Όταν η δουλειά γίνεται βάρος: Το εργασιακό άγχος, η σιωπηλή εξουθένωση και το τίμημα του «πρέπει να αντέχω»
Γιατί όλο και περισσότεροι εργαζόμενοι φτάνουν στα ψυχικά τους όρια και γιατί, ειδικά για τους άνδρες, η παραδοχή της εξάντλησης παραμένει δύσκολη.
Περιεχόμενα
- Όταν το άγχος παύει να είναι προσωρινό
- Ο άνδρας που «δεν επιτρέπεται» να λυγίσει
- Burnout: Όταν η εξάντληση δεν περνά με ένα Σαββατοκύριακο
- Το δικαίωμα στην αποσύνδεση είναι και ψυχολογική ανάγκη
- Η ψυχική υγεία στην εργασία δεν είναι αποκλειστικά ατομική ευθύνη
- Πότε χρειάζεται να σταματήσουμε και να ακούσουμε τον εαυτό μας;
- Δεν είμαστε μόνο η δουλειά μας
Υπάρχει μια φράση που ακούγεται συχνά στην καθημερινότητα πολλών εργαζομένων: «Δεν πειράζει, θα αντέξω» και θεωρείται αυτονόητο.
Θα αντέξω λίγες ώρες παραπάνω. Θα αντέξω την πίεση, τις απαιτήσεις, την ανασφάλεια, την έλλειψη αναγνώρισης. Θα αντέξω ακόμη και όταν το σώμα μου αρχίζει να διαμαρτύρεται, όταν ο ύπνος μου διαταράσσεται, όταν η διάθεσή μου αλλάζει και όταν οι προσωπικές μου σχέσεις επηρεάζονται.
Μέχρι πότε, όμως, μπορεί ένας άνθρωπος να αντέχει χωρίς να πληρώνει κάποιο ψυχικό τίμημα;
Η πρόσφατη είδηση ότι η Ελλάδα βρίσκεται στην πρώτη θέση μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών ως προς τις αναφερόμενες ψυχολογικές πιέσεις που σχετίζονται με την εργασία προκαλεί προβληματισμό. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάστηκαν στο δημοσίευμα, το 49% των εργαζομένων στην Ελλάδα αναφέρει ότι επηρεάζεται από εργασιακό άγχος και ψυχολογικές πιέσεις. Πίσω όμως από τα ποσοστά υπάρχουν άνθρωποι. Άνθρωποι που ξυπνούν κουρασμένοι, που επιστρέφουν στο σπίτι χωρίς ψυχικά αποθέματα, που δυσκολεύονται να χαλαρώσουν ακόμη και όταν δεν εργάζονται. Και κυρίως, άνθρωποι που έχουν αρχίσει να θεωρούν αυτή την κατάσταση φυσιολογική.
Διαβάστε επίσης
Όταν το άγχος παύει να είναι προσωρινό
Από ψυχολογική σκοπιά, το άγχος αποτελεί έναν φυσιολογικό μηχανισμό προσαρμογής. Μας κινητοποιεί, μας βοηθά να ανταποκριθούμε στις απαιτήσεις και να αντιμετωπίσουμε προκλήσεις. Το πρόβλημα ξεκινά όταν η ενεργοποίηση αυτή γίνεται μόνιμη. Όταν αισθάνεσαι ότι πρέπει διαρκώς να αποδεικνύεις την αξία σου, όταν οι απαιτήσεις αυξάνονται χωρίς αντίστοιχη υποστήριξη και όταν ο φόβος της αποτυχίας ή της απώλειας της εργασίας κυριαρχεί, το νευρικό σου σύστημα δυσκολεύεται να επιστρέψει σε κατάσταση ηρεμίας.
Η συνεχής ψυχική ένταση μπορεί να εκδηλωθεί με ευερεθιστότητα, δυσκολία συγκέντρωσης, διαταραχές ύπνου, σωματική κόπωση, πονοκεφάλους, συναισθηματική απομάκρυνση και σταδιακή απώλεια ενδιαφέροντος για δραστηριότητες που παλαιότερα προσέφεραν ευχαρίστηση.
Δεν πρόκειται απλώς για μια δύσκολη εβδομάδα στη δουλειά. Πρόκειται για μια κατάσταση που, όταν παρατείνεται, μπορεί να επηρεάσει ουσιαστικά την ψυχική και σωματική σου υγεία.
Ο άνδρας που «δεν επιτρέπεται» να λυγίσει
Στην περίπτωση των ανδρών, το εργασιακό άγχος αποκτά συχνά μια επιπλέον ψυχολογική διάσταση. Παρά τις κοινωνικές αλλαγές των τελευταίων δεκαετιών, πολλοί από εσάς εξακολουθείται να μεγαλώνετε με την πεποίθηση ότι πρέπει να είστε δυνατοί, παραγωγικοί, οικονομικά επαρκείς και συναισθηματικά αυτάρκεις.
