Φάκελος απιστία: Ερωτήσεις και απαντήσεις για την ψυχολογία πίσω από την πράξη
Γιατί απατά ένας άνδρας; Τι αναζητά έξω από τη σχέση του και τι συμβαίνει μέσα του όταν ανακαλύπτει ότι η γυναίκα που εμπιστεύτηκε έχει επιλέξει κάποιον άλλον; Μια ψυχολογική προσέγγιση σε ένα θέμα που εξακολουθεί να περιβάλλεται από στερεότυπα, σιωπές, εγωισμό και πολλές αντιφάσεις.
Περιεχόμενα
Υπάρχουν ορισμένες λέξεις που αρκούν για να αλλάξουν τη θερμοκρασία ενός δωματίου. Η «απιστία» είναι αναμφίβολα μία από αυτές. Δεν χρειάζεται καν να ειπωθεί ολόκληρη. Μπορεί να αποκαλυφθεί μέσα από ένα μήνυμα που εμφανίζεται στην οθόνη, μια ανεξήγητη απουσία, μια αλλαγή στη συμπεριφορά, ένα βλέμμα που αποφεύγει το δικό σου. Και ξαφνικά, εκεί που θεωρούσες ότι γνωρίζεις τη γυναίκα ή τον άντρα δίπλα σου, τη σχέση σου και, κυρίως, τον εαυτό σου, ανακαλύπτεις πως υπάρχουν ολόκληρες εκδοχές της πραγματικότητας που αγνοούσες.
Η απιστία δεν είναι απλώς μια σεξουαλική πράξη έξω από τα όρια μιας σχέσης. Είναι μια σύνθετη ψυχολογική και συναισθηματική εμπειρία, που αγγίζει την εμπιστοσύνη, την αυτοεκτίμηση, την επιθυμία, την ανασφάλεια, την ανάγκη επιβεβαίωσης και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη δέσμευση.
Όταν μιλάμε για την απιστία από την ανδρική σκοπιά, αναδύεται σχεδόν αυτόματα ένα κοινωνικό στερεότυπο: ο άνδρας είναι εκείνος που απατά, η γυναίκα εκείνη που ανακαλύπτει, υποψιάζεται ή υπομένει. Μια εικόνα βαθιά ριζωμένη στην κοινωνική μας κουλτούρα, που άλλοτε στηρίζεται σε πραγματικές συμπεριφορές και άλλοτε αναπαράγεται από αντιλήψεις μιας άλλης εποχής.
Η αλήθεια, βέβαια, είναι λιγότερο βολική και περισσότερο σύνθετη. Η απιστία δεν έχει φύλο. Έχει κίνητρα, προσωπικές ιστορίες, συναισθηματικά ελλείμματα, επιλογές και συνέπειες. Ωστόσο, ο άνδρας εξακολουθεί να βρίσκεται συχνά στο επίκεντρο αυτής της συζήτησης, είτε ως πρωταγωνιστής είτε ως εκείνος που δυσκολεύεται να παραδεχτεί ότι πληγώθηκε. Άλλοτε κάθεσαι απέναντί της ως εκείνος που την προκαλεί και άλλοτε ως εκείνος που καλείται να διαχειριστεί τις συνέπειές της. Και στις δύο περιπτώσεις, έρχεσαι αντιμέτωπος με κάτι βαθύτερο από την ίδια την πράξη: την εικόνα που έχεις για τον εαυτό σου.
Γιατί θεωρούμε ότι ο άνδρας είναι συνήθως αυτός που απατά;
Ας ξεκινήσουμε από ένα μικρό κοινωνικό παράδοξο. Όταν ακούμε τη λέξη «απιστία», η πρώτη εικόνα που έρχεται συχνά στον νου είναι εκείνη ενός άνδρα που διατηρεί μια παράλληλη ερωτική ιστορία, ενώ η σύντροφός του παραμένει στο σκοτάδι. Δεν είναι τυχαίο. Για δεκαετίες, η ανδρική απιστία αντιμετωπιζόταν με μια ιδιότυπη κοινωνική ανοχή, ενώ η γυναικεία συχνά καταδικαζόταν πολύ αυστηρότερα. Ο άνδρας που είχε πολλές ερωτικές εμπειρίες μπορούσε να θεωρηθεί γοητευτικός, κατακτητικός, ακόμη και επιτυχημένος. Η γυναίκα που έκανε το ίδιο κινδύνευε να στιγματιστεί. Με άλλα λόγια, η ίδια συμπεριφορά αξιολογούνταν με διαφορετικά μέτρα και σταθμά, ανάλογα με το φύλο.
