«Ένα Απλό Ατύχημα»: Η υποψήφια για Όσκαρ ταινία που εκθέτει το καθεστώς του Ιράν

Εάν χρειαζόταν να περιγράψω με τα πιο απλά λόγια το «Ένα Απλό Ατύχημα» (Τζαφάρ Παναχί), θα έλεγα πως κάπως έτσι θα έδειχνε μια κινηματογραφική μεταφορά των «Ανθρωποφυλάκων» (Περικλής Κοροβέσης, εκδ. Οι Εκδόσεις των Συναδέλφων) σε σκηνοθεσία του Εμίρ Κουστουρίτσα. Ο συνδυασμός είναι αντιφατικός, από τη μία στο βιωματικό βιβλίο του Κοροβέση περιγράφονται οι φριχτοί βασανισμοί του από τα όργανα της χούντας, από την άλλη ο γεννημένος στη Γιουγκοσλαβία σκηνοθέτης φημίζεται για τον ενθουσιώδη τρόπο που απεικονίζει την ευθυμία και τη λαϊκή ξεγνοιασιά. Κι όμως, οι δύο αυτές ενέργειες σμίγουν παράδοξα πλην εντελώς οργανικά στο πολιτικό θρίλερ του Παναχί, το οποίο εκθέτει το εύρος των σωματικών και το βάθος των ψυχολογικών τραυμάτων που αφήνει το θεοκρατικό καθεστώς του Ιράν στους πολίτες του. Αθροιστικά, πρόκειται για τις ποιότητες που έφεραν στο «Ένα Απλό Ατύχημα» τον περσινό Χρυσό Φοίνικα, την ώρα που σε μερικές μέρες διεκδικεί το Όσκαρ καλύτερης διεθνούς ταινίας και πρωτότυπου σεναρίου.

Γιατί δεν είναι «Ένα Απλό Ατύχημα»

Η υπόθεση ξεκινά όταν ένας εργάτης σε συνεργείο αυτοκινήτων συνειδητοποιεί πως έχει απέναντί του τον άνθρωπο που τον βασάνιζε καθημερινά, όταν εκείνος ήταν έγκλειστος στη φυλακή ως αντιφρονών. Κατακλύζεται από σοκ και οργή σε τέτοιο βαθμό, ώστε αποφασίζει παρορμητικά να τον απαγάγει με σκοπό να τον δολοφονήσει. Ωστόσο, αφενός δεν είναι απόλυτα βέβαιος πως έχει στα χέρια του το σωστό πρόσωπο και αφετέρου, η ηθική του μπαίνει εμπόδιο στο να ολοκληρώσει τη βίαιη πράξη του. Τότε, με τον κατηγορούμενο ως καταπιεστή στο πίσω μέρος ενός βαν, παίρνει τους δρόμους ώστε να εντοπίσει παλιούς συγκρατούμενούς του με την ελπίδα πως θα τον αναγνωρίσουν. Έτσι δημιουργείται μια ομάδα ανύποπτων ανθρώπων που παίρνουν το νόμο στα χέρια τους, αλλά διαφωνούν ριζικά στο πώς και εάν θα τον απονείμουν.

Στο εσωτερικό του βαν ο Παναχί αναπτύσσει ένα δράμα δωματίου όπου ο Σαίξπηρ συναντά τον Μπρεχτ. Βλέπετε, η μέθοδος του φερόμενου ως βασανιστή περιελάμβανε το δέσιμο των θυμάτων του σε άκρα και μάτια, με αποτέλεσμα να μπορούν να τον καταλάβουν μόνο με τις υπόλοιπες αισθήσεις και κυρίως μέσω της ακοής, καθώς λόγω ενός προσθετικού ποδιού κάθε βήμα του συνοδεύεται από ένα χαρακτηριστικό τρίξιμο. Ο σκηνοθέτης δεν επιμένει τυχαία σε αυτό το σημείο. Όσοι έχουν επιβιώσει των απάνθρωπων ανακριτικών μεθόδων των Ιρανών ανακριτών, κουβαλούν σχεδόν για το υπόλοιπο της ζωής τους ένα μετατραυματικό στρες που ενεργοποιείται στο άκουσμα συγκεκριμένων ήχων, οσμών, υφών. Η πιθανότητα να μπερδέψεις αυτήν την αισθητηριακή ανάμνηση με κάτι διαφορετικό, ελαχιστοποιείται. Εξ ου και οι ενίοτε παροξυσμικές αντιδράσεις των ηρώων, προσώπων καθημερινών και οικείων, οι οποίοι νιώθουν πως επιτέλους μπορούν να βρουν δικαιοσύνη. Ταυτόχρονα, ο Παναχί έχει την οξυδέρκεια να ισορροπήσει το κλίμα με χιούμορ, υπογραμμίζοντας το πόσο παράλογη είναι η κατάσταση στην οποία βρίσκονται όλοι. Η υπαρξιακά φορτισμένη σάτιρά του προσφέρει πολύτιμες «ανάσες» σε μια, κατά τα άλλα καταιγιστική πλοκή, υπενθυμίζοντας παράλληλα την ικανότητα της ιρανικής ιδιοσυγκρασίας να εκτιμά μια στιγμή αντικειμενικής κωμωδίας που προσφέρει η ζωή.

