Εσύ, τι γνωρίζεις για το συναρπαστικό σίκουελ της Οδύσσειας του Καζαντζάκη;
«Ισορροπία θα πει ακινησία και ακινησία θα πει θάνατος». Ο Καζαντζάκης είδε στον Οδυσσέα τη μετεξέλιξη του ανθρώπου και τον αγάπησε!
Της Νίκης Σταύρου*
Με την Οδύσσεια του Νόλαν να σαρώνει -παρά τον ανόητο πόλεμο που δέχθηκε προτού καν προβληθεί, και τις ελληνιστικές σπουδές να γνωρίζουν πρωτόγνωρη άνθηση, το ενδιαφέρον γύρω από τον Οδυσσέα κορυφώνεται. Οι χάρτες του ταξιδιού της επιστροφής γίνονται ταξιδιωτικά άρθρα, τα σημεία που γυρίστηκε η ταινία μετατρέπονται σε τουριστικούς προορισμούς και ό,τι κινείται στο σύμπαν του ήρωα της Οδύσσειας επανεξετάζεται.
Ο Νόλαν επιστρέφει, αναπόφευκτα, στο αρχέγονο αφηγηματικό σχήμα της ίδιας της Οδύσσειας: την αναχώρηση, τη δοκιμασία, την περιπλάνηση και, τελικά, την επιστροφή του ήρωα. Το ίδιο ακριβώς σχήμα, που επί χιλιετίες αναγεννιέται σε αμέτρητες ιστορίες και που μας δείχνει την υπαρξιακή διαδρομή του ίδιου του Ανθρώπου. Εννοείται, πως στο τέλος της ιστορίας, φτάνει ο Οδυσσέας στην Ιθάκη, σκοτώνει τους μνηστήρες, ξανασυνδέεται με την Πηνελόπη και ξαναγίνεται βασιλιάς.
Ουφ.
Τόσο «ουφ», που ο εκάστοτε Ποιητής φροντίζει να μας θυμίζει συνεχώς ότι Ιθάκη δεν είναι απλά ο τελικός προορισμός, αλλά το ίδιο το ταξίδι, και οι περιπέτειες του Οδυσσέα, η ίδια η ζωή ενός ανθρώπου, με τις δοκιμασίες της, τα απρόοπτά της, τις εμπειρίες της.
Ο Όμηρος, δημιουργώντας τον Οδυσσέα, χάρισε στην ανθρωπότητα ένα από τα σημαντικότερα δομικά μοντέλα πλοκής, αυτό που ο Τζόζεφ Κάμπελ ονόμασε το «Ταξίδι του Ήρωα», ένα ερμηνευτικό εργαλείο κατανόησης της ίδιας της ανθρώπινης ύπαρξης. Ωραία. Είμαστε τώρα στην Ιθάκη. Όμως τι γίνεται μετά; Την επόμενη μέρα;
Διαβάστε επίσης
Ο Καζαντζακικός Οδυσσέας
Ο Οδυσσέας καθισμένος στον θρόνο του, με τους μνηστήρες να κείτονται νεκροί. Η Πηνελόπη κάνει χαρές. Ο γιος του βρίσκεται πλάι του και περιμένει να τον αντικαταστήσει όταν έρθει η ώρα του. Ο θρόνος του είναι πλατύς και τόσο άνετος, και ο Οδυσσέας βυθίζεται όλο και βαθύτερα μέσα του.
Τι απομένει, λοιπόν, σε έναν άνθρωπο να κάνει όταν έχει πραγματοποιήσει όλα όσα θέλησε, αφού πια έχει επαναφέρει την πολιτική και κοινωνική ισορροπία στο νησί του και είναι πια ο ακλόνητος, ο αδιαφιλονίκητος βασιλιάς του;
Ο Νίκος Καζαντζάκης ξέρει. Στην καζαντζακική κοσμοαντίληψη, «ισορροπία θα πει ακινησία και ακινησία θα πει θάνατος». Ξέρει πως η Ιθάκη δεν χωράει πια τον Οδυσσέα, τον θεοκαταλύτη, τον θεοπλάνο, τον εφτάψυχο, τον θαλασσομάχο. Ξέρει πως ο Οδυσσέας πλαντάζει.