Αυτή η αντίληψη δεν εξαφανίστηκε, απλώς φόρεσε πιο σύγχρονα ρούχα. Εξακολουθεί να υπάρχει η ιδέα ότι ο άνδρας έχει εντονότερη σεξουαλική ορμή, ότι η επιθυμία του είναι δυσκολότερο να περιοριστεί, ότι η απιστία μπορεί να είναι ένα, σχεδόν, αναμενόμενο συνεπακόλουθο της ανδρικής φύσης. Μια αντίληψη που, εκτός από ανακριβής ως γενίκευση, είναι και ιδιαίτερα βολική. Γιατί όταν μια συμπεριφορά παρουσιάζεται ως φυσικό ένστικτο, η προσωπική ευθύνη μοιάζει ξαφνικά διαπραγματεύσιμη. Το «έτσι είναι οι άνδρες» γίνεται ένα εξαιρετικά εύχρηστο άλλοθι.
Στην πραγματικότητα, δεν υπάρχει κάποιος βιολογικός νόμος που να καθιστά την απιστία αναπόφευκτη για τον άνδρα. Υπάρχουν ατομικές διαφορές, προσωπικότητα, αξίες, συναισθηματική ωριμότητα, κοινωνικά πρότυπα και οι ιδιαίτερες συνθήκες κάθε σχέσης. Ασφαλώς, σε αρκετές έρευνες καταγράφονται διαφορές στα ποσοστά απιστίας μεταξύ ανδρών και γυναικών, οι οποίες όμως μεταβάλλονται ανάλογα με την ηλικία, τη γενιά, την κοινωνία και τον τρόπο συλλογής των δεδομένων.
Το ουσιαστικό ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν ο άνδρας είναι εκ φύσεως άπιστος. Είναι γιατί σε ορισμένες περιπτώσεις επιλέγει να γίνει.
Όταν είσαι εσύ αυτός που απατά
Ένας άνδρας μπορεί να αγαπά τη σύντροφό του και ταυτόχρονα να επιθυμήσει μια άλλη γυναίκα. Μπορεί να έχει μια σταθερή σχέση, μια οικογένεια, μια ζωή που εξωτερικά μοιάζει τακτοποιημένη και παρ’ όλα αυτά να αναζητήσει κάτι έξω από αυτήν. Αυτή η αντίφαση δεν είναι σπάνια. Είναι, όμως, μια αντίφαση που απαιτεί κατανόηση, όχι αυτόματη αθώωση.
Η πρώτη αντίδραση είναι συνήθως η δικαιολογία. «Δεν σημαίνει τίποτα». «Ήταν απλώς μια στιγμή». «Η σχέση μου έχει αλλάξει». «Δεν παίρνω αυτό που χρειάζομαι». «Την αγαπώ, αλλά μου έλειπε κάτι».
Αυτό το τελευταίο «αλλά» είναι ίσως η πιο πολυσύχναστη λέξη στις ιστορίες απιστίας. Χωράει μέσα του επιθυμίες, ματαιώσεις, παράπονα, θυμό, ανία, ανάγκη για επιβεβαίωση και μια αξιοσημείωτη ικανότητα του ανθρώπου να διαπραγματεύεται με τη συνείδησή του. Για αρκετούς άνδρες, η απιστία δεν ξεκινά απαραίτητα από την απουσία αγάπης. Μπορεί να ξεκινά από την ανάγκη να αισθανθούν ξανά επιθυμητοί, δυνατοί, ενδιαφέροντες, να επιβεβαιώσουν ότι εξακολουθούν «να έχουν πέραση», ότι δεν έχουν εγκλωβιστεί οριστικά στον ρόλο του συντρόφου, του πατέρα, του επαγγελματία, του ανθρώπου που έχει τακτοποιήσει τη ζωή του.
