Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας (που δεν μετριέται με likes): Όταν οι influencers παριστάνουν τους ψυχοθεραπευτές
Η ψυχολόγος – ψυχοθεραπεύτρια Σμαράγδα Χρηστάκη γράφει όσα πρέπει να προσέχουμε όταν παρακολουθούμε δημιουργούς περιεχομένου γύρω από την ψυχική υγεία.
Περιεχόμενα
- Όταν η ψυχολογία γίνεται προϊόν
- Η επικίνδυνη γοητεία της εύκολης διάγνωσης
- Οι άνδρες στο στόχαστρο της διαδικτυακής αυτοβελτίωσης
- Σημάδια που πρέπει να μας προβληματίσουν
- Γιατί μας επηρεάζουν τόσο πολύ;
- Ακόμη και ένας ψυχολόγος μπορεί να κάνει κακή χρήση των social media
- Πώς μπορούμε να προστατεύσουμε τον εαυτό μας;
- Η ψυχοθεραπεία δεν χωράει σε ένα reel
Από τις συμβουλές για τις «τοξικές» σχέσεις μέχρι τις εύκολες διαγνώσεις και τις συνταγές αυτοβελτίωσης, η ψυχολογία έχει γίνει ένα από τα πιο δημοφιλή προϊόντα των social media. Πόσο ασφαλές είναι, όμως, να εμπιστευόμαστε την ψυχική μας υγεία σε κάποιον που γνωρίζουμε μέσα από μια οθόνη;
Ανοίγεις το Instagram ή το TikTok και μέσα σε λίγα λεπτά έχεις μάθει ότι η πρώην σου ήταν ναρκισσίστρια, ότι ο φίλος σου είναι τοξικός, ότι έχεις τραύματα από την παιδική σου ηλικία και ότι, αν ακολουθήσεις πέντε απλά βήματα, θα αποκτήσεις αυτοπεποίθηση, θα βάλεις όρια και θα αλλάξεις τη ζωή σου. Και όλα αυτά δωρεάν! Ή τουλάχιστον μέχρι να εμφανιστεί το link για το επόμενο σεμινάριο αυτογνωσίας.
Η ψυχική υγεία έχει αποκτήσει πρωταγωνιστικό ρόλο στα social media κι αυτό, από μόνο του, είναι μια θετική εξέλιξη. Έννοιες που κάποτε συζητούνταν μόνο μέσα σε ένα θεραπευτικό γραφείο έχουν περάσει στην καθημερινότητά μας. Οι άνθρωποι μιλούν περισσότερο για το άγχος, την κατάθλιψη, τις δυσκολίες στις σχέσεις και την ανάγκη να ζητήσουν βοήθεια.
Υπάρχει, όμως, μια σημαντική διαφορά ανάμεσα στην ενημέρωση για την ψυχική υγεία και στην άσκηση ψυχολογικής επιρροής χωρίς την απαραίτητη επιστημονική γνώση και ευθύνη.
Και αυτή η διαφορά συχνά χάνεται κάπου ανάμεσα στα likes, στους followers και στους αλγόριθμους.
Όταν η ψυχολογία γίνεται προϊόν
Στα social media η πολυπλοκότητα δεν πουλάει ιδιαίτερα. Οι απόλυτες απαντήσεις, αντίθετα, έχουν μεγαλύτερες πιθανότητες να τραβήξουν την προσοχή.
«Αν κάνει αυτά τα τρία πράγματα, είναι ναρκισσιστής».
«Αν δεν σου απαντάει αμέσως, σε χειραγωγεί».
«Οι δυνατοί άνδρες δεν κυνηγούν κανέναν».
«Κόψε από τη ζωή σου όποιον σου προκαλεί αρνητικά συναισθήματα».
Τέτοιου είδους δηλώσεις δημιουργούν την ψευδαίσθηση ότι η ανθρώπινη συμπεριφορά μπορεί να ερμηνευτεί μέσα σε τριάντα δευτερόλεπτα. Στην πραγματικότητα, όμως, ένας άνθρωπος που δυσκολεύεται να εκφράσει τα συναισθήματά του δεν είναι απαραίτητα συναισθηματικά μη διαθέσιμος. Κάποιος που συμπεριφέρεται εγωκεντρικά δεν πάσχει υποχρεωτικά από ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας. Και μια σχέση που περνάει κρίση δεν είναι αυτομάτως τοξική.
