Η Σαντορίνη είναι ένα νησί που ταξιδεύει στο χρόνο
Η Σαντορίνη είναι το νησί που μεταμορφώνει. Εκεί πραγματοποιούνται τα αποκαλυπτήρια του εαυτού σου, εκείνου που ήταν κρυμμένος σε κάποια ευαίσθητη γωνιά του μυαλού. Το κείμενο αναδημοσιεύεται αυτούσιο απ' το αρχείο.
Τεύχος 209, Αύγουστος-Σεπτέμβρης 2004 Κείμενο & φωτο: Άρης Τερζόπουλος
Στη Σαντορίνη οι αντιστάσεις χαλαρώνουν και οι ταχύτητες εξασθενούν. Ένα είναι σίγουρο: όταν παίρνει κανείς το δρόμο της επιστροφής από εκεί, έχει γίνει καλύτερος και πιο χρήσιμος άνθρωπος στην κοινωνία.
Έφερα την καρέκλα μου λίγο πιο κοντά στα πεζούλι, άπλωσα τα πόδια μου επό να και άναψα ένα τσιγάρο. Ο ήλιος πήγαινε ήδη προς τη δύση του κάνοντας τα νερά που απλώνονταν να πάρουν ένα βαθύ μπλε χρώμα. Ακριβώς μπροστά μου υψωνόταν ο Σκάρος, ο γνωστός βράχος μνημείο, ενώ στο βάθος το μικρό νησάκι με το κατάμαυρο έδαφος, το οποίο πρέπει να βρισκόταν κάποτε στο κέντρο της καταστροφής, στο κέντρο του κρατήρα. Πιο μακριά και προς τα δεξιά, τα φώτα είχαν αρχίσει ν’ ανάβουν στο νησάκι της Θηρασιάς. Η Σαντορίνη ολόκληρη θυμίζει μια τεράστια δαγκάνα, έχει ένα σχήμα που δημιούργησε αποκλειστικά και μόνο η φύση. «Υπάρχει, άραγε, καλύτερη θέα στον κόσμο για το ηλιοβασίλεμα;» αναρωτήθηκα.
Απάντηση και δύσκολη και εύκολη. Και το Γκραντ Κάνιον είναι πολύ εντυπωσιακό. Και οι πελώριοι βράχοι που περικυκλώνουν το Ρίο Ντε Τζανέιρο είναι υπέροχοι. Και ίσως για κάποιους άλλους η θέα από την κορυφή του Έβερεστ να είναι ακόμη πιο εντυπωσιακή. Από το μέρη στα οποία έχω ταξιδέψει εγώ, πάντως, δεν θυμάμαι τίποτα πιο εντυπωσιακό από το ηλιοβασίλεμα στη Σαντορίνη. Δεν έρχομαι πολύ συχνά στο νησί, οι μέχρι τώρα επισκέψεις μου όμως αρκούν για να γνωρίζω καλά τι πρόκειται να αντικρίσουν τα μάτια μου. Κάθε φορά, βέβαια, δεν μπορώ να αποφύγω το δέος και το θαυμασμό που μου προξενεί η θέα αυτή. Κι αυτό συμβαίνει όχι μόνο χάρη στη μοναδική θέα που προσφέρει, αλλά επειδή όλα εξακολουθούν να θυμίζουν αυτό που κάποτε, πριν από τρεισήμισι χιλιάδες χρόνια περίπου, άλλαξε την εικόνα του τότε γνωστού κόσμου και κατέστρεψε δύο πολιτισμούς: αυτόν της Σαντορίνης και τον μινωικό, αρκετά χιλιόμετρα νοτιότερα.
