Γαιόραμα: Τα χταπόδια, η μπλε ζωή και η νοημοσύνη που γεννήθηκε στο σκοτάδι

Υπάρχει ένας εύκολος τρόπος για να καταλάβουμε πόσο σκληρός είναι ο άνθρωπος, μια και ως κυρίαρχο ον στον πλανήτη, έχει δικαίωμα ζωής και θανάτου πάνω σε όλα τα όντα του πλανήτη. Να υποθέσουμε ότι έχει υπάrξει κάποιο άλλο ον, ακόμη πιο έξυπνο πιο δυνατό και ανθεκτικό από το άνθρωπο, όπου εμείς δεν είμαστε παρά ένας ακόμη κρίκος στην διατροφική αλυσίδα αυτού του όντος.

Φανταστείτε λοιπόν στο αντίστοιχο Πάσχα αυτού του όντος, εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους στη σούβλα και δίπλα διάφοροι μεζέδες με ανθρώπινο κοκορέτσι και άλλα τέτοια ιδιαίτερα γευστικά, Φανταστείτε επίσης διάφορες εκπομπές στην τηλεόραση με διαγωνισμους σεφ, για τον καλύτερο άνθρωπο γιαχνί, ή κοκκινιστό με μπιζέλια.

Φανταστείτε επίσης τoν τρόπο θανάτωσης. Εκατομμύρια άνθρωποι σε φάρμες όπου εκτρέφονται για να παχύνουν και μετά αμέτρητοι τυποποιημένοι θάνατοι μ΄εκείνο το ειδικό όπλο που σκοτώνουν τα βόδια με μια βολή στο κεφάλι.

Υπάρχουν,εόμως ακόμη πιο εφευρετικές θανατώσεις. Όπως η θανάτωση των χταποδιών, όπου ο ψαράς τα κοπανάει για ώρα πάνω στην προβλήτα για να μαλακώσει το κάπως σκληρό κρέας τους και ενώ το χταπόδι πεθαίνει σιγά σιγά μ’ αυτό τον μαρτυρικό θάνατο. Τέτοιο θάνατο θα επεφύλασσαν τα ανώτερα όντα στους φουσκωτούς που “παράγουν” τα γυμναστήρια.

Ελάχιστοι σκεφτόμαστε ότι το χταπόδι ξυδάτο ή ακόμη και το χταπόδι στιφάδο, είναι η τύχη που επιφυλάσσουμε σ’ ένα από τα πιο περίπλοκα και έξυπνα όντα του πλανήτη, με ικανότητες που θα θέλαμε να τις είχαμε και εμείς

Αν η Γη είχε συνείδηση και μπορούσε να κοιτάξει τον εαυτό της στον καθρέφτη, ίσως αυτός ο καθρέφτης να μην βρισκόταν στον ουρανό, αλλά στον βυθό. Εκεί όπου το φως χάνεται, η πίεση συνθλίβει τα πάντα και η ζωή, αντί να εξαφανιστεί, επινοεί άλλους τρόπους να υπάρξει. Το Γαιόραμα —η συνολική εικόνα της ζωής πάνω στον πλανήτη— δεν ολοκληρώνεται αν αγνοήσουμε τον ωκεανό. Και μέσα στον ωκεανό, λίγα πλάσματα ενσαρκώνουν τόσο καθαρά το μυστήριο της εξέλιξης όσο τα χταπόδια.

Τα χταπόδια δεν μοιάζουν απλώς «παράξενα». Μοιάζουν ξένα. Σαν να μην ανήκουν πλήρως σε αυτόν τον κόσμο. Και όμως, είναι γέννημα της ίδιας Γης που γέννησε κι εμάς. Μόνο που ακολούθησαν έναν εντελώς διαφορετικό εξελικτικό δρόμο — τόσο διαφορετικό, ώστε πολλοί επιστήμονες έχουν πει, όχι χωρίς μια δόση ποιητικής υπερβολής, ότι αν συναντούσαμε ένα εξωγήινο είδος στη Γη, αυτό θα ήταν το χταπόδι.

Η ευφυΐα των χταποδιών δεν είναι θεωρητική υπόθεση. Είναι καταγεγραμμένη, πειραματικά αποδεδειγμένη και, σε πολλές περιπτώσεις, ενοχλητική για τον ανθρώπινο εγωκεντρισμό.

Χταπόδια που ανοίγουν βάζα, λύνουν πολύπλοκους μηχανισμούς, αναγνωρίζουν ανθρώπους, θυμούνται πρόσωπα, παίζουν, βαριούνται, επινοούν στρατηγικές διαφυγής.

Χταπόδια που παρατηρούν, μαθαίνουν και προσαρμόζονται με ταχύτητα που θυμίζει ανώτερα θηλαστικά.

Και όμως, αυτή η νοημοσύνη δεν εδρεύει εκεί που θα περίμενε κανείς. Τα χταπόδια δεν έχουν «εγκέφαλο» όπως τον φανταζόμαστε. Περίπου τα δύο τρίτα των νευρώνων τους βρίσκονται στα πλοκάμια τους. Κάθε πλοκάμι έχει έναν βαθμό αυτονομίας, μπορεί να «σκέφτεται», να αποφασίζει, να αντιδρά χωρίς άμεση εντολή από το κεντρικό νευρικό σύστημα. Είναι μια κατανεμημένη νοημοσύνη — όχι ιεραρχική, όχι συγκεντρωτική. Μια νοημοσύνη διάχυτη στο σώμα.

