«Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν: Γιατί η πιο πολυσυζητημένη ταινία της χρονιάς δεν θέλει να είναι πιστή στον Όμηρο

Όταν ένας σκηνοθέτης δεν διασκευάζει απλώς ένα έργο, αλλά συνομιλεί με την ιστορία

Κάθε φορά που ένας δημιουργός αποφασίζει να μεταφέρει στη μεγάλη οθόνη ένα έργο όπως η Οδύσσεια, γνωρίζει ότι αναλαμβάνει ένα σχεδόν ακατόρθωτο εγχείρημα. Δεν πρόκειται για ένα ακόμη λογοτεχνικό βιβλίο ούτε για ένα μυθιστόρημα που μπορεί να αποδοθεί με σχετική ελευθερία. Πρόκειται για ένα από τα θεμέλια του δυτικού πολιτισμού, για μια αφήγηση που εξακολουθεί να επηρεάζει τη λογοτεχνία, τον κινηματογράφο, τη φιλοσοφία και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την έννοια του ήρωα.

Ο Κρίστοφερ Νόλαν, ωστόσο, δεν δείχνει να ενδιαφέρεται ιδιαίτερα για τη δημιουργία μιας «πιστής» μεταφοράς. Επιλέγει συνειδητά να απομακρυνθεί από αρκετά στοιχεία του ομηρικού έπους, όχι από ασέβεια απέναντι στο πρωτότυπο, αλλά γιατί πιστεύει ότι ένα έργο τριών χιλιάδων ετών δεν μπορεί να απευθυνθεί στο σημερινό κοινό αν δεν αποκτήσει νέα ερμηνεία.

Στην πραγματικότητα, αυτή η επιλογή ίσως είναι πιο κοντά στο πνεύμα του ίδιου του Ομήρου απ’ όσο φαίνεται. Άλλωστε, η Οδύσσεια δεν γεννήθηκε ως ένα στατικό κείμενο. Για αιώνες μεταδιδόταν προφορικά, άλλαζε μέσα από διαφορετικούς αφηγητές και προσαρμοζόταν συνεχώς στο κοινό που την άκουγε. Με άλλα λόγια, η ίδια η ιστορία είχε μάθει να εξελίσσεται πολύ πριν αποκτήσει τη μορφή που γνωρίζουμε σήμερα.

Ο Οδυσσέας του Ομήρου δεν ήταν ποτέ ο «τέλειος» ήρωας

Ίσως η μεγαλύτερη παρανόηση γύρω από την Οδύσσεια είναι ότι παρουσιάζει έναν υποδειγματικό ήρωα. Στην πραγματικότητα, ο Όμηρος δημιουργεί έναν από τους πιο σύνθετους χαρακτήρες της παγκόσμιας λογοτεχνίας.

Ο Οδυσσέας δεν ξεχωρίζει επειδή είναι ο δυνατότερος ούτε επειδή διαθέτει ανώτερη ηθική από τους υπόλοιπους. Η δύναμή του βρίσκεται στην ικανότητά του να προσαρμόζεται. Είναι ένας άνθρωπος που αλλάζει διαρκώς πρόσωπα, λέει ψέματα όταν χρειάζεται, μεταμφιέζεται, χειραγωγεί τους αντιπάλους του και χρησιμοποιεί περισσότερο το μυαλό παρά τη σωματική δύναμη.

Αυτή η ευφυΐα είναι που τον καθιστά μοναδικό. Ο Όμηρος δεν προσπαθεί να δημιουργήσει έναν άγιο, αλλά έναν άνθρωπο που επιβιώνει μέσα σε έναν χαοτικό κόσμο επειδή ξέρει να μεταμορφώνεται. Γι’ αυτό και αρκετοί μελετητές χαρακτηρίζουν τον Οδυσσέα ως τον πρώτο πραγματικά «σύγχρονο» λογοτεχνικό ήρωα. Δεν είναι απόλυτα καλός ούτε απόλυτα κακός. Είναι αντιφατικός, ευφυής, ευάλωτος και βαθιά ανθρώπινος.

Αυτή ακριβώς η πολυπλοκότητα είναι που κάνει την Οδύσσεια να παραμένει επίκαιρη ακόμη και σήμερα.