Παρατηρώντας τον ήλιο να βουτάει στα νερά, δεν μπορούσα να αποφύγω τις σκέψεις που με κάνουν να νομίζω ότι η Σαντορίνη είναι από εκείνα τα μέρη που κινούνται ασταμάτητα μέσα στο χρόνο. Κοίταζα τον Σκάρο απέναντι. Κανονικά η κορυφή του Σκάρου πρέπει να ήταν η συνέχεια του εδάφους. Τώρα, όμως, απέχει καμιά εκατοστή μέτρα από την υπόλοιπη Καλντέρα. Πώς να ήταν, άραγε, η συνέχεια; Η Σαντορίνη πρέπει να απλωνόταν ως εκεί που τώρα δείχνει το δαχτυλίδι της. Τι να ήταν στο κέντρο; Κάποιο ψηλότερο βουνό, κάποια πεδιάδα; Και τι να έγινε εκείνη τη φοβερή μέρα; Όταν γκρεμίστηκαν οι δύο πύργοι στη Νέα Υόρκη, παρακολουθήσαμε το θέαμα μιας απίστευτα εντυπωσιακής καταστροφής. Και επρόκειτο μόνο για δύο, έστω πολύ ψηλά, κτίρια. Φανταστείτε τι έγινε εδώ, όταν ένα ολόκληρο νησί τινάχτηκε στον αέρα με τις φλόγες και τη λάβα από το ηφαίστειο να φτάνουν μέχρι τον ουρανό! Και τι να έγινε στη συνέχεια, όταν ολόκληρο το νησί βυθίστηκε στη θάλασσα. Σύμφωνα με τους αρχαιολόγους, κάποιοι από τους κατοίκους πρέπει να επέζησαν, καθώς αποτραβήχτηκαν έγκαιρα στις βόρειες και ανατολικής παραλίες του νησιού. Τι να είδαν άραγε τα μάτια τους. Ο θεός Ήφαιστος, πάντως, πρέπει να απέκτησε πολλούς οπαδούς εκείνες τις μέρες. Λίγο αργότερα, στην Κρήτη επιτέθηκαν μαζί ο Ήφαιστος με τον Ποσειδώνα. Το παλιρροϊκό κύμα που δημιούργησαν οι εκρήξεις του ηφαιστείου και το γκρέμισμα του νησιού, πρέπει να έφτιαξαν στη βόρεια ακτή της Κρήτης εικόνες ανάλογες με αυτές που είδαμε στην ταινία Μετά την Επόμενη Μέρα. Ωστόσο, δεν ήταν το κύμα και οι δονήσεις που κατέστρεψαν το μινωικό πολιτισμό. Ήταν η αλμύρα από το κύμα που κάλυψε και στέγνωσε τα χωράφια και που οδήγησε έναν ολόκληρο πολιτισμό στο τέλος του. Και πρέπει να ήταν τότε που οι πρώτοι φυγάδες από την Κρήτη εγκαταστάθηκαν στην Ισπανία, για να καλλιεργήσουν το σπόρο ενός ακόμη πολιτισμού που λάτρευε και λατρεύει την ιδέα του θανάτου. Οι Κρήτες με τους Ισπανούς δεν έχουν σαν κοινό στοιχεία μόνο τα φυσιογνωμικά γνωρίσματα και τις ταυρομαχίες, αλλά και αυτήν την ιδιότυπη σχέση με την ιδέα του θανάτου.
Αν το ηλιοβασίλεμα στη Σαντορίνη σε κάνει να ταξιδεύεις στο χρόνο, το πρωινό περπάτημα σε βοηθά να ταξιδέψεις στο χώρο.
Mια ώρα περίπου μετά τη δύση του ήλιου, το σκοτάδι είχε απλωθεί παντού και τα τα φώτα είχαν αναψει σε ολόκληρη την Καλντέρα. Καθώς η κατακόρυφη πλαγιά χανόταν μέσα στο σκοτάδι, το τοπίο έγινε πιο «φυσιολογικό» και κοσμοπολίτικο. Τα φώτα είχαν ανάψει στις βεράντες και οι φωνές από τις βραδινές συζητήσεις έρχονταν από κάθε μεριά. Η Σαντορίνη θα μπορούσε τώρα να ήταν ένα οποιοδήποτε νησί. Αλλά δεν είναι και ούτε πρόκειται να γίνει ποτέ. Η Σαντορίνη θα εξακολουθεί πάντα να κινείται μέσα στο χρόνο. Αυτή είναι η κληρονομιά της.