Αυτό από μόνο του ανατρέπει την ανθρώπινη ιδέα ότι η σκέψη είναι προνόμιο ενός κεντρικού εγκεφάλου.

Στο Γαιόραμα της ζωής, η νοημοσύνη δεν έχει μία μόνο μορφή.

Ακόμα πιο εντυπωσιακό είναι το αίμα τους. Τα χταπόδια δεν έχουν κόκκινο αίμα. Έχουν μπλε. Όχι μεταφορικά — κυριολεκτικά. Αντί για αιμοσφαιρίνη, χρησιμοποιούν αιμοκυανίνη, μια πρωτεΐνη που περιέχει χαλκό αντί για σίδηρο. Αυτό τους επιτρέπει να μεταφέρουν οξυγόνο αποτελεσματικά σε περιβάλλοντα χαμηλής θερμοκρασίας και χαμηλής περιεκτικότητας σε οξυγόνο — δηλαδή ακριβώς στις συνθήκες των βαθιών βυθών.

Η μπλε αυτή ζωή είναι η απόδειξη ότι η Γη δεν πειραματίστηκε μόνο μία φορά. Πειραματίστηκε ασταμάτητα. Και κάθε πείραμα άφησε το αποτύπωμά του.

Τα χταπόδια ζουν λίγο. Πολύ λίγο, αν το σκεφτεί κανείς σε σχέση με τη νοημοσύνη τους. Τα περισσότερα είδη ζουν από ένα έως πέντε χρόνια. Δεν μεταδίδουν γνώση από γενιά σε γενιά όπως εμείς. Κάθε χταπόδι είναι, με έναν τρόπο, ένα αυτόνομο πείραμα ευφυΐας που αρχίζει και τελειώνει μέσα σε λίγα χρόνια. Και όμως, μέσα σε αυτό το σύντομο διάστημα, προλαβαίνει να αναπτύξει συμπεριφορές που στον άνθρωπο χρειάστηκαν δεκάδες χιλιάδες χρόνια πολιτισμικής συσσώρευσης.

Εδώ το Γαιόραμα γίνεται σχεδόν φιλοσοφικό. Τι σημαίνει νοημοσύνη χωρίς πολιτισμό; Τι σημαίνει συνείδηση χωρίς ιστορία; Τα χταπόδια δεν χτίζουν κοινωνίες, δεν αφήνουν μνημεία, δεν γράφουν. Αλλά σκέφτονται. Και ίσως σκέφτονται με τρόπους που δεν μπορούμε να συλλάβουμε.

Ο βυθός, άλλωστε, είναι το κατεξοχήν βασίλειο του ανοίκειου. Εκεί όπου ζουν πλάσματα με διάφανα σώματα, με μάτια χωρίς βλέφαρα, με βιοφωταύγεια, με μορφές που μοιάζουν σχεδιασμένες από έναν εφιάλτη ή έναν σουρεαλιστή καλλιτέχνη. Δεν είναι τυχαίο που sites όπως το Criaturas del Abismo μας ασκούν τέτοια έλξη: μας υπενθυμίζουν ότι η κανονικότητα είναι απλώς μια ανθρώπινη σύμβαση.

Στο σκοτάδι των ωκεανών, η Γη δοκίμασε λύσεις που δεν χρειάζονταν τον ήλιο, την αγέλη, την κυριαρχία. Εκεί, η επιβίωση δεν επιτυγχάνεται με επίδειξη δύναμης, αλλά με προσαρμοστικότητα, ευφυΐα και απόκρυψη.

Το χταπόδι δεν είναι βασιλιάς. Είναι φάντασμα. Εξαφανίζεται, μεταμορφώνεται, μιμείται, παρατηρεί. Δεν κατακτά — ξεφεύγει.

Ίσως γι’ αυτό μας ταράζει τόσο. Γιατί στο πρόσωπο —ή καλύτερα, στο σώμα— του χταποδιού βλέπουμε μια εναλλακτική εκδοχή του εαυτού μας. Μια νοημοσύνη χωρίς πρωτογονισμό. Χωρίς ιδεολογία. Χωρίς ανάγκη επιβολής. Μια νοημοσύνη που δεν χρειάστηκε ποτέ να πιστέψει ότι είναι το κέντρο του κόσμου.

Στο Γαιόραμα της ζωής, ο άνθρωπος δεν είναι η κορυφή. Είναι ένας κλάδος. Εντυπωσιακός, ναι. Αλλά όχι μοναδικός. Κάτω από την επιφάνεια των θαλασσών, η Γη συνεχίζει να μας ψιθυρίζει ότι η σκέψη, η ευφυΐα και η συνείδηση δεν είναι ανθρώπινα προνόμια. Είναι φυσικά φαινόμενα.

Και ίσως, αν θέλουμε πραγματικά να καταλάβουμε τον πλανήτη μας —και τον εαυτό μας— να πρέπει να πάψουμε να κοιτάμε μόνο προς τα άστρα. Να σκύψουμε λίγο πιο βαθιά. Εκεί όπου το αίμα είναι μπλε, η σκέψη έχει πλοκάμια και η Γη θυμάται όλους τους τρόπους με τους οποίους προσπάθησε να σκεφτεί.