Ο Nolan αλλάζει το επίκεντρο της ιστορίας

Αν ο Όμηρος εστιάζει στον άνθρωπο που καταφέρνει να επιβιώνει χάρη στην εξυπνάδα του, ο Κρίστοφερ Νόλανφαίνεται να ενδιαφέρεται περισσότερο για όσα συμβαίνουν μέσα του όταν τελειώνει η μάχη.

Οι πρώτες πληροφορίες δείχνουν ότι ο κινηματογραφικός Οδυσσέας, τον οποίο υποδύεται ο Ματ Ντέιμον, είναι ένας άνθρωπος που επιστρέφει από τον πόλεμο βαθιά πληγωμένος. Δεν κουβαλά μόνο τη νοσταλγία για την Ιθάκη, αλλά και το βάρος των αποφάσεων που πήρε, των ανθρώπων που χάθηκαν και της βίας που έζησε.

Η αλλαγή αυτή δεν είναι καθόλου τυχαία. Αντανακλά τον τρόπο με τον οποίο η σύγχρονη αφήγηση αντιμετωπίζει πλέον τους ήρωες. Ο κινηματογράφος των τελευταίων ετών ενδιαφέρεται πολύ περισσότερο για το ψυχολογικό κόστος της νίκης παρά για τη νίκη την ίδια. Οι μεγάλοι πρωταγωνιστές δεν παρουσιάζονται ως αλάνθαστοι, αλλά ως άνθρωποι που προσπαθούν να διαχειριστούν τις συνέπειες των επιλογών τους.

Έτσι, ο Οδυσσέας του Νόλαν μοιάζει λιγότερο με τον θρυλικό βασιλιά της Ιθάκης και περισσότερο με έναν βετεράνο που επιστρέφει σε έναν κόσμο ο οποίος δεν είναι πια ίδιος.

Από την εξυπνάδα στην ενοχή

Αυτό είναι ίσως το πιο ουσιαστικό σημείο διαφοροποίησης της ταινίας. Στον Όμηρο, η πανουργία του Οδυσσέα αποτελεί σχεδόν αρετή. Οι εξαπατήσεις του δεν παρουσιάζονται ως ηθικό πρόβλημα, αλλά ως στοιχείο της ευφυΐας του. Είναι ο άνθρωπος που κερδίζει επειδή σκέφτεται διαφορετικά.

Στη νέα κινηματογραφική εκδοχή, όμως, η έμφαση μετατοπίζεται. Ο Νόλαν φαίνεται να ενδιαφέρεται λιγότερο για τον επιδέξιο στρατηγό και περισσότερο για τον άνθρωπο που καλείται να ζήσει με τις επιλογές του. Ο ήρωας δεν καθορίζεται πλέον μόνο από τις πράξεις του, αλλά και από τις εσωτερικές του συγκρούσεις, τις τύψεις και τις ενοχές που τον συνοδεύουν.

Πρόκειται για μια προσέγγιση που ταιριάζει απόλυτα στη σημερινή εποχή. Οι κοινωνίες του 21ου αιώνα δεν γοητεύονται πλέον από αλάνθαστους ηγέτες. Αναζητούν χαρακτήρες που αποδέχονται τις αδυναμίες τους και παλεύουν με τα λάθη τους. Ο Nolan φαίνεται να κατανοεί ότι αυτός ο πιο ανθρώπινος Οδυσσέας ίσως είναι τελικά πιο κοντά στον σύγχρονο θεατή.

Η μαγεία περνά σε δεύτερο πλάνο και ο άνθρωπος έρχεται στο προσκήνιο

Η Οδύσσεια είναι γεμάτη θεούς, τέρατα, μάγισσες και υπερφυσικά γεγονότα. Οι παρεμβάσεις της Αθηνάς, οι μεταμορφώσεις, οι Σειρήνες, ο Κύκλωπας και η Κίρκη συνθέτουν έναν κόσμο όπου το ανθρώπινο και το θεϊκό συνυπάρχουν αδιάκοπα.

Στην κινηματογραφική προσέγγιση τουΝόλαν, όμως, αρκετά από αυτά τα στοιχεία φαίνεται να περιορίζονται ή να αποκτούν περισσότερο συμβολικό χαρακτήρα. Η μαγεία δεν εξαφανίζεται, αλλά παύει να αποτελεί τον βασικό κινητήριο μοχλό της αφήγησης. Το ενδιαφέρον μεταφέρεται στον ίδιο τον άνθρωπο και στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζει τις δοκιμασίες του.

