Terra Nullius: Tα μέρη της Γης που δεν ανήκουν σε κανέναν

Η πρόσφατη συζήτηση γύρω από τη Γροιλανδία,  έφερε ξανά στο προσκήνιο ένα παλιό ερώτημα: ποια μέρη της Γης  παραμένουν, έστω τυπικά, εκτός εθνικής κυριαρχίας; O πλούτος που κρύβουν όμως θα γίνει κάποια στιγμή ένα καινούργιο πεδίο σύγκρουσης

Δημιουργώντας ένα ακόμη επεισόδιο στο One Man Show , του ανθρώπου που τουλάχιστον μια φορά την εβδομάδα βρίσκει τρόπο να αναστατώσει όλον τον πλανήτη, αυτή τη φορά απειλώντας την Γροιλανδία, με προσάρτηση στις ΗΠΑ, ταναζήτησα τα μέρη της Γης που για την ώρα δεν ανήκουν σε κανέναν. Μέχρι φυσικά να τα διεκδικήσεις ο Ντόναλντ Τραμπ και να έχουν οικονομικό ή στρατηγικό ενδιαφέρον

Σε έναν πλανήτη όπου σχεδόν κάθε σπιθαμή έχει χαρτογραφηθεί, φορολογηθεί και ενταχθεί σε κάποιο εθνικό αφήγημα, η ύπαρξη «αδέσποτων» εδαφών μοιάζει παράδοξη. Κι όμως, αυτά τα σημεία υπάρχουν. Άλλοτε ως παγωμένες εκτάσεις, άλλοτε ως ξεχασμένες λωρίδες γης, άλλοτε ως απέραντοι ωκεανοί ή αόρατα σύνορα στον χάρτη. Και σχεδόν πάντα, πίσω από αυτά, κρύβεται η ίδια ιστορία: ισχύς, δισταγμός, συμφέρον και φόβος σύγκρουσης.

Η έννοια του «κανενός»

Στο διεθνές δίκαιο υπάρχει ένας παλιός όρος: terra nullius — γη που δεν ανήκει σε κανέναν. Nowhere land όπως θα έλεγαν και οι ΜπητλςΣήμερα, θεωρητικά, η έννοια αυτή έχει σχεδόν εξαφανιστεί. Στην πράξη όμως, επιβιώνει με διαφορετικές μορφές.

Δεν πρόκειται πάντα για παρθένες εκτάσεις. Συχνά είναι περιοχές που κανένα κράτος δεν μπόρεσε να διεκδικήσει χωρίς να ανοίξει επικίνδυνες συγκρούσεις. Άλλοτε είναι τόποι τόσο αφιλόξενοι που η κατοχή τους δεν άξιζε το κόστος. Κι άλλοτε, περιοχές που οι μεγάλες δυνάμεις προτίμησαν να αφήσουν «εκτός παιχνιδιού», ακριβώς για να μην ξεκινήσει ένας πόλεμος που κανείς δεν θα μπορούσε να ελέγξει.

Η Ανταρκτική: η ήπειρος που ανήκει σε όλους — άρα σε κανέναν

Η Ανταρκτική είναι ίσως το πιο εντυπωσιακό παράδειγμα. Μια ολόκληρη ήπειρος, μεγαλύτερη από την Ευρώπη, χωρίς κράτος, χωρίς σημαία, χωρίς μόνιμο πληθυσμό. Επισήμως, καμία χώρα δεν την κατέχει. Υπάρχουν μόνο «διεκδικήσεις» που έχουν παγώσει — κυριολεκτικά και μεταφορικά.

Η Συνθήκη της Ανταρκτικής, που υπογράφηκε το 1959, όρισε ότι η ήπειρος θα χρησιμοποιείται αποκλειστικά για επιστημονικούς σκοπούς. Απαγορεύτηκαν στρατιωτικές δραστηριότητες, εξορύξεις και πυρηνικές δοκιμές. Ήταν μια σπάνια στιγμή συλλογικής λογικής στον Ψυχρό Πόλεμο: κανείς δεν θα έπαιρνε την Ανταρκτική, για να μην προσπαθήσουν όλοι.

Όμως κάτω από τους πάγους της Ανταρκτικής κρύβονται τεράστια αποθέματα φυσικών πόρων. Και όσο οι πάγοι λιώνουν, το ερώτημα επιστρέφει: πόσο ακόμη θα παραμείνει «γη κανενός»;

Μια λωρίδα ερήμου που δεν θέλει κανείς

Υπάρχει ένα μικρό κομμάτι γης ανάμεσα στην Αίγυπτο και το Σουδάν που δεν ανήκει σε κανένα από τα δύο κράτη. Ονομάζεται Bir Tawil και είναι ίσως το πιο καθαρό παράδειγμα σύγχρονου terra nullius.

Η ιστορία του είναι απλή και αποκαλυπτική: λόγω διαφορετικών χαρτογραφήσεων την εποχή της βρετανικής αποικιοκρατίας, κάθε χώρα διεκδικεί μια άλλη, πιο πολύτιμη περιοχή — αφήνοντας το Bir Tawil εκτός. Είναι μια άνυδρη, άγονη έκταση χωρίς οικονομικό ενδιαφέρον. Κανείς δεν τη θέλει, άρα κανείς δεν τη διεκδικεί.

