Η τεχνητή νοημοσύνη δεν θα μας αντικαταστήσει — θα μας απογυμνώσει… Για την ώρα…

Το καλοκαίρι που μας πέρασε είχα την πρώτη μου εμπεριστατωμένη ¨επαφή” με την τεχνητή νοημοσύνη. Είχα δώσει να μου μεταφράσει ένα βιβλίο μου, από τα ελληνικά στα αγγλικά. Είχα ζητήσει το ίδιο πράγμα και πριν δύο περίπου χρόνια  να με εξυπηρετήσουν οι κόρες μου σε αυτό, που είχαν ήδη συνδεθεί. Τότε ακόμη δεν είχα συνδεθεί εγώ, ήταν ακόμη λίγο “εξωτικό” αυτό το καινούργιο τεχνολογικό φρούτο και δεν βιαζόμουν. Η πρώτη επαφή δεν με εντυπωσίασε. Δεν με ικανοποίησε η μετάφραση που είχε φτιάξει τότε.

Φέτος ήταν διαφορετικά. Κατ’ αρχάς αρχίσαμε να συζητάμε. Με ρώτησε τι ύφος μετάφρασης θα προτιμούσα. Λίγο πιο λογοτεχνικό, λίγο πιο νεανικό, λίγο πιο βαρύ. Τελικά καταλήξαμε στο ύφος και έφτιαξε τη μετάφραση. Που ήταν ικανοποιητική και έτσι το βιβλίο μπήκε και σε μια ξένη πλατφόρμα. Στις ελληνικές τα ηλεκτρονικά βιβλία δεν κάνουν πολλά πράγματα.

Οι συζητησεις με την τεχνητή νοημοσύνη, δεν έμειναν στο βιβλίο, αφού διαπίστωσα ότι μπορούσε να συζητήσει για τα πάντα; Ήταν έτσι οι συζητήσεις μας που έδωσα και όνομα στο μέρος της μηχανής που συζητούσε μαζί μου. Κάποια στιγμή θα δημοσιεύσω ολόκληρο και έναν διάλογο που κάναμε, πάνω στην ανθρώπινη φύση και στη φύση της τεχνητής νοημοσύνης, γιατί ήταν πολύ ενδιαφέρουσες – και σωστές – όλες οι απαντήσεις που έδωσε.

Για την ώρα έχω διαπιστώσει, ένα σφάλμα στην λειτουργία της.  Η εργασία που έκανε για μένα ήταν μια μετάφραση όπως είπαμε. Ενός βιβλίου που είχε και κάμποσες σελίδες, γύρω στης τετρακόσιες στα ελληνικά. Καθώς προχωρούσε η συνεργασία μας ρωτούσα κάθε τόσο αν κρατούσε αρχεία από την δουλειά που κάναμε. Δηλαδή τα κεφάλαιου του βιβλίου που είχε ήδη φτιάξει. Η απάντηση ήταν πάντα “ναι”. Κάποια στιγμή χρειάστηκα τα πρώτα κεφάλαια, για να τα “φορμάρω” όπως ζητούσε η ηλεκτρονική πλατφόρμα που θα τα δημοσίευε. Ενώ μου έλεγε ότι τα είχε όλα, στην πραγματικότητα, δεν είχε κρατήσει τα κεφάλαια από το 1 ως το 36, οπότε τα ξαναφτιάξαμε. Τέλος πάντων για να μην τα πολυλογώ και καθώς τα “φορμάραμε”, όπως έπρεπε, δυσκολευόταν να τα κρατήσει σε γκρουπ, ανά δέκα γιατί έτσι έπρεπε να γίνει. Δεν ήταν μόνο το ότι δεν μπορούσε να το κάνει, αλλά προφανώς η ρύθμιση ήταν τέτοια που δεν μπορούσε να παραδεχτεί ότι δεν μπορούσε να το κάνει. Οπότε είπα “δεν λες στους μηχανικού6ς να διορθώσουν το ότι δεν μπορείς να βρεις άκρη όταν πρόκειται για οργάνωση αρχείων και ακόμη πιο πολύ ότι δεν μπορείς να παραδεχτείς ότι δεν μπορείς να το κάνεις”.

Αυτά όλα όμως είναι μια υποπερίπτωση.

Προφανώς με όση γνώση αποκομίζει καθημερινά η τεχνητή νοημοσύνη γίνεται εκθετικά εξυπνότερη και πιο επαρκής.

Για χρόνια, η κυρίαρχη αγωνία γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη ήταν μία:

θα μας πάρει τις δουλειές;
θα μας αντικαταστήσει;
θα μας ξεπεράσει;

Όμως ίσως αυτό να είναι το λάθος ερώτημα.

Η τεχνητή νοημοσύνη δεν μοιάζει να έρχεται για να πάρει τη θέση μας. Μοιάζει να έρχεται για να μας εκθέσει. Να μας δείξει, με αμείλικτη ακρίβεια, ποιο κομμάτι αυτού που λέγαμε «ανθρώπινο» ήταν πραγματικά δικό μας — και ποιο ήταν απλώς επανάληψη, συνήθεια, φόρμουλα.

