιάζει αγνώριστη.Οι πόλεις έχουν γίνει εδάφη. Τα δάση έχουν επιστρέψει σε περιοχές που ήταν κάποτε τσιμέντο. Τα ποτάμια ακολουθούν και πάλι τις παλιές τους διαδρομές. Οι ακτές ανασχηματίζονται. Οι πάγοι σταθεροποιούνται.

Αν κάποιος —όποιος κι αν ήταν— επισκεπτόταν τη Γη τότε, θα δυσκολευόταν να καταλάβει ότι εδώ έζησε ένα είδος που: πέταξε στο διάστημα,  διέσπασε το άτομο, έγραψε μουσική, ποίηση, φιλοσοφία και πίστεψε ότι είναι αναντικατάστατο

Το σοκ δεν είναι οικολογικό. Είναι υπαρξιακό.

Το πιο δύσκολο συμπέρασμα δεν είναι ότι η φύση τα καταφέρνει χωρίς εμάς. Αυτό, κατά βάθος, το ξέρουμε. Το σοκ είναι ότι τα καταφέρνει καλύτερα. Όχι πιο «δίκαια». Όχι πιο «ηθικά».
Απλώς πιο σταθερά. Ο άνθρωπος δεν είναι ο σκοπός της Γης. Είναι ένα σύντομο επεισόδιο. Και εδώ βρίσκεται το αληθινό ερώτημα — όχι οικολογικό, αλλά φιλοσοφικό:

 Αν η Γη δεν μας χρειάζεται, εμείς γιατί τη χρειαζόμαστε τόσο απεγνωσμένα;

Δεν είμαστε πρόβλημα. Είμαστε φαινόμενο.

Ο άνθρωπος δεν είναι «λάθος». Δεν είναι καρκίνος. Δεν είναι κατάρα. Είναι ένα πλάσμα με ασυνήθιστη συνείδηση, που έμαθε να μεταβάλλει το περιβάλλον του πιο γρήγορα απ’ όσο μπορεί να καταλάβει τις συνέπειες. Το ερώτημα δεν είναι αν αξίζουμε να υπάρχουμε.
Το ερώτημα είναι αν μπορούμε να υπάρξουμε χωρίς να λειτουργούμε σαν προσωρινή εξαίρεση στους νόμους του πλανήτη.

Ο πλανήτης χωρίς εμάς είναι ήσυχος.

Ο πλανήτης με εμάς είναι ανοιχτό ερώτημα.

Η Γη δεν θα θρηνήσει αν φύγουμε. Δεν θα χαρεί αν μείνουμε. Αλλά εμείς είμαστε αυτοί που πρέπει να αποφασίσουμε αν η παρουσία μας θα είναι παρένθεση, καταστροφή ή κάτι σπάνιο: συνειδητή συμμετοχή

Το Γαιόραμα δεν δείχνει έναν κόσμο χωρίς ανθρώπους για να μας φοβίσει. Τον δείχνει για να μας ρωτήσει:

Αν αύριο χαθούμε και τίποτα δεν μας χρειαστεί…
τι είναι αυτό που θέλουμε να μην χαθεί, από όσα υπάρχουν σήμερα;

Ο καθένας μπορεί να το απαντήσει αυτό για τον εαυτό του…