Το επόμενο πρωί, καθώς είχα ξυπνήσει κάπως νωρίς, αποφάσισα να κάνω μια βόλτα στην Καλντέρα, από το Ημεροβίγλι όπου μέναμε προς τα Φηρά. Το μικρό στενό δρομάκι που κινείται ανάμεσα στα σπίτια έχει μια πολύ ιδιότυπη γραφικότητα και ομορφιά. Αν το ηλιοβασίλεμα στη Σαντορίνη σε κάνει να ταξιδεύεις στο χρόνο, το πρωινό περπάτημα σε βοηθά να ταξιδέψεις στο χώρο. Στην επόμενη στροφή, η Καλντέρα έκανε ένα ημικύκλιο δημιουργώντας μια πλαγιά πάνω στον γκρεμό γεμάτη κτίσματα το ένα δίπλα στο άλλο. Στην εικόνα αυτή, αν πρόσθετες και μερικούς εξωγήινους στο δρομάκι, η Καλντέρα θα θύμιζε πολιτεία του διαστήματος. Είναι καλό να φαντάζεσαι, αλλά όχι συνεχώς. Η πραγματικότητα εξακολουθεί να είναι αυτή που είναι. Καθώς περπατούσα σκεφτόμουν τη σημερινή Σαντορίνη. Παρά το μεγάλο σεισμό του 1956, η Σαντορίνη μπήκε στο μεγάλο χορό της ανάπτυξης που γνώρισαν όλα τα «επιτυχημένα» τουριστικά ελληνικά νησιά, όπως η Μύκονος, η Κέρκυρα, η Ρόδος κ.λπ. Χτίστηκε, δηλαδή, κι αυτή σε όλο το μήκος και το πλάτος της. Αυτό δεν είναι πάντα κακό. Το κακό είναι ότι η Ελλάδα που χτίστηκε ασταμάτητα στις δεκαετίες του ’70, του ’80 και του ’90, ανοικοδομήθηκε χωρίς λογικό σχέδιο ανάπτυξης, και με παντελή μάλλον έλλειψη αρχιτεκτονικού προσανατολισμού, που σε συνδυασμό με την έλλειψη γούστου φτάσαμε στο αποτέλεσμα του βλέπουμε σήμερα. Την ίδια μοίρα γνώρισε και η Σαντορίνη, η οποία χτίστηκε χωρίς πλάνο. Ευτυχώς για το νησί, η ίδια η Καλντέρα και η «γκρεμώδης» μορφολογία της ήταν τα στοιχεία που την προφύλαξαν ως ένα βαθμό από την καταστροφή.
Διαβάστε επίσης
Έτσι, λοιπόν, τα κτίσματα που ανοικοδομήθηκαν πάνω στον γκρεμό ήταν όλα μικρά λόγω του απότομου του μέρους και σύμφωνα με το αρχιτεκτονικό ιδίωμα που όρισαν οι Σαντορινιοί από το 1950 και μετά. Το υπόλοιπο νησί, εκτός από την Καλντέρα, δεν είχε την ίδια τύχη και έτσι συναντάς πολλά κτίσματα που δυστυχώς αφαιρούν κάτι από την ομορφιά του νησιού και μετριάζουν σημαντικά τη συγκλονιστική συνολική εικόνα του. Αλλά και τα κτίσματα στην Καλντέρα, παρ’ όλο που ήταν «σωστά» αρχιτεκτονικά, δεν ήταν σχέδια μεγάλης πνοής. Έτσι, η Σαντορίνη, όπως και η υπόλοιπη Ελλάδα, προσαρμόστηκε σε έναν τουρισμό μικρού εισοδήματος. Πρόκειται για μια αντίληψη που αντιπροσώπευσε επάξια το κακό γούστο που ανέπτυξαν οι μετά το 1950 γενιές και που σε γενικές γραμμές κατέστρεψε την Ελλάδα.