Μερικές φορές, αυτό που αναζητά ένας άνδρας σε μια άλλη γυναίκα δεν είναι τόσο η ίδια η γυναίκα, όσο η εκδοχή του εαυτού του που αναδύεται δίπλα της. Ο πιο αυθόρμητος, ο πιο τολμηρός, ο πιο ανέμελος εαυτός του. Εκείνος που δεν έχει λογαριασμούς να πληρώσει, υποχρεώσεις να διεκπεραιώσει και μια καθημερινότητα που επαναλαμβάνεται με την ακρίβεια ελβετικού ρολογιού.
Η καινούργια γνωριμία προσφέρει την αίσθηση μιας καινούργιας ζωής. Το φλερτ, η προσμονή, η μυστικότητα, η αδρεναλίνη και η επιβεβαίωση δημιουργούν ένα περιβάλλον έντονης συναισθηματικής διέγερσης.
Η ψυχολογική διάσταση αυτής της συμπεριφοράς μπορεί να είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα. Για κάποιους, η απιστία συνδέεται με την ανάγκη να επιβεβαιώσουν την αυτοαξία τους μέσα από την ερωτική κατάκτηση. Για άλλους, αποτελεί έναν τρόπο διαφυγής από την καθημερινότητα, τη συναισθηματική οικειότητα ή ακόμη και από τον φόβο της πραγματικής δέσμευσης. Υπάρχουν επίσης άνδρες που δυσκολεύονται να διαχειριστούν τη φθορά της επιθυμίας μέσα σε μια μακροχρόνια σχέση και αναζητούν αλλού την ένταση των πρώτων ημερών.
Η νέα ερωτική εμπειρία μοιάζει τότε με ένα δωμάτιο χωρίς παρελθόν. Δεν υπάρχουν εκεί συσσωρευμένα παράπονα, παλιές διαφωνίες, εκκρεμότητες ή απογοητεύσεις. Υπάρχει μόνο η προσδοκία. Και η προσδοκία, όπως γνωρίζουμε, είναι συχνά πιο συναρπαστική από την πραγματικότητα.
Υπάρχουν, βέβαια, και περιπτώσεις όπου η απιστία λειτουργεί ως έμμεση έξοδος από μια σχέση που ο άνδρας δεν έχει το θάρρος να τερματίσει. Αντί να αντιμετωπίσει τη δυσαρέσκεια, να μιλήσει για την απομάκρυνση ή να αναλάβει την ευθύνη μιας απόφασης, δημιουργεί μια παράλληλη πραγματικότητα. Έτσι αποφεύγει προσωρινά τη σύγκρουση, αλλά τελικά τη μετατρέπει σε κάτι πολύ πιο επώδυνο. Και εδώ βρίσκεται μια κρίσιμη διάκριση: το να επιθυμείς κάτι διαφορετικό είναι ανθρώπινο. Το να επιλέγεις πώς θα διαχειριστείς αυτή την επιθυμία είναι ζήτημα προσωπικής ευθύνης.
Η επιθυμία δεν αποτελεί άλλοθι. Η δυσαρέσκεια δεν νομιμοποιεί την εξαπάτηση. Και τα προβλήματα μιας σχέσης, όσο υπαρκτά και σοβαρά κι αν είναι, δεν μετατρέπονται αυτομάτως σε δικαιολογία για την παραβίαση της εμπιστοσύνης.
Η απιστία δεν αποδεικνύει υποχρεωτικά ότι ένας άνδρας δεν αγαπά τη σύντροφό του. Αποδεικνύει, όμως, ότι σε κάποια στιγμή επέλεξε μια συμπεριφορά που παραβίασε τη συμφωνία της σχέσης τους. Η αγάπη και η υπευθυνότητα δεν είναι συνώνυμα. Και η πρώτη, χωρίς τη δεύτερη, μπορεί να αποδειχθεί εξαιρετικά ανεπαρκής.
Διαβάστε επίσης
Όταν είσαι εσύ αυτός που προδίδεται
Εδώ αλλάζουν όλα. Γιατί όταν ανακαλύπτεις ότι η γυναίκα που εμπιστευόσουν έχει μια παράλληλη ιστορία, δεν χάνεις απλώς την αποκλειστικότητα της σχέσης. Χάνεις, έστω προσωρινά, τη βεβαιότητα ότι γνωρίζεις τι συμβαίνει στη ζωή σου και κάπως έτσι, ίσως και την εμπιστοσύνη στον εαυτό σου.