Όταν χρησιμοποιούμε ψυχιατρικούς και ψυχολογικούς όρους χωρίς το απαραίτητο πλαίσιο, κινδυνεύουμε να μετατρέψουμε την επιστημονική γνώση σε ετικέτες. Και οι ετικέτες, όσο ανακουφιστικές κι αν φαίνονται αρχικά, σπάνια βοηθούν να κατανοήσουμε πραγματικά τον εαυτό μας ή τους άλλους.
Διαβάστε επίσης
Η επικίνδυνη γοητεία της εύκολης διάγνωσης
Ένα από τα πιο ανησυχητικά φαινόμενα είναι η τάση ορισμένων δημιουργών περιεχομένου να παρουσιάζουν συμπεριφορές ως αποδείξεις συγκεκριμένων ψυχικών διαταραχών. Ο θεατής αναγνωρίζει δύο ή τρία χαρακτηριστικά στον εαυτό του ή στον σύντροφό του και καταλήγει σε ένα συμπέρασμα που μοιάζει με διάγνωση. Αυτό μπορεί να δημιουργήσει περιττό άγχος, να ενισχύσει την καχυποψία μέσα στις σχέσεις ή να οδηγήσει σε λανθασμένες ερμηνείες.
Η κλινική αξιολόγηση δεν βασίζεται σε ένα μεμονωμένο χαρακτηριστικό ούτε σε μια λίστα συμπεριφορών. Απαιτεί επιστημονική κατάρτιση, διερεύνηση του ιστορικού, κατανόηση του πλαισίου και αξιολόγηση πολλών παραμέτρων.
Ένα βίντεο μπορεί να αποτελέσει αφορμή για προβληματισμό, δεν μπορεί, όμως, να αντικαταστήσει την εξατομικευμένη αξιολόγηση ενός ειδικού.
Θα σας πω, για παράδειγμα, πως στο πρώτο έτος της Ψυχολογίας, στην «Εισαγωγή στην Ψυχοπαθολογία» ένα ολόκληρο αμφιθέατρο 120 ατόμων (φοιτητές, ανειδίκευτοι και χωρίς εμπειρία), πίστευε πως πάσχει από κάποια ψυχική νόσο, διαβάζοντας τα κριτήρια διαταραχών σε φυλλάδια που μόλις μας είχαν δοθεί!
Οι άνδρες στο στόχαστρο της διαδικτυακής αυτοβελτίωσης
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο τρόπος με τον οποίο ορισμένοι influencers απευθύνονται στο ανδρικό κοινό. Τα τελευταία χρόνια, η ψυχική υγεία των ανδρών συχνά συνδέεται στα social media με έννοιες όπως η κυριαρχία, η επιτυχία, η πειθαρχία, η συναισθηματική αποστασιοποίηση και η ανάγκη διαρκούς αυτοελέγχου. Ο άνδρας καλείται να είναι δυνατός, ανεξάρτητος, παραγωγικός, ατρόμητος και κυρίως να μην επιτρέπει σε κανέναν να τον επηρεάζει συναισθηματικά.
Πίσω από ένα φαινομενικά ενδυναμωτικό μήνυμα μπορεί, ωστόσο, να κρύβεται μια παλιά και δυσλειτουργική αντίληψη: ότι η ευαλωτότητα είναι αδυναμία. Όμως, η ψυχική ανθεκτικότητα δεν σημαίνει απουσία συναισθημάτων. Ένας άνδρας που αναγνωρίζει τον φόβο, τη θλίψη, την απόρριψη ή την ανασφάλειά του δεν είναι λιγότερο δυνατός. Αντίθετα, η δυνατότητα να κατανοεί και να διαχειρίζεται τα συναισθήματά του αποτελεί ουσιαστικό στοιχείο ψυχικής ωριμότητας.
Η πραγματική αυτοπεποίθηση δεν χτίζεται μέσα από την ανάγκη να κυριαρχούμε στους άλλους, αλλά μέσα από μια πιο σταθερή και ρεαλιστική σχέση με τον εαυτό μας. Και σίγουρα δεν απαιτεί να αντιμετωπίζουμε κάθε ερωτική σχέση σαν παιχνίδι εξουσίας.