Είναι πολλοί και διάφοροι οι ιστορικοί λόγοι που έκαναν τις γενιές αυτές να είναι οι χειρότερες που πέρασαν ποτέ από την Ελλάδα από πλευράς γούστου και που προξένησαν περισσότερες καταστροφές και από το χειρότερο κατακτητή που πέρασε ποτέ από τη χώρα μας. Ήταν μια κατάσταση που αδίκησε πολύ την Ελλάδα. Όσοι έχουν ταξιδέψει πολύ, γνωρίζουν καλά ότι το συνολικό τουριστικό θέαμα που μπορεί να προσφέρει η Ελλάδα στον ξένο ταξιδιώτη, δεν έχει όμοιό του σε ολόκληρο τον κόσμο. Η συνδυασμένη πρόσθεση του κλίματος, της θάλασσας, των ακτών και της ιστορίας φτιάχνουν ένα άθροισμα που ισούται με θησαυρό παγκόσμιας ακτινοβολίας. Η Ελλάδα θα μπορούσε να είναι ο πρώτος τουριστικός προορισμός στον κόσμο. Δεν είναι, όμως, και αυτό είναι το δίκαιο και το σωστό αποτέλεσμα της δικής μας κακής χρήσης του τόπου αυτού. Ευτυχώς, η εποχή αυτή του κακού πολιτισμού που αναπτύχθηκε στην Ελλάδα έχει ολοκληρώσει τον κύκλο της. Για την ακρίβεια, εδώ και δέκα με δεκαπέντε χρόνια περίπου, έχει αρχίσει ένας καλύτερος, πιο εξελιγμένος κύκλος, ο οποίος θα οδηγήσει σταδιακά σ’ έναν ακόμη καλύτερο. Μια εξελιγμένη αντίληψη για το χώρο και τον τόπο θα είναι αυτή που θα διαμορφώσει τις τάσεις που θα κυριαρχήσουν έπειτα από κάποια χρόνια. Ένα μεγάλο μέρος της καταστροφής, βέβαια, είναι δύσκολα αναστρέψιμο και θα πάρει αρκετά χρόνια για να επανορθωθεί. Η Σαντορίνη, λόγω του μικρού σχετικά μεγέθους της, αλλά και λόγω του σχετικά περιορισμένου εύρους της καταστροφής που υπέστη, μπορεί να βρει τον καινούριο της πιο βελτιωμένο ποιοτικά δρόμο από άλλα νησιά.
Για τη Σαντορίνη ο καινούριος κύκλος άρχισε πριν από δεκαπέντε χρόνια περίπου, όταν ένα σωρό καινούρια εστιατόρια και άλλα μαγαζιά άρχισαν να διαμορφώνουν αισθητικά καινούριες προτάσεις. Το ίδιο συνέβη και με τα σπίτια πολλών και γνωστών ιδιωτών, οι οποίοι, αν και είχαν αφετηρία το νεοπλουτισμό τους, η τελική επιρροή που άσκησαν, εντούτοις, είναι πολύ θετική. Στα ξενοδοχεία, ο Δημήτρης Τσίτουρας ήταν ο πρώτος που διαμόρφωσε πριν από πολλά χρόνια το είδος της αισθητικής πρότασης του ξενοδοχείου-μπουτίκ, με ποιοτικές απαιτήσεις, πρόταση που αποτελεί και την ιδανική λύση για πολλές μονάδες μικρού μεγέθους. Το ξενοδοχείο που μείναμε αυτή τη φορά, τα Άστρα, ακολουθεί κι αυτό το πνεύμα της εξελιγμένης αρχιτεκτονικής και πολιτισμικής νοοτροπίας, σύμφωνα με την οποία το ντιζάιν μαζί με το εξελιγμένο σέρβις αποτελούν βασικά μέρη του σχεδιασμού. Τα Άστρα είναι το έργο τριών επιχειρηματιών, του Κώστα Αγιάννη, του Αντώνη Κονδύλη και του Γιώργου Καραγιάννη, ο οποίος είναι και ο μάνατζερ του ξενοδοχείου, ενώ τη δημιουργία και την αισθητική των χώρων επιμελήθηκε ο αρχιτέκτονας Νίκος Τσεμπελής.
