Η γαστρο-φιλμική λέσχη του Ρεμί: Οι μαγειρικές του Φεντερίκο Φελίνι

Η γαστρο-φιλμική λέσχη του Ρεμί: Οι μαγειρικές του Φεντερίκο Φελίνι

Η Μπολονέζ ξεγελά τη μοναξιά, όπως και μια ταινία του Φελίνι.

Η αγαπημένη μου γαστρονομική ταινία είναι το «Φαΐ, ποτό, αρσενικό, θηλυκό», γιατί εκπληρώνει την αποστολή της και στα τρία κριτήρια που θέτω για να μου αρέσει μια ταινία με θέμα τη μαγειρική: να μου δημιουργεί αυτόματα μαγειρικό οίστρο, μια ακόρεστη πείνα να πάω σε κάποιο εστιατόριο και, ιδανικά, να με κάνει να κλαίω με αναφιλητά. Γιατί μια πραγματικά μεγάλη γαστρονομική ταινία δεν πρέπει απλώς να δείχνει ωραία πιάτα. Πρέπει να σε κάνει να μυρίζεις το τηγάνι, να ακούς το μαχαίρι πάνω στο ξύλο κοπής, να νιώθεις ότι η κουζίνα είναι ένας χώρος εξομολόγησης, έρωτα, σύγκρουσης και συμφιλίωσης.

Βέβαια, τον θησαυρό της γαστρονομίας δεν τον ανακαλύπτεις μόνο από τις ταινίες που είναι αφιερωμένες σε αυτήν. Υπάρχουν σκηνές, πλάνα και καρέ που έχουν σχέση με το φαγητό σε ταινίες εντελώς διαφορετικού περιεχομένου, πλάνα που σε γοητεύουν και σε ταξιδεύουν στον φανταστικό κόσμο της μαγειρικής χωρίς καν να το περιμένεις. Μια κατσαρόλα στο βάθος, ένα τραπέζι στρωμένο με ψωμί και κρασί, ένα πιάτο ζυμαρικών που εμφανίζεται σαν υπόσχεση παρηγοριάς, μπορούν να σου μείνουν περισσότερο από μια ολόκληρη πλοκή. Το φαγητό στο σινεμά δεν είναι ποτέ αθώο· είναι μνήμη, τάξη, φτώχεια, οικογένεια, πόθος και πολλές φορές η μόνη αλήθεια μέσα σε έναν κόσμο ψευδαισθήσεων.

Ποιος δεν θέλει να κάνει βουτιές σε θεσπέσιες, αέρινες τούρτες, επηρεασμένος από τον μαγικό τουρτοπόλεμο της «Μεγάλης κούρσας γύρω από τον κόσμο» ή ποιος δεν έχει μεγαλώσει με την απόλαυση και τη ζεστασιά που σου προσφέρει ένα πιάτο ζυμαρικών, βλέποντας τη «Λαίδη και τον Αλήτη»;

Αν θες να καταλάβεις πόσο σπουδαίο είναι ένα πιάτο με ζυμαρικά, βλέπεις την ταινία «La Strada» του 1954. Εκεί ο μασίστας Άντονι Κουίν, για να δελεάσει την Τζουλιέτα Μασίνα να τον ακολουθήσει, εκτός από τα χρήματα, της υπόσχεται και ένα πιάτο με φαγητό, και αυτό τις πιο πολλές φορές ήταν ένα πιάτο με ζυμαρικά. Δεν της υπόσχεται διαμάντια, παλάτια ή ρομαντικές εξοχές. Της υπόσχεται κάτι ζεστό, κάτι που γεμίζει το στομάχι και προσωρινά καθησυχάζει την ψυχή. Αυτό ακριβώς είναι και το μεγαλείο των ζυμαρικών: είναι η πιο απλή μορφή παρηγοριάς, ένα πιάτο που μπορεί να σταθεί ανάμεσα στην πείνα και στην αξιοπρέπεια.

Η Τζουλιέτα Μασίνα ήταν η μούσα του σουρεαλιστικού φιλμικού σύμπαντος του Φελίνι, το οποίο, εκτός των άλλων, είχε πάντα φαγητό και κυρίως ζυμαρικά. Ο ίδιος έχει δηλώσει ότι «η ζωή είναι ένας συνδυασμός μαγείας και ζυμαρικών» και δύσκολα μπορεί να βρεθεί πιο ακριβής περιγραφή για τον τρόπο που έβλεπε τον κόσμο: λίγο τσίρκο, λίγο όνειρο, λίγο ψέμα, λίγο παιδική θλίψη και στο τέλος ένα πιάτο που αχνίζει. Σε κάθε σετ της ταινίας δεκάδες μάγειρες έφτιαχναν πιάτα με ζυμαρικά για να χορτάσουν αυτούς που δούλευαν στα γυρίσματα. Αυτό που δεν ξέρουμε είναι αν συμμετείχε στη μαγειρική και ο ίδιος ή αν, όπως κάθε μεγάλος παραμυθάς, στεκόταν από πάνω και έδινε οδηγίες για τη σάλτσα με την ίδια αυτοπεποίθηση που έδινε οδηγίες στους ηθοποιούς του.