Η επαγγελματική επιτυχία συνδέεται πολλές φορές με την προσωπική σας ταυτότητα. Έτσι, μια επαγγελματική δυσκολία μπορεί να βιωθεί όχι απλώς ως ένα πρόβλημα στην εργασία, αλλά ως προσωπική αποτυχία. Ένας άνδρας που αισθάνεται εξαντλημένος μπορεί να δυσκολεύεται να το παραδεχτεί. Μπορεί να εκφράζει την ψυχική του πίεση μέσα από θυμό, απόσυρση, υπερβολική ενασχόληση με τη δουλειά ή συναισθηματική αποστασιοποίηση.
Όχι επειδή δεν αισθάνεσαι, αλλά επειδή, ενδεχομένως, δεν έχεις μάθει να αναγνωρίζεις και να επικοινωνείς όσα αισθάνεσαι. Στην ψυχοθεραπευτική προσέγγιση έχει ιδιαίτερη σημασία να διερευνούμε όχι μόνο τι πιέζει έναν άνθρωπο, αλλά και ποιες εσωτερικές πεποιθήσεις τον εμποδίζουν να αναγνωρίσει τα όριά του. Γιατί πίσω από το «πρέπει να τα καταφέρω» μπορεί να κρύβεται ο φόβος ότι «αν δεν τα καταφέρω, δεν αξίζω αρκετά» και κάπως έται «σκοντάφτουμε» πάνω σε μια ποκύ βαθύτερη μορφή ψυχικής πίεσης.
Burnout: Όταν η εξάντληση δεν περνά με ένα Σαββατοκύριακο
Η επαγγελματική εξουθένωση, γνωστή ως burnout, δεν είναι το ίδιο με την απλή κούραση. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, περιγράφεται ως επαγγελματικό φαινόμενο που προκύπτει από χρόνιο εργασιακό στρες το οποίο δεν έχει αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά.
Χαρακτηρίζεται από τρεις βασικές διαστάσεις:
Έντονη εξάντληση και απώλεια ενέργειας. Αυξανόμενη ψυχική απόσταση από την εργασία, κυνισμό ή αρνητικά συναισθήματα απέναντί της. Μειωμένη αίσθηση επαγγελματικής αποτελεσματικότητας.
Μπορεί να συνεχίζεις να εργάζεσαι, να ανταποκρίνεσαι στις υποχρεώσεις σου και, εξωτερικά, να φαίνεσαι λειτουργικός, ενώ εσωτερικά βιώνεις έντονη εξουθένωση. Αυτό είναι και ένα από τα πιο ύπουλα χαρακτηριστικά της κατάστασης: δεν είναι πάντοτε ορατή.
Αξίζει επίσης να διευκρινίσουμε ότι το burnout δεν αποτελεί ταυτόσημη έννοια με την κατάθλιψη. Ωστόσο, η παρατεταμένη εργασιακή πίεση μπορεί να συνυπάρχει με συμπτώματα άγχους ή κατάθλιψης, τα οποία χρειάζονται ξεχωριστή αξιολόγηση.
Διαβάστε επίσης
Το δικαίωμα στην αποσύνδεση είναι και ψυχολογική ανάγκη
Στη σύγχρονη εργασιακή πραγματικότητα, τα όρια ανάμεσα στην επαγγελματική και την προσωπική ζωή γίνονται ολοένα πιο δυσδιάκριτα. Ένα επαγγελματικό μήνυμα αργά το βράδυ, ένα τηλεφώνημα την Κυριακή, η αίσθηση ότι πρέπει να είμαστε συνεχώς διαθέσιμοι… Η τεχνολογία έχει διευκολύνει την επικοινωνία, αλλά σε αρκετές περιπτώσεις έχει ενισχύσει την προσδοκία της διαρκούς διαθεσιμότητας.
Από ψυχολογική άποψη, η αποσύνδεση από την εργασία δεν είναι πολυτέλεια, αλλά βασική προϋπόθεση ψυχικής αποκατάστασης. Ο εγκέφαλος χρειάζεται περιόδους κατά τις οποίες δεν βρίσκεται σε κατάσταση επαγρύπνησης απέναντι σε επαγγελματικές απαιτήσεις. Χρειάζεται χρόνο για ξεκούραση, προσωπικές σχέσεις, δημιουργικότητα, σωματική δραστηριότητα και ουσιαστική επαφή με τον εαυτό μας.
Όταν ο προσωπικός χρόνος καταλαμβάνεται διαρκώς από επαγγελματικές υποχρεώσεις, ο άνθρωπος στερείται σημαντικούς μηχανισμούς ψυχικής ανάκαμψης. Γι’ αυτό και η συζήτηση σε ευρωπαϊκό επίπεδο για την προστασία της ψυχικής υγείας των εργαζομένων, την πρόληψη των ψυχοκοινωνικών κινδύνων και το δικαίωμα στην αποσύνδεση είναι ιδιαίτερα σημαντική.