Διαβάστε επίσης
Η παραμονή μας στη Σαντορίνη αυτήν τη φορά ήταν περιορισμένη χρονικά και καθώς είχαμε μαζί μας και τα δυο μας μωρά, οι μετακινήσεις με τα καρότσια, τα μπιμπερό και όλα όσα χρειάζονται τα μωρά, ήταν δύσκολες, ενώ οι έξοδοί μας περιορισμένες. Δύο απογεύματα πήγαμε στην Οία, ένα μέρος που εξελίσσεται πολύ σωστά και της οποίας το ηλιοβασιλεμά έρχονται να παρακολουθήσουν άνθρωποι απ’ όλον τον κόσμο. Πήγαμε και τις δύο φορές στο εστιατόριο 1800 και φάγαμε στην πολύ εντυπωσιακή ταράτσα του. Μια άλλη πολύ καλή πρόταση για την Οία είναι και τα ταβερνάκια που βρίσκονται στο μικρό φυσικό λιμανάκι της, όπου τα ψάρια προσγειώνονται, πολύ συχνά, απευθείας από τη θάλασσα στο τηγάνι. Ένα άλλο απόγευμα φάγαμε σε ένα από τα πιο ονομαστά εστιατόρια της Σαντορίνης, στον Κουκούμαυλο, στα Φηρά. Και η θέα και το σέρβις ήταν εξαιρετικά, αλλά τη μέρα που πήγαμε εμείς ο μάγειρας του εστιατορίου δεν ήταν και στην καλύτερή του φόρμα. Και αυτό είναι κάτι που χρειάζεται προσοχή. Ένα άλλο απόγευμα που επισκεφθήκαμε την Οία, καθώς περνούσαμε πάνω από τον γκρεμό σ’ αυτή την όμορφη και πολύ θεαματική διαδρομή, ο οδηγός μάς είπε πως πολύ συχνά οι Γιαπωνέζοι κυρίως ταξιδιώτες φρικάρουν με τη θέα του αφύλαχτου γκρεμού. Έχω γράψει αρκετές φορές για το δρόμο που συνδέει τα Φηρά με την Οία. Είναι μια πολύ όμορφη και θεαματική διαδρομή, ο γκρεμός που περνάς δεν είναι και ο χειρότερος του κόσμου, αλλά ο δρόμος, ο οποίος σε όλη σχεδόν τη διαδρομή είναι αφύλαχτος και χωρίς κιγκλίδωμα ή πέτρινο τοιχάκι, είναι σε ορισμένα σημεία του πραγματικά επικίνδυνος.
Στη διαδρομή αυτή διασταυρώνονται συχνά μεγάλα πούλμαν με μηχανάκια που έρχονται από την αντίθετη κατεύθυνση, τα οποία τα οδηγούν άνθρωποι που μπορεί να έχουν πιει και κανένα σφηνάκι παραπάνω, και δεν χρειάζεται και πολύ για να γίνει κανείς ιπτάμενος Ολλανδός. Ένας άλλος οδηγός μού είπε ότι στο δρόμο αυτό δεν έχει μπει κιγκλίδωμα για να μην αλλοιωθεί η φυσιογνωμία της περιοχής. Είναι μια γελοία δικαιολογία. Δεν χάλασε το βουνό η χάραξη του δρόμου και θα τη χαλάσει το κιγκλίδωμα; Άμα θες να έχεις τουρισμό, πρέπει να προσέχεις και τους πελάτες σου. Δεν ξέρω ποιου αρμοδιότητα είναι, αλλά η διαδρομή αυτή χρειάζεται το κιγκλίδωμά της.