Ο αντικαθεστωτικός Παναχί

Σχεδόν ολόκληρη η φιλμογραφία του διακεκριμένου Τζαφάρ Παναχί καταγγέλλει γλαφυρά το καθεστώς της πατρίδας του εδώ και τρεις δεκαετίες. Για αυτό, κιόλας, διώκεται συστηματικά, έχοντας εκτίσει και ο ίδιος ποινές στη φυλακή. Ακολουθούν μερικές από τις προστριβές του με τις ιρανικές αρχές:

Το 2003 συλλαμβάνεται και ανακρίνεται για ώρες στο Υπουργείο Πληροφοριών, όπου αφήνεται μεν ελεύθερος, αλλά τον προτρέπουν να εγκαταλείψει τη χώρα.

Το 2009 συνελήφθη και απελευθερώθηκε μετά από οκτώ ώρες, ύστερα μετά από μαζικές εσωτερικές πιέσεις πολιτών. Επίσημα, ανακοινώθηκε πως κρατήθηκε κατά λάθος.

Το 2010 οδηγήθηκε στη φυλακή διότι «επιχείρησε να γυρίσει ντοκιμαντέρ για τις αναταραχές που πλαισίωσαν τις εκλογές του ’09, όταν επανεξελέγη ο Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ». Ο σκηνοθέτης κατήγγειλε κακομεταχειρίσεις και απειλές προς την οικογένειά του, για αυτό και ξεκίνησε απεργία πείνας. Στη συνέχεια, ωστόσο, κρίθηκε ένοχος «για πρόθεση διάπραξης εγκλημάτων ενάντια στην εθνική ασφάλεια και τη διασπορά προπαγάνδας εις βάρος της Ισλαμικής Δημοκρατίας». Η ποινή του περιελάμβανε έξι χρόνια φυλάκισης και είκοσι χρόνια απαγόρευσης άσκησης του επαγγέλματός του, όπως επίσης το να δίνει συνεντεύξεις στον Τύπο και να εγκαταλείψει τη χώρα. Παρόμοια ποινή έλαβε και ο σκηνοθέτης Μοχάμαντ Ρασούλοφ. Το 2011 η απόφαση ανατράπηκε και ο Παναχί μπόρεσε να κινείται πιο ελεύθερα αποκλειστικά εντός Ιράν.

Οι περιπέτειές του δεν σταμάτησαν εκεί, συνεχίζονται μάλιστα. Είναι ενδεικτικό το πώς γυρίστηκε το «Ένα Απλό Ατύχημα». Ο Παναχί υιοθέτησε την ίδια πρακτική με όλες τις τελευταίες παραγωγές του, δηλαδή πραγματοποίησε τα γυρίσματα και το μοντάζ υπό άκρα μυστικότητα. Αν και μάλλον προφανές, αξίζει να σημειωθεί πως το υλικό αποθηκευόταν σε ασφαλή σημεία ώστε να γλιτώσουν από αστυνομικές επιδρομές, ενώ το συνεργείο είχε ελάχιστα περιθώρια για επανάληψη πλανών – συχνά, μάλιστα, είχαν στη διάθεσή τους χρόνο για μία λήψη. Αντίστοιχα, αποτελεί αίνιγμα το πώς έφτασε ο σκηνοθέτης στις Κάννες για την πρεμιέρα. Η άφιξή του κρίθηκε, επίσης, απόρρητη για να διαφυλαχθεί η σωματική ακεραιότητα του δημιουργού, αφού κινδυνεύει με σύλληψη. Δυστυχώς, την ίδια τύχη δεν είχε ο συν-σεναριογράφος του φιλμ Μεχντί Μαχμουντιάν, ο οποίος φυλακίστηκε τον περασμένο Ιανουάριο εξαιτίας της δημόσιας στήριξής του προς τον εξεγερμένο ιρανικό λαό.

Η ιστορία του «Ένα Απλού Ατυχήματος», τόσο η κινηματογραφική όσο και η πραγματική, έρχεται απλώς να καταρρίψει τα επιχειρήματα εκείνον που επιθυμούν να διαχωρίσουν την πολιτική από το σινεμά. Γιατί αν μη τι άλλο, σε μερικές περιπτώσεις, δεν έχεις άλλη επιλογή από το να υπερασπιστείς το δίκαιο.