Άπειρα πλάνα του Φεντερίκο ήταν αφιερωμένα στο φαγητό. Είναι άπειρα τα καρέ που έδειχναν τη λαμπερή Τζουλιέτα Μασίνα να τρώει τα ζυμαρικά της στο «La Strada» (το οποίο κυκλοφόρησε με τον παρανοϊκό ελληνικό τίτλο «Πουλημένη από τη μητέρα της») ή στο «Νύχτες της Καμπίρια». Αλλά και σε άλλες ταινίες του Ιταλού μάγου, που έλειπε η Τζουλιέτα, πιάτα με ζυμαρικά υπήρχαν, δείχνοντάς μας τον στενό δεσμό που έχουν οι γείτονες με το φαγητό.

Η σχέση του Φελίνι με την Τζουλιέτα πρέπει να ήταν μαγική και η μοίρα τους τόσο συνδεδεμένη, που μοιάζει σχεδόν γραμμένη από τον ίδιο τον Φελίνι. Αυτή η σκέψη γίνεται ακόμα πιο ισχυρή αν αναλογιστεί κανείς ότι ο Φελίνι αναγνωρίστηκε παγκοσμίως από το «La Strada», όπου έπαιζε η Τζουλιέτα, και μία από τις τελευταίες του επιτυχίες, το «Τζίντζερ και Φρέντ», ήταν πάλι με αυτή πρωταγωνίστρια. Αναρωτιέμαι πόσες φορές θα της είχε μαγειρέψει ζυμαρικά για να την πείσει ότι ήταν αιώνια πιστός σε αυτήν. Όχι ότι θα τον πίστευε εύκολα. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ο σκηνοθέτης ήταν παθολογικά ψεύτης και ονειροπόλος, ενώ ήταν και πολέμιος του γάμου. Φαντάζεσαι, λοιπόν, τι τράβαγε η Τζουλιέτα με τα καμώματά του και πόσες φορές εκείνος έπεφτε στα πόδια της για συγχώρεση, όταν εκείνη καταλάβαινε ότι παραστράτησε ακόμη μία φορά. Εκεί τον φαντάζομαι, με μια κατσαρόλα να βράζει, να ορκίζεται αιώνια αφοσίωση, ενώ η σάλτσα πετάγεται πάνω στο πουκάμισό του σαν απόδειξη ενοχής.

Ο Φεντερίκο και η Τζουλιέτα ήταν και οι δύο από την περιφέρεια της Εμίλια Ρομάνα. Είναι σημαντική αναφορά στην καταγωγή τους, γιατί από εκεί θα κρατηθούμε για να φανταστούμε τη μακαρονάδα συγχώρεσης. Η Εμίλια Ρομάνα είναι γνωστή για την παραγωγή της παρμεζάνας, των ιδιαίτερων αλλαντικών της, όπως μορταδέλα, σαλάμι και παντσέτα, και βέβαια για τη μακαρονάδα που προσκυνούν οι απανταχού μακαρονόπληκτοι της γης: τη μπολονέζ. Ή μάλλον, για να είμαστε δίκαιοι απέναντι στους Ιταλούς, που παθαίνουν εγκεφαλικό όταν ακούν τη λέξη μπολονέζ να συνοδεύει ό,τι να ’ναι, το ραγού alla bolognese. Ο Φεντερίκο, σε δηλώσεις του, ανέφερε ότι πάντα η σάλτσα διαβολεμένα κυνηγάει τα καθαρά του πουκάμισα. Έχω ακριβώς την ίδια εμπειρία. Τρώγοντας πάντα από λαιμαργία μια μπολονέζ, καταλήγω στο ίδιο συμπέρασμα: αυτή η σάλτσα, ό,τι και να κάνεις, σε λερώνει και σε βάζει σε μπελάδες ευπρεπισμού, αλλά σου ζεσταίνει την ψυχή, σε όποια μορφή και αν τη φας. Από το καλύτερο εστιατόριο του κόσμου μέχρι το εστιατόριο στάσης στην Εθνική οδό, είτε φτιαγμένη από τον καλύτερο σεφ είτε από τη γιαγιά σου, και ας την πνίγει στο λάδι, η ραγού μπολονέζ δικαιολογεί τον τίτλο της: ξυπνάει την όρεξη και ταυτόχρονα ξυπνάει παιδικές αναμνήσεις, οικογενειακές Κυριακές και την παλιά πεποίθηση ότι η ευτυχία σερβίρεται σε βαθύ πιάτο.