Διαβάστε επίσης
Ένα από τα τελευταία απογεύματα που μείναμε στη Σαντορίνη καθόμουν στη βεράντα της πισίνας του ξενοδοχείου έχοντας μπροστά μου τη φαντασμαγορική θέα προς τον Σκάρο και τον υπόλοιπο κρατήρα, καθώς και τη σκούρα μπλε θάλασσα, την οποία δημιούργησε η φύση και η οποία μοιάζει με κλειστή λίμνη. Ήταν μια ήσυχη απογευματινή ώρα από εκείνες που σε κάνουν να θέλεις να κοιτάς τη θέα χωρίς να κάνεις τίποτα άλλο και, αν είναι δυνατόν, χωρίς καν να σκέφτεσαι. Ο μπάρμαν άλλαζε δίσκους στο στερεοφωνικό που είχε δίπλα και έπειτα από κάποιες επιλογές κατέληξε σε ένα κομμάτι κλασικής μουσικής.
Όσες φορές έχω βρεθεί μέρα σε κάποιο μπαρ στην ταράτσα κάποιου εστιατορίου ή ή κάτι σχετικού, έχω προσέξει ότι η μόνη μουσική που ταιριάζει απόλυτα στο υπέροχο αυτό τοπίο είναι η κλασική μουσική. Και αυτό είναι πολύ καλό. Γιατί αποδεικνύει την εξαιρετική ποιότητα της Σαντορίνης. Για να μην τα πολυλογούμε, και μαθηματικά, θα έλεγα, πως από τουριστική άποψη η Σαντορίνη αποτελεί έναν εξαιρετικής ποιότητας θησαυρό, ο οποίος ανήκει στα χέρια των κατοίκων της, που έχουν το προνόμιο να εκμεταλλεύονται τη δυνατότητα αυτή όσο καλύτερα γίνεται, τόσο για το δικό τους όφελος όσο και για το καλό του τόπου. Ο τουρισμός, βέβαια, στις μέρες μας είναι και λίγο σόου μπίζνες. Σκεφτόμουν πόσο εκμεταλλεύσιμη τουριστικά είναι η τρομερή αυτή θέα προς τη θάλασσα. Πώς θα ήταν, ας πούμε, αν στο φυσικό κόλπο που έχει δημιουργήσει ο κρατήρας διοργανώνονταν ιστιοπλοϊκοί αγώνες ή αγώνες γουίντ σέρφινγκ, τους οποίους οι θεατές θα μπορούσαν να παρακολουθήσουν από όλη την περίμετρο της Καλντέρας; Πώς θα ήταν, αν κάθε χρόνο κάποια καλοκαιρινή βραδιά γιορταζόταν σαν «μέρα του Ηφαιστείου», φέρ’ ειπείν, με χιλιάδες φαντασμαγορικά βεγγαλικά που να θυμίζουν εκείνη την τρομερή μέρα; Είμαι σίγουρος ότι οι Σαντορινιοί θα βρουν το δικό τους τρόπο για να προσελκύσουν ακόμη υψηλότερης τάξης τουρισμό.
Με το περίεργο αυτό σχήμα που της έδωσε η καταστροφή και που θυμίζει αρκετά ένα ανοιχτό δαχτυλίδι, η Σαντορίνη είναι σίγουρα ένα από τα πιο πολύτιμα δαχτυλίδια τόσο του Αιγαίου όσο και ολόκληρης της Μεσογείου. Ένας εξαιρετικός θησαυρός.