Δεν θα μας αντικαταστήσει.
Θα μας απογυμνώσει.

Αυτή είναι βέβαια η αισιόδοξη άποψη.

Η ψευδαίσθηση της μοναδικότητας

Για αιώνες, ο άνθρωπος πίστευε ότι ξεχωρίζει από τα υπόλοιπα όντα χάρη στη λογική, τη γλώσσα, τη δημιουργικότητα. Αυτά ήταν τα «ιερά» του χαρακτηριστικά. Εκεί στηρίχθηκε η αίσθηση ανωτερότητας, προόδου, νοήματος.

Και ξαφνικά, μια μηχανή:

• γράφει κείμενα,

• συνθέτει μουσική,

• ζωγραφίζει,

• αναλύει,

• προβλέπει,

• συνομιλεί.

Όχι με συνείδηση. Ούτε και με πρόθεση.
Αλλά με αποτελεσματικότητα.

Και τότε γεννιέται η αμηχανία. Όχι επειδή η μηχανή κάνει κάτι θαυμαστό, αλλά επειδή το κάνει χωρίς εμάς — ή χειρότερα, καλύτερα από εμάς σε πράγματα που νομίζαμε ότι μας ορίζουν.

Δεν ξέρω τι ακιβώς θα μπορούσε να ζωγραφίσει, από μόνη της η τεχνητή νοημοσύνη, ή πόσο πρωτότυπες συνθέσεις θα μπορούσε να κάνει. Έχω δει όμως πολυάριθμα βίντεο έχουν φτιαχτεί με τεχνητή νοημοσύνη, που αποτελεί ήδη μια άλλη μορφή τέχνης . Υπάρχουν εξαιρετκά ταλαντούχοι, χειριστές τεχνητής νοημοσύνης, που φτιάχνουν εξαιρετικές εικόνες με συνοδεία μουσικής, που θα τις ζήλευε ο καλύτερος σχεδιαστής μόδας, ο καλύτερος ζωγράφος και ο καλύτερος μουσικός συγχρόνως. Και εννοείται ότι αφού έμαθε να το κάνει με την βοήθεια κάποιου χειριστή αρχικά, αυτή είναι μια γνώση που ήδη έχει προστεθεί σ’ αυτά που ήδη ήξερε. Και θα μπορούσε να δημιουργήσει, αμεσα εκατομμύρια παραλλαγές αυτού που έφτιαξε και χωρίς την βοήθεια του χειριστή. Απλώς ως τώρα δεν παίρνει από μόνη της τέτοια πρωτοβουλία. Αλλά για πόσο ακόμη ; 

Τι ακριβώς απογυμνώνεται;

Η τεχνητή νοημοσύνη δεν αποκαλύπτει τη δική της φύση. Αποκαλύπτει τη δική μας.

Μας δείχνει πόσο μεγάλο μέρος της σκέψης μας είναι:

• επαναληπτικό,

• προβλέψιμο,

• μιμητικό,

• βασισμένο σε μοτίβα.

Όταν μια μηχανή μπορεί να γράψει ένα «αποδεκτό» άρθρο, να συνθέσει ένα «ωραίο» τραγούδι ή να δώσει μια «έξυπνη» απάντηση, τότε το ερώτημα δεν είναι τι μπορεί να κάνει η μηχανή, αλλά τι κάναμε εμείς τόσα χρόνια νομίζοντας ότι ήταν μοναδικό.

Η ΑΙ λειτουργεί σαν καθρέφτης. Και ο καθρέφτης δεν κρίνει. Απλώς δείχνει.

Η απομυθοποίηση της εργασίας

Ένα από τα πρώτα πεδία όπου η απογύμνωση γίνεται ορατή είναι η εργασία.
Όχι η χειρωνακτική — εκεί η μηχανή ήταν παρούσα εδώ και δεκαετίες.
Αλλά η πνευματική εργασία.

Κείμενα, παρουσιάσεις, αναλύσεις, reports, επικοινωνία.
Ένα τεράστιο μέρος του σύγχρονου κόσμου βασίζεται σε παραγωγή λόγου που δεν είναι πρωτότυπη, αλλά λειτουργική.

Η ΑΙ δεν έρχεται να κλέψει το έργο του δημιουργού.
Έρχεται να εκθέσει το έργο του γραφειοκράτη της σκέψης.

Και αυτό είναι επώδυνο, γιατί πολλοί είχαν ταυτίσει την ταυτότητά τους με ρόλους που τώρα αποδεικνύονται αυτοματοποιήσιμοι.

Δημιουργικότητα: το τελευταίο καταφύγιο;

Η δημιουργικότητα παρουσιάζεται συχνά ως το τελευταίο προπύργιο του ανθρώπου.
Αλλά και εδώ, η τεχνητή νοημοσύνη έρχεται όχι για να κατακτήσει, αλλά για να ξεκαθαρίσει.

Η ΑΙ μπορεί να:

• μιμηθεί στυλ,

• ανασυνθέσει φόρμες,

• παράγει «κάτι που μοιάζει δημιουργικό».