Ο αστικός μύθος αναφέρει ότι ήταν και δεινός μάγειρας ο Φελίνι. Αν μάλιστα αναλογιστείς ότι ήταν και Ιταλός, αυτό σημαίνει ότι πίστευε αυτόματα πως ό,τι μαγείρευε ήταν το καλύτερο του κόσμου ή έστω ισάξιο με της μαμάς του, η οποία ασφαλώς είναι η καλύτερη μαγείρισσα του κόσμου! Ιταλικός νόμος από το 1800!

Το 1993, όταν ο Φεντερίκο παραλαμβάνει το τιμητικό Όσκαρ από την Ακαδημία Κινηματογράφου, τη στιγμή που σηκώνει το αγαλματίδιο στον αέρα, απευθύνεται στη γυναίκα του και φωνάζει από το μικρόφωνο: «Τζουλιέτα, μην κλαις». Είναι από τις στιγμές που το σινεμά βγαίνει από την οθόνη και μπαίνει στη ζωή, ή ίσως το αντίστροφο. Το βράδυ εκείνο, σίγουρα στο Λος Άντζελες, θα το γιόρτασαν έχοντας νοητά σαν συντροφιά την ορχήστρα των παλιάτσων που θα έπαιζαν Νίνο Ρότα, τρώγοντας ραγού μπολονέζ. Αυτός λερωμένος από τη σάλτσα, αυτή να τον κοιτάζει με αγάπη, με τα μεγάλα της μάτια δακρυσμένα, γιατί ήξερε ότι το τέλος τους κοντοζύγωνε. Το καρέ σουρεαλισμού κλείνει με τον Φεντερίκο να την κοιτάζει και να της λέει: «Τζουλιέτα, η δικιά μου μπολονέζ είναι καλύτερη». Εκείνη ίσως να χαμογέλασε, όχι επειδή τον πίστεψε, αλλά επειδή τον ήξερε. Ο Φεντερίκο έφυγε την ίδια χρονιά και η Τζουλιέτα, στην κηδεία του, εξέφρασε την επιθυμία ότι ήθελε να φύγει μαζί του. Τελικά, τα κατάφερε πέντε μήνες αργότερα και συνδέθηκε ξανά με τον μοναδικό και αιώνιο εραστή της. Αν υπάρχει κάπου ένα μεταθανάτιο στούντιο του Cinecittà, θέλω να πιστεύω ότι εκείνος εξακολουθεί να στήνει πλάνα, εκείνη να τον κοιτάζει με υπομονή και κάπου στο βάθος να βράζει μια κατσαρόλα.

Την καλύτερη μπολονέζ νομίζω ότι την έχω φάει στην πατρίδα της, στην Μπολόνια, στο La Sberla Bistrot. Ήμουν και επηρεασμένος αρκετά, γιατί πριν είχα δει στη μεγάλη οθόνη της Piazza Maggiore το «Dolce Vita». Στη Ρώμη, βέβαια, μου σερβίρανε φέτος ραγού μπολονέζ με πάπια, το οποίο με ξετρέλανε. Στην Ελλάδα αγαπάω τα λαζάνια μπολονέζ του Brunello και του Napul’e, αλλά και τα διαφοροποιημένα ραγού του Lolitas, ενώ δεν μπορώ να ξεχάσω —παρά τα χρόνια που έχουν περάσει— την μπολονέζ που έκανε το αείμνηστο Sale e Pepe στο Κολωνάκι του Ιβάν Οταβιάνι —από την Μπολόνια—, σβησμένη με καλό κόκκινο κρασί, salsiccia και άκρες φιλέτου… όπως πρέπει να είναι, δηλαδή!

Και τελικά, ίσως γι’ αυτό επιστρέφω πάντα στον Φελίνι όταν σκέφτομαι φαγητό και σινεμά. Γιατί στους δικούς του κόσμους κανείς δεν τρώει απλώς για να χορτάσει. Τρώει για να ξεγελάσει τη μοναξιά, να συγχωρέσει, να ερωτευτεί, να θυμηθεί, να πει ψέματα και να ξαναρχίσει. Όπως ακριβώς κάνουμε όλοι μας μπροστά σε ένα πιάτο ζυμαρικά που αχνίζει.

Σχετικά άρθρα