Σημάδια που πρέπει να μας προβληματίσουν
Δεν είναι όλοι οι δημιουργοί περιεχομένου γύρω από την ψυχική υγεία αναξιόπιστοι. Υπάρχουν επιστήμονες που αξιοποιούν τα social media με υπευθυνότητα, προσφέροντας ουσιαστική ενημέρωση και συμβάλλοντας στην αποστιγματοποίηση της ψυχοθεραπείας.
Υπάρχουν, ωστόσο, ορισμένα σημάδια που αξίζει να προσέχουμε.
1. Υπόσχονται γρήγορες και οριστικές λύσεις.
Η ψυχική αλλαγή είναι μια σύνθετη και συχνά απαιτητική διαδικασία. Όποιος υπόσχεται ότι θα ξεπεράσουμε τα τραύματά μας, θα θεραπεύσουμε το άγχος μας ή θα μεταμορφώσουμε την προσωπικότητά μας μέσα σε λίγες ημέρες, δημιουργεί μη ρεαλιστικές προσδοκίες.
2. Χρησιμοποιούν συνεχώς απόλυτες εκφράσεις.
«Πάντα», «ποτέ», «όλοι οι άνδρες», «όλες οι γυναίκες». Η επιστημονική προσέγγιση αναγνωρίζει τις ατομικές διαφορές και αποφεύγει τις γενικεύσεις που παρουσιάζουν την ανθρώπινη συμπεριφορά ως προβλέψιμο μηχανισμό.
3. Παρουσιάζουν τον εαυτό τους ως τη μοναδική πηγή αλήθειας.
Ένας αξιόπιστος επαγγελματίας αναγνωρίζει τα όρια της γνώσης του, δεν αποθαρρύνει τη διαφορετική επιστημονική άποψη και δεν καλλιεργεί σχέση εξάρτησης με το κοινό του.
4. Δεν είναι σαφής η εκπαίδευση και η επαγγελματική τους ιδιότητα.
Ο τίτλος «mental health expert», «life coach» ή «σύμβουλος αυτογνωσίας» δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με την ιδιότητα του ψυχολόγου ή του ψυχιάτρου. Είναι σημαντικό να γνωρίζουμε ποιος μιλά, τι έχει σπουδάσει, ποια επαγγελματικά προσόντα διαθέτει και αν έχει την κατάλληλη εκπαίδευση για τις υπηρεσίες που προσφέρει.
5. Μετατρέπουν κάθε δυσκολία σε εμπορική ευκαιρία.
Εξυπακούεται πως ένας επαγγελματίας πρέπει να αμείβεται για τη δουλειά του. Όμως χωρίς να χρησιμοποιεί τον φόβο, την ανασφάλεια ή την ψυχική ευαλωτότητα του κοινού για να δημιουργήσει την αίσθηση ότι η λύση βρίσκεται αποκλειστικά στο δικό του πρόγραμμα, σεμινάριο ή προϊόν.
Διαβάστε επίσης
Γιατί μας επηρεάζουν τόσο πολύ;
Οι influencers δεν αποκτούν επιρροή μόνο επειδή μιλούν με αυτοπεποίθηση. Συχνά δημιουργούν ένα αίσθημα οικειότητας. Τους βλέπουμε καθημερινά, ακούμε προσωπικές ιστορίες, αναγνωρίζουμε δικές μας εμπειρίες στα λεγόμενά τους και σταδιακά μπορεί να νιώθουμε ότι τους γνωρίζουμε.
Αυτή η μονόπλευρη αίσθηση σύνδεσης μπορεί να ενισχύσει την εμπιστοσύνη μας, ακόμη κι όταν δεν γνωρίζουμε πραγματικά την επιστημονική τους επάρκεια. Παράλληλα, όταν περνάμε μια δύσκολη περίοδο, οι απλές εξηγήσεις γίνονται ιδιαίτερα ελκυστικές. Ένας χωρισμός, μια επαγγελματική αποτυχία ή μια περίοδος έντονου άγχους μπορεί να μας κάνει να αναζητούμε άμεσες απαντήσεις.
Το να μας πει κάποιος ότι για όλα ευθύνεται ένας «τοξικός» άνθρωπος ή ότι αρκεί να αλλάξουμε τον τρόπο σκέψης μας για να εξαφανιστούν τα προβλήματα μπορεί να προσφέρει προσωρινή ανακούφιση. Δεν σημαίνει, όμως, ότι μας βοηθά να κατανοήσουμε τι πραγματικά συμβαίνει.