Ο άνδρας που βιώνει την απιστία συχνά βρίσκεται αντιμέτωπος με ένα διπλό πλήγμα: τον πόνο της προδοσίας και την αμφισβήτηση της αυτοεικόνας του.
«Δεν της ήμουν αρκετός;» «Τι είχε εκείνος που δεν έχω εγώ;» «Πώς δεν το κατάλαβα;» «Μήπως με θεωρούσε δεδομένο;» «Μήπως όλοι το ήξεραν εκτός από εμένα;»
Ερωτήματα που μπορούν να μετατρέψουν έναν άνθρωπο σε ιδιωτικό ντετέκτιβ της ίδιας του της σχέσης. Ξαφνικά, θυμάται ημερομηνίες, αναζητά αντιφάσεις, επανεξετάζει συνομιλίες και προσπαθεί να ανασυνθέσει το παρελθόν σαν να βρίσκεται μπροστά σε έναν φάκελο ανεξιχνίαστης υπόθεσης.
Κάθε καθυστερημένη απάντηση αποκτά νέο νόημα. Κάθε απουσία επανερμηνεύεται. Κάθε ανάμνηση περνά από το φίλτρο της αμφιβολίας. Το παρελθόν, που μέχρι χθες αποτελούσε ένα ασφαλές κομμάτι της κοινής τους ιστορίας, γίνεται ξαφνικά ύποπτο. Και κάπου εκεί εμφανίζεται ο ανδρικός εγωισμός. Όχι απαραίτητα ως αλαζονεία, αλλά ως πληγωμένη αξιοπρέπεια.
Για πολλούς άνδρες, η απιστία της συντρόφου τους βιώνεται και ως πλήγμα στον ανδρισμό τους. Η σύγκριση με τον τρίτο, η αίσθηση της απόρριψης, ο φόβος της γελοιοποίησης και η αγωνία για το τι μπορεί να γνωρίζουν οι άλλοι γίνονται συχνά εξίσου βασανιστικά με την ίδια την προδοσία.
Εδώ συναντάμε ένα ακόμη κοινωνικό ταμπού: ο άνδρας μπορεί να δυσκολεύεται να παραδεχτεί ότι πληγώθηκε από την απιστία μιας γυναίκας. Σαν να υπάρχει μια άγραφη απαίτηση να παραμείνει ψύχραιμος, ατάραχος, κυρίαρχος της κατάστασης. Σαν η συναισθηματική του ευαλωτότητα να απειλεί την εικόνα του δυνατού άνδρα που έχει μάθει να προβάλλει.
Επειδή, όμως, έχουμε μάθει να αντιμετωπίζουμε τον ανδρικό πόνο με λιγότερη επιείκεια, αρκετοί άνδρες δεν επιτρέπουν στον εαυτό τους να τον εκφράσουν. Θυμώνουν αντί να λυπούνται, αποσύρονται αντί να μιλήσουν, γίνονται ειρωνικοί ή επιθετικοί, προσπαθούν να δείξουν ότι δεν τους αγγίζει.
Μόνο που το συναίσθημα δεν εξαφανίζεται επειδή δεν του δίνουμε όνομα, απλώς βρίσκει άλλους τρόπους να εκδηλωθεί. Η ζήλια, η καχυποψία, η ανάγκη ελέγχου, η συναισθηματική απόσταση και η δυσκολία εμπιστοσύνης σε μια επόμενη σχέση μπορεί να είναι μερικές από τις συνέπειες μιας τέτοιας εμπειρίας.
Το σημαντικό είναι να θυμάται ο άνδρας που προδόθηκε ότι η απιστία της συντρόφου του δεν αποτελεί αξιολόγηση της δικής του αξίας. Δεν είναι διαγωνισμός στον οποίο κάποιος άλλος αποδείχθηκε καλύτερος. Είναι μια επιλογή που έκανε ένας άλλος άνθρωπος, με τα δικά του κίνητρα, τις δικές του ανάγκες και τις δικές του ευθύνες.
Δεν χρειάζεται να αναμετρηθεί με τον τρίτο. Χρειάζεται να επανασυνδεθεί με τον εαυτό του.