Η ψυχική υγεία στην εργασία δεν είναι αποκλειστικά ατομική ευθύνη
Συχνά ακούω συμβουλές από συναδέλφους, όπως «μάθε να διαχειρίζεσαι το άγχος σου», «σκέψου θετικά» ή «οργάνωσε καλύτερα τον χρόνο σου», πάντα προσφέροντας και το πώς! Παρότι οι προσωπικές δεξιότητες διαχείρισης του στρες είναι σημαντικές, δεν αρκούν όταν το ίδιο το εργασιακό περιβάλλον λειτουργεί ως σταθερή πηγή ψυχολογικής επιβάρυνσης. Δεν μπορούμε να ζητάμε από έναν εργαζόμενο να μάθει να χαλαρώνει, όταν καθημερινά αντιμετωπίζει υπερβολικές απαιτήσεις, ασάφεια ρόλων, εργασιακή ανασφάλεια, εκφοβισμό ή συστηματική παραβίαση των ορίων του.
Η πρόληψη χρειάζεται να ξεκινά και από την ίδια την εργασιακή κουλτούρα. Οι εργοδότες και οι οργανισμοί έχουν ουσιαστικό ρόλο στη δημιουργία ενός περιβάλλοντος που προάγει τον σεβασμό, την ψυχολογική ασφάλεια, τη δίκαιη αντιμετώπιση και τη δυνατότητα των εργαζομένων να εκφράζουν δυσκολίες χωρίς τον φόβο στιγματισμού. Η ψυχική υγεία δεν μπορεί να αποτελεί μόνο προσωπική υπόθεση του εργαζομένου.
Πότε χρειάζεται να σταματήσουμε και να ακούσουμε τον εαυτό μας;
Ένα από τα σημαντικότερα βήματα είναι να αναγνωρίσουμε εγκαίρως τα σημάδια που δείχνουν ότι έχουμε ξεπεράσει τα όριά μας. Όταν η κόπωση γίνεται μόνιμη, όταν η εργασία καταλαμβάνει σχεδόν κάθε σκέψη μας, όταν απομακρυνόμαστε από τους ανθρώπους μας ή όταν αισθανόμαστε ότι τίποτα από όσα κάνουμε δεν είναι αρκετό, χρειάζεται να δώσουμε προσοχή. Η αναγνώριση της δυσκολίας δεν αποτελεί ένδειξη αδυναμίας. Αντίθετα, προϋποθέτει αυτογνωσία και ψυχική ωριμότητα.
Η ψυχοθεραπεία μπορεί να προσφέρει έναν ασφαλή χώρο μέσα στον οποίο ο άνθρωπος θα κατανοήσει τις πηγές της πίεσής του, θα επεξεργαστεί τις εσωτερικές απαιτήσεις που θέτει στον εαυτό του και θα αναπτύξει πιο λειτουργικούς τρόπους διαχείρισης των επαγγελματικών και προσωπικών του ορίων. Ιδιαίτερα για τους άνδρες, η διαδικασία αυτή μπορεί να αποτελέσει μια σημαντική ευκαιρία επαναπροσδιορισμού της έννοιας της δύναμης, να αναγνωρίσουν δηλαδή πότε χρειάζονται στήριξη, αλλά και πώς να διεκδικούν τον χώρο τους και να μην αντιμετωπίζουν την ψυχική τους υγεία ως κάτι δευτερεύον.
Δεν είμαστε μόνο η δουλειά μας
Η εργασία αποτελεί σημαντικό κομμάτι της ζωής μας. Μας προσφέρει οικονομική ασφάλεια, κοινωνική ταυτότητα, αίσθηση σκοπού και δυνατότητες προσωπικής εξέλιξης. Δεν μπορεί όμως να αποτελεί το μοναδικό μέτρο της αξίας μας. Ένας άνθρωπος δεν είναι λιγότερο ικανός επειδή κουράστηκε. Δεν είναι λιγότερο επιτυχημένος επειδή χρειάζεται ξεκούραση. Και ένας άνδρας δεν είναι λιγότερο δυνατός επειδή παραδέχεται ότι δυσκολεύεται.
Αν μπορούμε να κρατήσουμε μόνο ένα πράγμα ας είναι το παρακάτω: ότι δεν χρειάζεται να εξαντληθούμε για να καταλάβουμε ότι κάτι στη ζωή μας χρειάζεται να αλλάξει. Η πραγματική επιτυχία δεν βρίσκεται μόνο σε όσα καταφέρνουμε επαγγελματικά, αλλά και στη δυνατότητά μας να ζούμε χωρίς να χάνουμε, στην πορεία, τον εαυτό μας. Ας μην «αντέχουμε» λοιπόν τη ζωή που έχουμε δημιουργήσει, ας τη ζούμε πραγματικά.
Διαβάστε επίσης