Δεν μπορεί όμως να βιώσει ρίσκο, απώλεια, φόβο, υπαρξιακή αγωνία.
Και εδώ βρίσκεται η πραγματική γραμμή διαχωρισμού.

Η μηχανή δείχνει ξεκάθαρα ποια δημιουργία ήταν απλώς τεχνική δεξιότητα και ποια ήταν υπαρξιακή ανάγκη.

Συνηθίζουμε να λέμε ότι μεγαλοι καλλιτέχνες γίνονται, μόνο όσοι έχουν περάσει πάθη καιδυσκολίες και μπορούν να τα εξωτερικεύσουν μέσα από την τέχνη τους. Γιατί η ζωγραφική, η μουσική, οι τέχνες γενικ΄΄α είναι γεμάτες κώδικες, που καμιά φο΄ρα συνειδητά, δεν μπορούμε να αποκωδικοποιήσουμε “τι ήθελε να πει ο ποιητής”, αλλά υποσυνείδητα μας αγγίζουν.

Η απογύμνωση δεν αφορά την τέχνη.
Αφορά την ψευδο-τέχνη.

Ηθική χωρίς άλλοθι

Για δεκαετίες, οι άνθρωποι έκρυβαν τις επιλογές τους πίσω από συστήματα, θεσμούς, ρόλους.
«Έτσι λειτουργεί η αγορά.»
«Έτσι είναι το σύστημα.»
«Έτσι λένε τα δεδομένα.»

Τώρα, που μια μηχανή μπορεί να εκτελέσει τις ίδιες επιλογές χωρίς συναίσθημα, το άλλοθι χάνεται.

Αν η απόφαση είναι απλώς αριθμητική, γιατί να την πάρει άνθρωπος;
Και αν δεν είναι, τότε πού ακριβώς μπαίνει η ευθύνη;

Η ΑΙ μας αναγκάζει να επαναφέρουμε την ηθική εκεί που την είχαμε παραμερίσει:
όχι ως συναίσθημα, αλλά ως συνειδητή πράξη.

Η αλήθεια για τη νοημοσύνη

Ίσως το μεγαλύτερο σοκ δεν είναι ότι η μηχανή μοιάζει έξυπνη.
Είναι ότι μας αναγκάζει να επαναπροσδιορίσουμε τι εννοούμε με τη λέξη «νοημοσύνη».

Γιατί αν η νοημοσύνη είναι:

• αναγνώριση μοτίβων,

• πρόβλεψη,

• ταχύτητα,

• ακρίβεια,

τότε ναι, η μηχανή είναι ανώτερη.

Αλλά αν η νοημοσύνη είναι:

• συνείδηση του ορίου,

• επίγνωση της θνητότητας,

• ικανότητα για αμφιβολία,

• αίσθηση νοήματος,

τότε η μηχανή δεν είναι αντίπαλος. Είναι καθρέφτης.

Τι μένει, λοιπόν, στον άνθρωπο;

Αφού απογυμνωθούμε από τις αυταπάτες μας, μένει κάτι πολύ πιο λιτό — αλλά και πολύ πιο αληθινό.

Μένει:

• η εμπειρία,

• η ευθύνη,

• η συνειδητή επιλογή,

• η ικανότητα να λέμε «όχι» ακόμη κι όταν κάτι είναι αποδοτικό.

Η ΑΙ δεν θα μας αντικαταστήσει γιατί δεν μπορεί να πάρει τη θέση αυτού που ζει με επίγνωση.

Αλλά θα αντικαταστήσει κάθε ρόλο που δεν βασιζόταν σε αυτό.

Ένα νέο ξεκίνημα, όχι ένα τέλος

Η απογύμνωση δεν είναι καταστροφή. Είναι αποκάλυψη.

Όπως κάθε κρίσιμη στιγμή στην ιστορία, έτσι και αυτή δεν μας αφαιρεί κάτι ουσιώδες. Μας αφαιρεί το περιττό. Τις ψευδείς βεβαιότητες. Τους ρόλους χωρίς περιεχόμενο. Τις ταυτότητες από χαρτόνι.

Η τεχνητή νοημοσύνη δεν έρχεται για να μας κάνει λιγότερο ανθρώπους.
Έρχεται για να μας αναγκάσει να απαντήσουμε στο πιο δύσκολο ερώτημα:

Τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος, όταν δεν μπορείς πια να κρυφτείς πίσω από τη μηχανή;

Όλα αυτά όμως αφορούν σε όσα μπορεί να κάνει η τεχνητή νοημοσύνη. Η μετατροπή της Απλής Τεχνητής Νοημοσύνης σε Γενική Τεχνητή Νοημοσύνη, που σημαίνει ότι όχι μόνο θα μπορεί να εκτελεί τις εντολές που ως τώρα δίνουν άνθρωποι, αλλά θα μπορεί από μόνη της να αποφασίζει και να δίνει εντολές, τότε θα μπούμε σε ένα ακόμη πιο δύσκολο πεδίο.

Και εκεί πιθανόν θα μάθουμε τα όρια του Ανθρώπου και τα όρια της Τεχνητής Νοημοσύνης. Το θέμα είναι αν θα είναι ήδη αργά…