Γιατί ένας άνδρας μένει μετά την απιστία;
Είναι ίσως το ερώτημα που προκαλεί τη μεγαλύτερη απορία στους γύρω: «Αφού σε απάτησε, γιατί δεν έφυγες;». Η απάντηση δεν είναι τόσο απλή όσο θα ήθελε η παρέα της Παρασκευής το βράδυ. Ένας άνδρας μπορεί να παραμείνει σε μια σχέση μετά την απιστία επειδή αγαπά ακόμη τη σύντροφό του, επειδή υπάρχουν παιδιά, κοινή ζωή, βαθιά συναισθηματική σύνδεση ή επειδή πιστεύει ότι αυτό που συνέβη ήταν μια κρίση και όχι η οριστική αποτύπωση της σχέσης τους. Μπορεί επίσης να θεωρεί πως είχε σημαντικό μερίδιο ευθύνης σε αυτό που συνέβη.
Μπορεί επίσης να μένει επειδή φοβάται τη μοναξιά, την αλλαγή, την απώλεια της οικογενειακής καθημερινότητας ή την παραδοχή ότι μια σχέση στην οποία επένδυσε τόσα χρόνια δεν είναι πια αυτή που πίστευε.
Υπάρχει, όμως, και μια πιο λεπτή διάσταση: η δυσκολία να αποχωριστείς όχι μόνο έναν άνθρωπο, αλλά και το μέλλον που είχες φανταστεί μαζί του. Δεν πενθείς αποκλειστικά τη σχέση όπως ήταν, αλλά και όσα πίστευες ότι θα γίνουν.
Κανένας από αυτούς τους λόγους δεν είναι από μόνος του ντροπή. Το ζήτημα είναι να διακρίνει κανείς αν παραμένει επειδή το επιθυμεί ή επειδή δεν αντέχει την ιδέα να φύγει.
Η συγχώρεση δεν είναι αδυναμία, ούτε, όμως, και υποχρέωση. Και σίγουρα δεν σημαίνει ότι πρέπει να προσποιηθείς πως δεν συνέβη τίποτα. Αν μια σχέση πρόκειται να συνεχιστεί, χρειάζεται ειλικρίνεια, ανάληψη ευθύνης, διάθεση για ουσιαστική επικοινωνία και χρόνος. Η εμπιστοσύνη δεν αποκαθίσταται με μια συγγνώμη, όπως δεν χτίζεται ένα σπίτι με την υπόσχεση ότι κάποτε θα μπουν τα θεμέλια.
Διαβάστε επίσης
Μπορεί μια σχέση να επιβιώσει από την απιστία;
Ναι, μπορεί. Όχι όμως επειδή απλώς πέρασε ο καιρός ή επειδή αποφασίσαμε να ξεχάσουμε. Μια σχέση μπορεί να αποκτήσει ξανά σταθερότητα όταν και οι δύο σύντροφοι είναι πρόθυμοι να αντιμετωπίσουν όσα συνέβησαν. Εκείνος που απίστησε χρειάζεται να αναγνωρίσει την ευθύνη του χωρίς να μεταφέρει το βάρος στον σύντροφό του. Εκείνος που προδόθηκε χρειάζεται χώρο να εκφράσει τον θυμό, τη θλίψη και τις αμφιβολίες του, χωρίς να αισθάνεται ότι πρέπει να αναρρώσει μέσα σε ένα συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα.
Είναι σημαντικό να διερευνηθεί τι προηγήθηκε. Όχι για να δικαιολογηθεί η απιστία, αλλά για να κατανοηθεί το πλαίσιο μέσα στο οποίο συνέβη, ώστε να υπάρχει και η πιθανότητα να διορθωθεί. Υπήρχε συναισθηματική απομάκρυνση; Ανεκπλήρωτες ανάγκες; Αδυναμία επικοινωνίας; Φόβος οικειότητας; Ανάγκη επιβεβαίωσης; Ή μήπως η απιστία ήταν μια συνειδητή επιλογή που δεν συνδέεται με κάποιο ιδιαίτερο πρόβλημα της σχέσης;
Η κατανόηση των αιτιών δεν αναιρεί την ευθύνη, αντίθετα, την κάνει πιο ουσιαστική. Γιατί αν ένα ζευγάρι περιοριστεί στο να αποφασίσει απλώς αν θα μείνει μαζί ή θα χωρίσει, χωρίς να καταλάβει τι συνέβη, υπάρχει ο κίνδυνος να μεταφέρει τα ίδια άλυτα ζητήματα στην επόμενη φάση της σχέσης του.