Κατά καιρούς, διάφοροι ιδιώτες έχουν προσπαθήσει να την «καταλάβουν» συμβολικά, υψώνοντας σημαίες και αυτοανακηρύσσοντας βασίλεια. Όμως στον πραγματικό κόσμο, το Bir Tawil παραμένει ένα κομμάτι Γης χωρίς κράτος, χωρίς νόμους, χωρίς ιστορία — ένα κενό στον χάρτη.

Τα διεθνή ύδατα: ο πλανήτης χωρίς σύνορα

Πάνω από το 60% των ωκεανών της Γης δεν ανήκουν σε καμία χώρα. Είναι τα λεγόμενα διεθνή ύδατα. Εκεί δεν ισχύει εθνική κυριαρχία, μόνο διεθνείς συμφωνίες.

Κι όμως, στα διεθνή ύδατα συμβαίνουν μερικά από τα πιο σκληρά πράγματα του πλανήτη: ανεξέλεγκτη αλιεία, περιβαλλοντική καταστροφή, πειρατεία, αλλά και μυστικές στρατιωτικές επιχειρήσεις. Είναι ο χώρος όπου όλοι έχουν δικαίωμα παρουσίας, αλλά κανείς πλήρη ευθύνη.

Κάτω από αυτά τα νερά, στον βυθό, βρίσκονται ανεκτίμητα ορυκτά. Η εξόρυξή τους είναι το επόμενο μεγάλο πεδίο σύγκρουσης. Και πάλι, το ερώτημα επιστρέφει: ποιος έχει δικαίωμα σε κάτι που δεν ανήκει σε κανέναν;

Το Σβάλμπαρντ και οι γκρίζες ζώνες

Υπάρχουν και πιο σύνθετες περιπτώσεις. Το αρχιπέλαγος Σβάλμπαρντ, στον Αρκτικό Κύκλο, ανήκει τυπικά στη Νορβηγία, αλλά με τόσο ειδικό καθεστώς που μοιάζει σχεδόν «ημι-ανεξάρτητο». Όλα τα κράτη που έχουν υπογράψει τη σχετική συνθήκη μπορούν να δραστηριοποιούνται οικονομικά εκεί. Δεν επιτρέπεται στρατιωτική παρουσία. Είναι μια νομική ακροβασία, ένα υβρίδιο κυριαρχίας.

Καθώς οι πάγοι της Αρκτικής υποχωρούν, τέτοιες περιοχές αποκτούν νέα σημασία. Νέοι θαλάσσιοι δρόμοι ανοίγουν, νέοι πόροι αποκαλύπτονται. Και οι γκρίζες ζώνες αρχίζουν να φωτίζονται επικίνδυνα.

Η Γροιλανδία ως σύμπτωμα, όχι ως εξαίρεση

Η Γροιλανδία δεν είναι «γη κανενός». Ανήκει τυπικά στη Δανία, με ευρεία αυτονομία. Όμως η πρόσφατη διεθνής κινητικότητα γύρω από αυτήν δείχνει κάτι βαθύτερο: ότι τα μέρη που μέχρι χθες θεωρούνταν απομακρυσμένα, σήμερα βρίσκονται στο κέντρο της παγκόσμιας σκακιέρας.

Η Γροιλανδία είναι ένα σύμπτωμα της νέας εποχής: κλιματική αλλαγή, σπάνιες γαίες, στρατηγική θέση. Και μας υπενθυμίζει ότι τα «ουδέτερα» εδάφη σπανίζουν όσο ο κόσμος μικραίνει.

Το τελευταίο σύνορο: το διάστημα

Πέρα από τη Γη, υπάρχει ακόμη ένα πεδίο που δεν ανήκει σε κανέναν: το διάστημα. Κανένα κράτος δεν μπορεί να διεκδικήσει τη Σελήνη, τους πλανήτες ή τους αστεροειδείς. Τουλάχιστον όχι επισήμως.

Όμως ήδη συζητείται ποιος θα εξορύξει πρώτος, ποιος θα εγκατασταθεί, ποιος θα ελέγξει τις τροχιές. Το διάστημα είναι η επόμενη terra nullius. Και ίσως η τελευταία.

Γιατί μας αφορούν όλα αυτά

Τα μέρη της Γης που δεν ανήκουν σε κανένα κράτος δεν είναι απλώς γεωγραφικές περιέργειες. Είναι καθρέφτες της ανθρώπινης φύσης. Εκεί όπου τελειώνει η κυριαρχία, αρχίζουν τα μεγάλα ερωτήματα: ποιος αποφασίζει, ποιος ελέγχει, ποιος ωφελείται.

Σε έναν κόσμο που οδεύει προς μεγαλύτερη ένταση και μικρότερα περιθώρια, αυτά τα «κενά» γίνονται όλο και πιο πολύτιμα — και άρα πιο επικίνδυνα. Γιατί η Ιστορία μας έχει δείξει ότι τίποτα δεν μένει για πολύ καιρό χωρίς ιδιοκτήτη.

Το ερώτημα δεν είναι αν αυτά τα μέρη θα διεκδικηθούν.
Το ερώτημα είναι πότε και με ποιο κόστος.