Η επιλογή αυτή δεν μειώνει τον μύθο· αντίθετα, τον κάνει πιο άμεσο. Όσο λιγότερο εξαρτώνται οι ήρωες από τις παρεμβάσεις των θεών, τόσο μεγαλύτερη σημασία αποκτούν οι προσωπικές τους αποφάσεις. Η ευθύνη μεταφέρεται από το υπερφυσικό στον άνθρωπο, μια μετατόπιση που αντανακλά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε σήμερα την έννοια της μοίρας.

Μια αρχαία ιστορία που μιλά για τα σύγχρονα αδιέξοδα

Ένα ακόμη στοιχείο που κάνει τη νέα «Οδύσσεια» να ξεχωρίζει είναι ότι χρησιμοποιεί τον αρχαίο μύθο για να σχολιάσει ζητήματα που απασχολούν έντονα τον σύγχρονο κόσμο. Η εμπειρία του πολέμου, η βίαιη μετακίνηση πληθυσμών, η έννοια της πατρίδας, η ανάγκη για επιστροφή, ακόμη και η δυσκολία της επανένταξης σε μια κοινωνία που έχει αλλάξει, αποκτούν νέο νόημα μέσα από την ιστορία του Οδυσσέα.

Η Ιθάκη παύει να είναι απλώς ένας γεωγραφικός προορισμός. Γίνεται σύμβολο της αναζήτησης μιας χαμένης κανονικότητας, μιας ζωής που ίσως να μην υπάρχει πια. Είναι ένα θέμα που αγγίζει εκατομμύρια ανθρώπους σε μια εποχή όπου οι πόλεμοι, οι προσφυγικές κρίσεις και οι κοινωνικές ανακατατάξεις έχουν αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την έννοια του «σπιτιού».

Οι μεγάλοι μύθοι επιβιώνουν επειδή αλλάζουν

Ίσως αυτή να είναι και η σημαντικότερη διαπίστωση. Τα κλασικά έργα δεν παραμένουν ζωντανά επειδή αναπαράγονται αυτούσια. Παραμένουν ζωντανά επειδή κάθε εποχή τα ξαναδιαβάζει μέσα από τις δικές της αγωνίες.

Ο Σαίξπηρ, οι αρχαίες τραγωδίες, ο Δον Κιχώτης ή η ίδια η Οδύσσεια δεν έφτασαν μέχρι σήμερα επειδή αντιμετωπίστηκαν ως μουσειακά εκθέματα. Επιβίωσαν επειδή κάθε γενιά ένιωσε την ανάγκη να συνομιλήσει μαζί τους, να τα αμφισβητήσει, να τα επανερμηνεύσει και να τα προσαρμόσει στη δική της πραγματικότητα.

Ο Κρίστοφερ Νόλαν δεν προσπαθεί να αντικαταστήσει τον Όμηρο ούτε να διορθώσει το έργο του. Επιχειρεί να αποδείξει ότι ακόμη και σήμερα, τρεις χιλιάδες χρόνια μετά, ο μύθος του ανθρώπου που παλεύει να επιστρέψει στην πατρίδα του εξακολουθεί να έχει τη δύναμη να συγκινεί, να προβληματίζει και να ανοίγει νέες συζητήσεις.

Ίσως αυτή να είναι και η μεγαλύτερη επιτυχία της νέας Οδύσσειας πριν ακόμη κυκλοφορήσει στις κινηματογραφικές αίθουσες. Δεν μας καλεί να συγκρίνουμε την ταινία με το αρχαίο κείμενο σαν να πρόκειται για μια σχολική άσκηση πιστότητας. Μας καλεί να αναρωτηθούμε πώς ένας μύθος τριών χιλιάδων ετών μπορεί να συνεχίζει να καθρεφτίζει τις ανησυχίες, τις αντιφάσεις και τα διλήμματα του σύγχρονου ανθρώπου. Και ίσως αυτό να είναι, τελικά, το μεγαλύτερο επίτευγμα κάθε πραγματικά μεγάλης ιστορίας: να μην μένει ποτέ ίδια, χωρίς ποτέ να χάνει την ουσία της.