Η ψυχοθεραπεία ζεύγους μπορεί να βοηθήσει σημαντικά, εφόσον υπάρχει πραγματική διάθεση και από τις δύο πλευρές να κατανοήσουν τη δυναμική της σχέσης και να αποφασίσουν αν θέλουν να συνεχίσουν.
Γιατί, τελικά, δεν είναι όλες οι σχέσεις φτιαγμένες για να επιβιώνουν από τα πάντα. Και δεν είναι όλες οι σχέσεις που επιβιώνουν απαραίτητα σχέσεις που αξίζει να συνεχιστούν.
Το πραγματικό στοίχημα δεν είναι να μην απατήσεις ή να μην απατηθείς
Θα ήταν βολικό να υπάρχει ένας ψυχολογικός κανόνας που να εξασφαλίζει ότι δεν θα βρεθείς ποτέ στη μία ή στην άλλη πλευρά. Όμως η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη: Αν θέλεις κάτι διαφορετικό, βρες το θάρρος να το συζητήσεις. Αν δεν είσαι πια ευτυχισμένος, μην περιμένεις να εμφανιστεί ένας τρίτος για να σου δώσει την αφορμή να φύγεις. Αν προδόθηκες, μη μετατρέψεις την πληγή σου σε μόνιμη καχυποψία απέναντι σε κάθε επόμενη γυναίκα.
Επίσης, μην μπερδεύεις την αξιοπρέπεια με την ανάγκη να αποδείξεις ότι δεν πληγώθηκες. Ένας άνδρας δεν είναι λιγότερος ή αδύναμος επειδή συγχώρεσε. Δεν είναι νικητής επειδή απάτησε χωρίς να αποκαλυφθεί, ούτε ηττημένος επειδή κάποιος άλλος βρέθηκε στη θέση που θεωρούσε αποκλειστικά δική του.
Ίσως, μάλιστα, εδώ να βρίσκεται και η μεγαλύτερη παγίδα της ανδρικής ταυτότητας: στην ανάγκη να αποδεικνύει διαρκώς ότι είναι άτρωτος. Να κατακτά, να ελέγχει, να μην εξαρτάται, να μη ζητά, να μη λυγίζει. Μόνο που οι σχέσεις δεν είναι πεδίο επίδειξης ισχύος, αλλά η συνάντηση δύο ανθρώπων, με επιθυμίες, φόβους, αδυναμίες και ανάγκες.
Η ουσιαστική ωριμότητα δεν μετριέται από το πόσο καλά κρύβεις τις αδυναμίες σου, αλλά από το πόσο ειλικρινά μπορείς να τις κοιτάξεις. Γιατί η απιστία, είτε τη διαπράττεις είτε τη βιώνεις, αποκαλύπτει κάτι περισσότερο από τα όρια μιας σχέσης, τα όρια της δικής σου συναισθηματικής ωριμότητας, της αυτογνωσίας και της προσωπικής σου ευθύνης.
Θα ήθελα, λοιπόν, να σου πω το εξής: Μην προσπαθείς να αποδείξεις ότι μπορείς να έχεις όποια γυναίκα θέλεις ή ότι δεν μπορεί να σε πληγώσει καμία. Προσπάθησε να γίνεις ο άνθρωπος που ξέρει τι θέλει, το διεκδικεί με ειλικρίνεια και δεν χρειάζεται να προδώσει ούτε τον άλλον ούτε τον εαυτό του για να το αποκτήσει.
Κάποια ημέρα ίσως καταλάβεις πως η μεγαλύτερη κατάκτηση δεν είναι να μπορείς να γοητεύεις πολλούς ανθρώπους, αλλά να μπορέσεις να σταθείς με συνέπεια απέναντι σε εκείνον που επέλεξες — και, κυρίως, απέναντι στον άνθρωπο που βλέπεις κάθε πρωί στον καθρέφτη.