Ακόμη και ένας ψυχολόγος μπορεί να κάνει κακή χρήση των social media
Είναι σημαντικό να τονίσουμε ότι η κατοχή ενός επιστημονικού τίτλου δεν εξασφαλίζει αυτομάτως την ποιότητα κάθε δημοσίευσης. Ένας επαγγελματίας ψυχικής υγείας οφείλει να διατηρεί την επιστημονική και δεοντολογική του ευθύνη και στον ψηφιακό χώρο.
Αυτό σημαίνει ότι δεν διαγιγνώσκει άγνωστους ανθρώπους μέσα από βίντεο, δεν παρουσιάζει προσωπικές απόψεις ως καθολικές επιστημονικές αλήθειες, δεν εκθέτει θεραπευόμενους και δεν εκμεταλλεύεται τη συναισθηματική ευαλωτότητα των ανθρώπων που τον παρακολουθούν.
Η επιστημονική ιδιότητα δεν πρέπει να λειτουργεί ως εργαλείο επιβολής κύρους, αλλά ως δέσμευση απέναντι στην ακρίβεια, στη δεοντολογία και στον σεβασμό του ανθρώπου.
Πώς μπορούμε να προστατεύσουμε τον εαυτό μας;
Το ζητούμενο δεν είναι να σταματήσουμε να παρακολουθούμε περιεχόμενο ψυχικής υγείας, αλλά να αναπτύξουμε μια πιο κριτική στάση απέναντί του.
Να αναρωτιόμαστε ποιος μιλά και με ποια επιστημονική ιδιότητα. Να προσέχουμε αν παρουσιάζει τεκμηριωμένες πληροφορίες ή προσωπικές πεποιθήσεις. Να είμαστε επιφυλακτικοί απέναντι σε διαγνώσεις που βασίζονται σε λίγα δευτερόλεπτα περιεχομένου.
Κυρίως, να παρατηρούμε πώς αισθανόμαστε μετά την παρακολούθηση. Μας βοηθά αυτό το περιεχόμενο να κατανοήσουμε καλύτερα τον εαυτό μας; Μας ενθαρρύνει να σκεφτούμε πιο ουσιαστικά; Ή μας κάνει να φοβόμαστε διαρκώς ότι κάτι δεν πάει καλά με εμάς και τους ανθρώπους γύρω μας;
Ένα χρήσιμο ψυχοεκπαιδευτικό μήνυμα μπορεί να μας προβληματίσει, ακόμη και να μας δυσκολέψει προσωρινά. Δεν χρειάζεται να είναι πάντοτε ευχάριστο. Οφείλει, όμως, να σέβεται την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης εμπειρίας και να μην εκμεταλλεύεται την ανασφάλειά μας.
Η ψυχοθεραπεία δεν χωράει σε ένα reel
Η ψυχοθεραπεία δεν είναι μια σειρά από έξυπνες ατάκες, ούτε μια συλλογή τεχνικών για να αποκτήσουμε τον απόλυτο έλεγχο της ζωής μας. Είναι μια διαδικασία κατανόησης, επεξεργασίας και αλλαγής, που βασίζεται στην επιστημονική γνώση, στη θεραπευτική σχέση και στις ιδιαίτερες ανάγκες κάθε ανθρώπου.
Δεν προσφέρει πάντοτε εύκολες απαντήσεις. Συχνά μας καλεί να θέσουμε πιο ουσιαστικά ερωτήματα. Και ίσως αυτό να είναι το στοιχείο που τη διαφοροποιεί περισσότερο από τη διαδικτυακή κουλτούρα της γρήγορης αυτοβελτίωσης.
Γιατί η ψυχική υγεία δεν είναι διαγωνισμός δημοφιλίας κι ο άνθρωπος που συγκεντρώνει τα περισσότερα likes δεν είναι απαραίτητα εκείνος που μπορεί να μας βοηθήσει περισσότερο. Σε μια εποχή όπου όλοι έχουν κάτι να πουν για την ψυχολογία, η πραγματική πρόκληση δεν είναι να βρούμε ακόμη μία συμβουλή, αλλά να μάθουμε να ξεχωρίζουμε τη γνώση από την εντύπωση, την υποστήριξη από τη χειραγώγηση και την ουσιαστική φροντίδα από το καλοστημένο προσωπικό branding.