Και τότε ο Καζαντζάκης παίρνει χαρτί και μελάνι και κάνει κάτι απόλυτα καζαντζακικό: Βάζει τον Οδυσσέα να ετοιμάζει ένα καράβι με νέους συντρόφους και να σαλπάρει προς τη Σπάρτη, όπου θα ξανακλέψει την Ελένη για ν’αρχίσει την ιστορία πάλι απ’την αρχή.
Διαβάστε επίσης
Η Οδύσεια με ένα «σ», του Καζαντζάκη, επομένως, αρχίζει εκεί όπου τελειώνει η ομηρική, δηλαδή, αφού ο αφηγηματικός της κύκλος έχει κλείσει. Ο Οδυσσέας του Καζαντζάκη σηκώνεται από το θρόνο του, γελάει, παίρνει βαθειά ανάσα, κλωτσάει τον κύκλο που τον έφερε μέχρι εκεί, βγάζοντας τον τροχό της μοίρας του από τον άξονά του, για άλλη μια φορά, και η Ιθάκη γίνεται «χίλια κομμάτια». Και τότε καταλαβαίνει πως η Ιθάκη δεν ήταν ποτέ ο προορισμός. Η Ιθάκη ήταν η τελευταία δοκιμασία.
«Ιθάκη δεν υπάρχει∙ υπάρχει μονάχα η θάλασσα», ένα μικρό καράβι σαν το ανθρώπινο σώμα και καπετάνιος του ο Νους», μας εξηγεί ο Καζαντζάκης.
Οδυσσέας: Το καμάρι του Νίκου Καζαντζάκη
Στην Αναφορά στον Γκρέκο, το κύκνειο άσμα του συγγραφέα, ένα από τα πιο σημαντικά αυτοβιογραφικά μυθιστορήματα της ελληνικής αλλά και της παγκόσμιας λογοτεχνίας, ο Καζαντζάκης δίνει ο ίδιος όνομα στον νέο Οδυσσέα: τον αποκαλεί «η Κραυγή του μελλούμενου».
Ο συγγραφέας εργάστηκε πάνω στην Οδύσειά του επί δεκατρία χρόνια, από το 1925 έως το 1938, περνώντας το έργο του μέσα από επτά διαδοχικές γραφές και αναρίθμητες διορθώσεις. Το τελικό ποίημα ξεδιπλώνεται σε 24 ραψωδίες, όπως και του Ομήρου, και αριθμεί 33.333 ανομοιοκατάληκτους ιαμβικούς δεκαεπτασύλλαβους στίχους, επειδή ο συγγραφέας ήθελε να πλησιάσει περισσότερο στον ρυθμικό «βηματισμό» του Ομηρικού εξαμέτρου, παρά στον παραδοσιακό νεοελληνικό δεκαπεντασύλλαβο.
Διαβάστε επίσης
Έτσι, επιμηκύνει, ουσιαστικά, την παράδοση και αναγκάζει το ίδιο το μέτρο να υπερβεί τα όριά του κατά δύο συλλαβές, όπως, άλλωστε και ο Οδυσσέας του. Το επικό αυτό αριστούργημα τυπώθηκε το 1938 από τις Εκδόσεις Πυρσός, σε ένα μνημειώδη τόμο 835 σελίδων, με ξεχωριστό δεκασέλιδο λεξιλόγιο.
Η Ελένη Καζαντζάκη, που δακτυλογράφησε τις διαδοχικές γραφές του έργου αυτού, έδωσε, ίσως, την ωραιότερη περιγραφή του τιτάνιου μόχθου της: «η συγγραφή της Οδύσειας, έλεγε, δεν έμοιαζε με τη συγγραφή ενός ποιητικού έργου… έμοιαζε με το λάξευμα στον βράχο ενός νέου προσωπείου του Θεού».
Διαβάστε επίσης
Ο ίδιος ο Καζαντζάκης φωνάζει: «Θέε μου και κάνε με Θεό» και μας εξηγεί την ιστορία του λογοτεχνικού Υιού του: «Ο Οδυσσέας, αφού σκότωσε τους μνηστήρες, πλαντούσε μέσα στο μικρό του νησί∙ δε χωρούσε πια στη γυναίκα, στο γιο, στους παλιούς θεούς του, στην πατρίδα, κι αποφάσισε να φύγει πάλι από την Ιθάκη και να επιχειρήσει το στερνό του, το αγύριστο ταξίδι».
*Η Νίκη Σταύρου είναι η πνευματική δικαιούχος του έργου του Νίκου Καζαντζάκη και θετή εγγονή της Ελένης Καζαντζάκη.
